ویکی ایران - مشارکت‌های کاربر [fa]

استان کرمانشاه

2024-09-26T20:48:15Z

Hasti:

کرمانشاه، استانی در غرب کشور و به مرکزیت شهری به همین نام است.
[[پرونده:طاق بستان در استان کرمانشاه.jpg|بندانگشتی|طاق بستان در استان کرمانشاه، قابل بازیابی از<nowiki/>https://radmanminer.com/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87/]]
این استان از شمال با استان کردستان، از شرق با [[استان همدان]] و از جنوب شرق با [[استان لرستان]] و از جنوب غرب با [[استان ایلام|استان عیلام]] و از غرب با کشور عراق همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کرمانشاه). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. استان کرمانشاه با مختصات جغرافیایی 41َ˚33 تا 17َ˚35 عرض شمالی و 24َ˚45 تا 06˚48 طول شرقی و وسعت 24641کم، 5/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص47.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 14 شهرستان، 29 بخش، 85 دهستان و 28 شهر است. شهرستان‌های استان کرمانشاه عبارتند از: اسلام‌آباد غرب، کرمانشاه، پاوه، جوانرود، صَحنه، قصر شیرین، گیلان غرب، هَرسین، ثلاث باباجانی، سُنْقُر، سَرِ پُلِ ذَهاب، کَنْگاوَر، روانسر و دالاهو (به مرکزیت کِرِند غربی)<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

استان کرمانشاه، به لحاظ شکل ظاهری زمین به سه واحد کوه، دشت و تپه ماهور تقسیم می‌شود<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان کرمانشاه. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 7- 5.</ref>:

# کوه‌های استان که بخشی از ارتفاعات رشته جبال زاگرس هستند و مانند زاگرس جهت‌شان شمالی غرب ـ جنوب شرقی است. شاهو، پرآو، بیستون، دالاخانی و اَمرولِه بلندترین ارتفاعات استان کرمانشاه هستند که بیشتر آنها قله‌هایی به ارتفاع بیش از 3000م‌ دارند و مجموعه آنها زاگرس مرتفع را شکل می‌دهند؛ کوه سفید، دالاهو، قلعه قاضی، آتشگاه و ... که ارتفاع آنها از 2000 تا 3000م‌ است و بیشتر آنها از نواحی مرکزی استان دیده می‌شوند و به زاگرس چین خورده شهرت دارند؛ و بالاخره کوه‌های بازی دراز، آق داغ، دانه خشک و برخی دیگر که دارای ارتفاعی کمتر از 2000م‌ هستند و به تدریج و با کاهش ارتفاع به جلگه بین‌النهرین در کشور عراق منتهی می‌شوند. این کوه‌ها نیز جزیی از زاگرس چین خورده شناخته می‌شوند.
# دشت‌های استان که به لحاظ ارتفاع به دو دسته تقسیم می‌شوند: الف. دشت‌هایی مرتفع مانند کُلیایی، ماهیدشت، سنجابی، کرمانشاه، بیونیژ، حسن آباد و دینِوَر که به لحاظ حاصلخیزی خاک و آب و هوای مناسب، از مناطق مساعد برای کشاورزی و دامپروری و حیات انسانی به شمار می‌آیند. ب. دشت‌های کم ارتفاع مانند دشت ذُهاب، سومار و گیلان غرب که غالباً دارای شرایط مناسب برای کشاورزی هستند.
# تپه ماهور که بخشی از ناهمواری‌های استان کرمانشاه هستند و در قسمت جنوب غربی استان واقع شده‌اند. تپه ماهورهای اطراف قصر شیرین و سومار از آن جمله‌اند.

استان کرمانشاه در زیرحوضه کرخه و زیرحوضه مرزی غرب (از حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان) قرار دارد. در این زیرحوضه‌ها رودخانه‌های متعددی جاری است که تعدادی از آنها مانند کِرِند، گاماسیاب، قَره سو، زیمَکان، تَنْگاب و... در پهنه جغرافیایی استان کرمانشاه قرار دارند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 19-17 و 60-59 و نقشه‌های ضمیمه.</ref>.

استان کرمانشاه دارای دو ناحیه متفاوت آب و هوایی معتدل کوهستانی در ناحیه کوهستانی و گرم و نیمه خشک در ناحیه پست و کم ارتفاع است. متوسط بارندگی سالانه استان از 300 م‌م در نواحی پستِ نزدیک مرز عراق شروع می‌شود و به 800 م‌م در نواحی کوهستانی مرکز استان می‌رسد<ref>جغرافیای استان کرمانشاه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 14-10.</ref>. بخش عمده‌ای از پهنه استان کرمانشاه در منطقه زلزله‌خیز کشور با درجه‌بندی خطر خیلی بالا، خطر بالا و خطر متوسط قرار دارد<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 45.</ref>. گُسل صَحنه، گُسل مروارید، گُسل جنوب شهر کرمانشاه، گُسل روانسر، گُسل کِرِند از گُسل‌های فعّال و خطرناک در استان بوده‌اند که در یک‌صد سال اخیر موجب بروز زلزله‌هایی حتی با قدرت 7 درجه ریشتر شده‌اند<ref>جغرافیای استان کرمانشاه. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 49.</ref>.

استان کرمانشاه به دلیل آب و هوای نسبتاً مساعد و وجود امکانات طبیعی زیست انسانی، همواره از مناطق دارای جمعیت ساکن و نیز برخوردار از فرهنگ و مدنیت تاریخی در ایران بوده است. در منابع تاریخی و جغرافیایی به کرّات از آن با نام‌های بیت همبان، خورمهین، قرماسین یا قَرْمیسین، کامبادان، کرماچان، کرماشان و... یاد شده است<ref>چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، 1378، 240 و 241.</ref>.

حمدالله مستوفی، «شرح کرمانشاهان» را در باب دهم کتاب خود و در ذکر بقاع کردستان آورده و آن را شهری یاد کرده است که بهرام بن شاپور ذوالاکتاف ساسانی آن را ساخت<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص163.</ref>. بارتولد کرمانشاهان را پایتخت کردستان ایران می‌داند که وَره ران (بهرام) چهارم پادشاه ساسانی آن را بنیاد نهاد، زیرا: «بهرام قبل از جلوس به سلطنت حکمران کرمان بود و بدین جهت لقب کرمانشاه داشت...»<ref>بارتولد، و. تذکره جغرافیایی تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور. چ3. تهران: توس، 1372، ص 207 و 208.</ref>.

در زمان شاه عباس اول صفوی، کرمانشاهان و کَلْهُر یکی از ایالت‌های ایران بود. به هنگام حکمرانی کریمخان زند، کرمانشاه، دارالشوکت کرمانشاهان نام داشت. در دوره قاجار کرمانشاهان یکی از ولایت‌های ایران بود و در عصر پهلوی همراه با چند شهرستان دیگر در استانی به نام استان غرب جای گرفت و سپس همراه با ایلام، کردستان و همدان در محدوده استان پنجم قرارگرفت و بالاخره در 1339ش با نام تاریخی خود استان کرمانشاهان نامیده شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص70، 78، 81، 85، 89، 98.</ref>.

استان کرمانشاه به دلیل موقعیت مرزی خود، همواره برای کشور دارای اهمیت سیاسی و ارتباطی بوده است. اکنون نیز به احداث راه‌های ارتباطی میان این استان با استان‌های مجاور و نیز ارتباط زمینی با کشور عراق از طریق پایانه مرزی، بر اهمیت آن افزوده شده است. در جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز در جنگ عراق با ایران، صدمات و خسارات بسیاری بر این استان و مردم آن وارد آمد؛ اما در اندک زمانی پس از جنگ مرحله بازسازی ویرانه‌های ناشی از جنگ آغاز گردید و جمعیت مهاجر آن مجدداً به زادگاه خود بازگشتند. در 1375 جمعیت استان 1778525 تن بود که طبق پیش‌بینی‌ها در 1384 به 1938061 تن افزایش یافت<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 175 و 177.</ref>.

استان کرمانشاه افزون بر جاذبه‌ها و زیبایی‌های طبیعی، به لحاظ داشتن آثار ارزشمند تاریخی قبل از اسلام و بعد از آن، برای گردشگران و پژوهشگران داخلی و خارجی دارای اهمیت بوده است<ref>جغرافیای استان کرمانشاه. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 69-40.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:طاق بستان در استان کرمانشاه.jpg

2024-09-26T20:46:13Z

Hasti:

استان کهگیلویه و بویراحمد

2024-09-26T15:24:04Z

Hasti:

کهگیلویه و بویراحمد، نام استانی در جنوب غربی ایران و به مرکزیت شهر [[یاسوج]] است.
[[پرونده:استان کهگیلویه و بویر احمد.jpg|بندانگشتی|421x421پیکسل|استان کهگیلویه و بویر احمد، برگرفته از سایت برنا، قابل بازیابی از<nowiki/>https://borna.news/fa/news/1453809/%DB%B4%DB%B3-%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87%E2%80%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%87%DA%AF%DB%8C%D9%84%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%88-%D8%A8%D9%88%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF]]
این استان از شمال با [[استان چهارمحال و بختیاری|استان چهار محال و بختیاری]]، از غرب با [[استان خوزستان]]، از جنوب غرب با استان بوشهر، از جنوب شرق با [[استان فارس]] و از شمال شرق با [[استان اصفهان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان کهگیلویه و بویراحمد). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان کهگیلویه و بویراحمد با مختصات جغرافیایی '56 ْ29 تا '29 ْ31 عرض شمالی و '53 ْ49 تا '53 ْ51 طول شرقی و با وسعت 15563کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را در بر گرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 49.</ref>.

این استان بر اساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 5 شهرستان، 16 بخش، 41 دهستان و 13 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: کهگیلویه ( به مرکزیت دهدشت)، بویراحمد (به مرکزیت یاسوج)، دِنا (به مرکزیت سی‌سخت)، گچساران (به مرکزیت دوگنبدان) و بهمئی (به مرکزیت لیکک). بدین ترتیب کهگیلویه و بویراحمد تنها استان کشور است که شهرستان‌های آن دارای مرکزیت همنام با نام شهرستان نیست<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت كشور)، 1384.</ref>.

کهگیلویه و بویراحمد، استانی ناهموار است به گونه‌ای که حدود چهار پنجم مساحت آن را ارتفاعات و تپه ماهورها تشکیل می‌دهند و بقیه را دشت‌ها و مناطق هموار فرا گرفته‌اند. مهمترین ارتفاعات استان عبارتند از<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوه‌های كشور. ج2، چ 1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 449 و 450.</ref>: ارتفاعات دینار که بلندترین قله آن دِنا با 4332م ارتفاع، دارای یخچال‌های طبیعی و سرچشمه رودهای مهمی نظیر کر و آبگرم است، ارتفاعات كوه «نیر» یا کوه نور در مرکز تقریبی استان، کوه «خامی» در شمال شرقی شهر دوگنبدان، کوه «خائیز» (خیز) در جنوب شهر دهدشت، کوه دل افروز در شمال استان.

به لحاظ زمین‌شناسی، گستره جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد جزیی از ناحیه زاگرس چین خورده است و از این‌رو زمین‌شناسی این استان ویژگی‌های مشترکی با زمین‌شناسی زاگرس دارد.

اصولاً کوه‌های زاگرس که مانند قوس عظیمی سراسر غرب، جنوب غربی و جنوب ایران را فرا گرفته‌اند، از لایه‌های ضخیم رسوبات دوره‌های پالئوزوئیک و مزوزوئیک و پالئوژن تشکیل یافته و طی دوران چهارم زمین‌شناسی به وسیله عواملی چون باد و آب فرسایش یافته است<ref>نجفی کانی، علی‌اکبر. مقدمه‌ای بر جغرافیای طبیعی ایران. چ 1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 10.</ref>.

بدین ترتیب استان کهگیلویه و بویراحمد، سرزمینی کوهستانی است و بجز نوار باریکی از مرز این استان با استان‌های خوزستان و بوشهر که دارای ارتفاعی بین 200-500 متر هستند، غالب نقاط آن بیش از 500 متر از سطح دریا ارتفاع دارند<ref>اطلس راهنمای استان‌های ایران. نقشه جغرافیای طبیعی استان کهگیلویه و بویراحمد، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ص 48.</ref>. همین ویژگی و نیز ورود توده‌های آب و هوایی مختلف موجب ایجاد تنوع اقلیمی در این استان شده است. کوه‌های بلند استان همچون دیواره‌ای در برابر توده‌های فعال جوی مقاومت می‌کند و این پدیده خود عامل ایجاد دو نوع اقلیم با آب و هوای مختلف سردسیر و گرمسیر گردیده است.

ناحیه سردسیر، تقریباً نیمی از پهنه جغرافیایی استان را با میزان بارش برف و باران زیاد و در نتیجه با پوشش گیاهی مناسب و جنگل‌های انبوه بلوط، بُنه، کیکُم، بادام و سرو کوهی، در بر گرفته است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان کهگیلویه و بویراحمد. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص10</ref>. ناحیه گرمسیر کهگیلویه و بویراحمد یعنی نواحی جنوب و غرب استان، به عنوان نیمی دیگر از گستره این استان در مسیر وزش بادهای گرم خوزستان قرار دارد و دارای آب و هوایی گرم و خشک و میزان بارندگی اندک است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (وزارت آموزش و پرورش). جغرافیای استان کهگیلویه و بویراحمد. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص6.</ref>.

استان کهگیلویه و بویراحمد در حوضه آب ریز بزرگ خلیج فارس و دریای عمان و در قسمت شمال غربی آن، واقع شده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص9 و 11.</ref>. رودخانه‌های بزرگ و کوچکی که در کهگیلویه و بویراحمد جاری است، بیشتر از قعر دره‌ها عبور می‌کنند و کمتر می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. مهمترین رودهای استان عبارتند از: مارون که پس از پیوستن به رود جرّاحی، به خلیج فارس می‌پیوندد؛ رود بشار که پس از پیوستن به چند رود دیگر و عبور از شهر اهواز به خلیج فارس سرازیر می‌شود؛ رود خیرآباد كه به رود زهره می‌پیوندد و در نهایت با نام هندیجان به خلیج فارس می‌ریزد. در سال‌های اخیر برای ذخیره آب و تولید برق بر روی برخی از رودهای استان از جمله رود خیرآباد، سدهایی احداث كرده‌اند و سدهای دیگری نیز در حال احداث، یا در دست مطالعه است<ref>جغرافیای استان کهگیلویه و بویراحمد. تهران: سازمان نقشه برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 26، 30 و 31.</ref>.

استان کهگیلویه و بویراحمد در 1342ش با نام فرمانداری کل کهگیلویه و بویراحمد به مرکزیت شهر یاسوج، شامل شهرستان‌های بویراحمد سردسیر و کهگیلویه که به ترتیب از استان‌های فارس و خوزستان منتزع شده بودند، تشکیل گردید و در 1355ش با نام استان کهگیلویه و بویراحمد به جمع استان‌های کشور پیوست<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری، (از مجموعه: از ایران چه می‌دانم؟ 47). چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، ص 99 و 100.</ref>.

کهگیلویه و بویراحمد یکی از استان‌های کم وسعت و کم جمعیت ایران است که به هنگام تأسیس، دارای 244370 تن جمعیت بود و در 1375 به 544356 تن رسید. طبق برآورد انجام شده، جمعیت این استان در 1384 به 695099 تن رسیده است<ref>مركز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماری‌های 75-1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 20؛ مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 184.</ref>.

زندگی عشایری و ضرورت کوچ ایلات متعدد بین منطقه‌های گرمسیر و سردسیر که مسائل مربوط به آن، یکی از دلایل تأسیس استان بوده است. به دلیل وجود شرایط و ویژگی‌های جغرافیای طبیعی، پیشینه‌ای چند هزار ساله دارد. این استان محل زندگی و حرکت شش ایل به نامهای بویراحمد، بهمئی، طیبی، دشمن زیاری، چُرام، دشت و بابویی است که غالب افراد عشایر این ایلات به دامداری و فعالیت در برخی از رشته‌های صنایع دستی مشغول هستند<ref>جغرافیای استان کهگیلویه و بویراحمد. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 10-19.</ref>.

استان کهگیلویه و بویراحمد افزون بر بهره‌مندی از زمینه‌های توسعه دامداری و کشاورزی، به لحاظ وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در ناحیه جنوبی آن، یعنی گچساران، از امکانات بالقوه بسیاری برای پیشرفت برخوردار است. کارشناسان میزان نفت قابل بازیافت منطقه گچساران را 5/8 میلیارد بشکه و میزان گاز آن را 21 تریلیون فوت مکعب برآورد کرده‌اند<ref>مطیعی‌لنگرودی، دکتر سید حسن. جغرافیای اقتصادی ایران (صنایع). ویرایش دوم، چ 4، مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد، 1384، ص 86 و 87.</ref>.

استان کهگیلویه و بویراحمد شرایط اقلیمی مساعد و متنوع دارد. وجود چشماندازهای زیبای طبیعی، مانند رودها، چشمه‌سارها، تالاب‌ها و دریاچه‌ها، همچنین وجود مناطق پوشیده از جنگل و نیز قله‌ها و ارتفاعات برف‌گیر كوه‌ها، این منطقه را برای گردشگری و تفریحات زمستانی و تابستانی پر كشش و جاذب كرده است<ref>مطیعی‌لنگرودی، دکتر سید حسن. جغرافیای اقتصادی ایران (صنایع). ویرایش دوم، چ 4، مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد، 1384، ص 54 , 56.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان کهگیلویه و بویر احمد.jpg

2024-09-26T15:22:32Z

Hasti:

استان فارس

2024-09-26T14:41:52Z

Hasti:

فارس، نام استانی در جنوب ایران و در فاصله کمی از خلیجی به همین نام ([[خلیج فارس]]) و به مرکزیت شهر [[شیراز]] است.
[[پرونده:استان فارس.jpg|بندانگشتی|328x328پیکسل|استان فارس، قابل بازیابی از<nowiki/>[https://www.karnaval.ir/travel-guide/fars-province https://www.karnaval.ir/tra]<nowiki/>[https://www.karnaval.ir/travel-guide/fars-province vel-guide/fars-province]]]
این استان از شمال با [[استان اصفهان]]، از شمال غرب و غرب با استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب و جنوب شرق با [[استان هرمزگان]]، از شرق با استان کرمان و از شمال شرق با [[استان یزد]] همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان فارس). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان فارس با مختصات جغرافیایی 03َ˚27 تا 31َ˚40 عرض شمالی و 36َ˚50 تا َ35˚55 طول شرقی و وسعت 121825کم، 5/7 درصد از مساحت کشور ایران را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیرهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 35.</ref>.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 24 شهرستان، 73 بخش، 195 دهستان و 73 شهر است.

شهرستان‌های استان عبارتند از:

ارسنجان، استهبان، اقلید، آباده، بوانات، جهرم، خرم بید (به مرکزیت صفا شهر)، داراب، زرین دشت (به مرکزیت حاجی‌آباد)، سپیدان (به مرکزیت ارکان)، شیراز، فراشبند، فسا، فیروزآباد، قیروکارزین، کازرون، لارستان (به مرکزیت لار)، لامِرد، مرودشت، ممسنی (به مرکزیت نورآباد)، مهر، نی‌ریز، پاسارگاد (به مرکزیت سعادت شهر) و خُنج<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

ناهمواری‌های استان فارس دنباله رشته کوه‌های زاگرس است که همچون دیواره‌ای عظیم غرب کشور را فرا گرفته و امتداد آن تا جنوب کشیده شده است. ناهمواری‌های استان فارس را می‌توان به دو قسمت کوه و دشت تقسیم کرد.

کوه‌های استان فارس خود به سه قسمت قابل تقسیم است. کوه‌های شمالی که مرتفع‌‌‌‌‌‌ترین نقاط استان و منشا بیشتر رودهای استان هستند، کوه‌های مرکزی که به واسطه وجود دشت‌های وسیع، مهم ‌‌‌‌‌ترین مناطق روستایی و شهری را در خود جای داده است و بالاخره کوه‌های جنوبی که جهت آن‌ها غربی ـ شرقی و کم ارتفاع تر از بقیه کوه‌های فارس هستند. کوه سفید به ارتفاع 3943م در شمال استان در شهرستان اقلید، خرمن کوه به ارتفاع 3185م و دَلوُ به ارتفاع 3097م در مرکز و کوه‌های مروارید به بلندی 3025م در شهرستان‌های داراب و کوه فَرّاشْبَند به بلندی 2780م در جنوب و در شهرستان فیروزآباد از مهم‌‌‌‌‌‌ترین ارتفاعات استان هستند<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان فارس. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3.ب: جعفری، مهندس عباس. گیتاشناسی ایران، ج1: كوه ها و كوه نامه ایران.چ2. تهران: موسسه گیتاشناسی، 1379، ص318.</ref>.

دشت‌های استان فارس، حوضه‌های رسوبی هستند که در فاصله بین کوه‌های استان واقع شده‌اند. دشت‌های مناطق مرکزی استان دارای وسعت زیاد و محل کشت انواع محصولات کشاورزی است. ارتفاعات برفگیر استان، منشا و سرچشمه بسیاری از رودها و چشمه‌های استان است که در آبیاری مزارع و تأمین آب و مناطق شهری دارای اهمیت بسیار هستند.

استان فارس در دو حوضه آبریز ایران مرکزی و حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده است. زیرحوضه مهارلو ـ بختگان (در حوضه ایران مرکزی) و زیرحوضه مُند (در حوضه خلیج فارس و دریای عمان)، بیشتر مساحت استان را در بر گرفته‌اند. در زیر حوضه مهارلو ـ بختگان، رودهای شادکام، سیوند، کُر، دزکُ‍‌رْد و چند جریان آبی دیگر به دریاچه‌های داخلی استان منتهی می گردند. شاپور، دالَکی، رودمند، قره‌آغاج و خشک رود از جریان‌های آبی مهم در زیرحوضه مُند هستند که به خلیج فارس سرازیر می‌شوند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز ایران مركزی). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 57، 58، 255، 260، 261 (نقشه‌های شماره 1، 6 و 7)؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 187، 188، 285، 299 (نقشه‌های شماره 1 و 7)</ref>.

یکی از پدیده‌های مهم در گستره جغرافیایی استان فارس، وجود دریاچه‌های متعدد داخلی است که درسطح کشور بی نظیرند.

رودهای متعدد، زمین‌های پست در فواصل کوه‌ها و ارتفاعات و نیز وجود گُسَل، شیب طبقاتی زمین و تبخیر کم از جمله شرایط لازم برای تشکیل این دریاچه‌ها بوده‌اند. دریاچه‌های فصلی بختگان با 600 کم و طَشْک با 350 کم، دریاچه‌های دائمی مهارلو با 125 کم و پریشان (فامور) با 11 کم وسعت، دریاچه‌های کوچک و فصلی کافتَر و هَرْم و تالاب ارژن نیز از جمله مناطق انباشت آب در فصول پر آب این استان هستند<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان فارس. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 19، 22 و 23.</ref>.

استان فارس تماماً بر روی مناطق زلزله خیز با درجه‌بندی خطر متوسطه، خطر بالا و خطر خیلی بالا واقع شده است<ref>اطلس زمین‌شناسی. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 45.</ref>. تنها در یک قرن اخیر بیش از یک‌هزار زمین لرزۀ بزرگ تر از 5/3 ریشتر در این استان رخ داده است. زلزله‌های 1229 ق و 1269ق، شهر شیراز را در سال های آغازین قرن 19م به کلی ویران ساخت. زلزله‌های لار، قیر و کارزین نیز از جمله زلزله‌های ویرانگر پنجاه سال اخیر بوده است که همراه با زلزله‌های دیگر استان تلفات جانی و مالی بسیاری را برجای گذاشته است<ref>جغرافیای استان فارس. سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 37 و 38.</ref>.

سرزمینی که اکنون استان فارس نامیده می‌شود، از دیرباز به همین نام و در محدوده‌ای گسترده تر از امروز شناخته می‌شد. در حدودالعالم 22 بار از پارس یاد شده<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 209. (فهرست نام های جغرافیایی، ذیل عنوان: پارس.ص11، 12،15،138،139،195)</ref> و در شرح آن آمده است: «ناحیتیست کی مشرق وی ناحیت کرمانست جنوب وی دریای اعظم است و مغرب رود طابست کی میان پارس و خوزستان بگذرد و بعضی از حدود سپاهانست و شمال وی بیابان پارس است و از کرگس (= کرکس) کوه و اندر وی شهرهای بسیارست...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 130.</ref>.

در احسن التقاسیم نیز درباره سرزمین فارس آمده است که: «خاک این سرزمین کان است، کوهستانش جنگل، ...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 136 – 130.</ref> و دیگر این که: «فارس سرزمین گرانمایه، پر خیر و مرکز بازرگانی است...»<ref>مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 629.</ref>.

در گذشته‌های دور ایالت فارس موطن پادشاهان هخامنشی و مرکز دولتی بوده است که به تدریج فرمانروایی خود را بر سر تا سر ایران گسترش داد و با اقتدار، مظهر شکوه و عظمت تمدن و فرهنگ ایران شد. یونانیان نیز نام پرسیس (Persis) یعنی پارس را به تمام ایران اطلاق می‌کردند<ref>مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 630.</ref> و واژه‌های پریشا (Persia)، پرس (Perse)، پرزیین (Persian) و دیگر نام‌های شبیه آن در زبان‌های مختلف اروپایی، برگرفته از همان نام پارس است که امروز نیز کم و بیش رواج دارد.

در دوره قاجار، استان فارس با عنوان «حکمرانی فارس» (شامل فارس و بنادر و جزایر و کهگیلویه و بختیاری و خوزستان)، یا با عنوان «ایالت فارس و لارستان» و یا با نام «فارس و بنادر» خوانده می‌شد<ref>لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص267.</ref> تا این که در 1316ش نواحی یزد، فارس، کرمان و هرمزگان، در تقسیمات کشوری، «استان جنوب» نام گرفتند و اندکی بعد در تقسیمات دیگر، استان فارس همراه با بوشهر و قسمتی از خوزستان، «استان هفتم» نامیده شد، اما مجدداً در 1339ش، نام استان‌های شماره گذاری شده از جمله استان هفتم، نام‌های تاریخی خود را باز یافتند<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص80، 81، 82.</ref>.

با انتزاع قسمت‌هایی از استان فارس و تأسیس استان‌های جدید بوشهر، هرمزگان، کهگیلویه و بویراحمد و یزد، در نهایت استان فارس در محدوده کوچک شده کنونی آن باقی ماند<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85، 90 و 98.</ref>.

استان فارس در سرشماری 1375، تعداد 3817123 تن جمعیت داشت که طبق برآوردها این تعداد به 4385869 تن در 1384 رسیده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 101 – 99.</ref>.

استان فارس با بیش از 288 چشم انداز و اثر تاریخی یکی از دیدنی‌ترین استان‌های ایران است. این سرزمین مهد تمدن و فرهنگ ایران چه پیش از و چه پس از اسلام بوده است، تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، شهر استخر، تخت ابونصر، بیشابور، غارشاپور، کاخ و آتشکده اردشیر، قلعه ضحاک، مجموعه زندیه و اماکن متبرکه از جمله مرقد حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه‌چراغ و جاذبه‌های طبیعی دیگر، استان فارس را به یکی از مراکز سیاحتی و زیارتی گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کرده است. همچنین استان فارس به سبب تنوع آب و هوا و دیگر موقعیت های مناسب جغرافیایی، یکی از مناطق مهم عشایرنشین کشور است. ایل قشقایی با 60 درصد، ایل خمسه با 22 درصد و ایل ممسنی با 8 درصد و طوایف مستقل با 10 درصد جمعیت عشایری استان در سال 1377، از ایلات و طوایف مهم استان فارس به شمار می آیند، که در مناطق مختلف غالبا با اقتصاد دامداری زندگی می گذرانند<ref>مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 135 و 138.</ref>. این مجموعه اجتماعی و فرهنگی نیز از دیرباز برای فعالیت های مردم شناختی و جامعه شناختی پژوهشگران و گردشگران داخلی و خارجی دارای جاذبه بوده است<ref>جغرافیای استان فارس. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 62-50و 15-12.</ref><ref>مجموعه مقاله. ایلات و عشایر. چ1. تهران:آگاه، 1362.ص 265-246،395-392،418و419.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان فارس

2024-09-26T14:40:07Z

Hasti:

فارس، نام استانی در جنوب ایران و در فاصله کمی از خلیجی به همین نام ([[خلیج فارس]]) و به مرکزیت شهر [[شیراز]] است.
[[پرونده:استان فارس.jpg|بندانگشتی|328x328پیکسل|استان فارس، قابل بازیابی از<nowiki/>[https://www.karnaval.ir/travel-guide/fars-province https://www.karnaval.ir/tra]<nowiki/>[https://www.karnaval.ir/travel-guide/fars-province vel-guide/fars-province]]]
این استان از شمال با [[استان اصفهان]]، از شمال غرب و غرب با استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب و جنوب شرق با [[استان هرمزگان]]، از شرق با استان کرمان و از شمال شرق با [[استان یزد]] همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان فارس). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان فارس با مختصات جغرافیایی 03َ˚27 تا 31َ˚40 عرض شمالی و 36َ˚50 تا َ35˚55 طول شرقی و وسعت 121825کم، 5/7 درصد از مساحت کشور ایران را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیرهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 35.</ref>.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 24 شهرستان، 73 بخش، 195 دهستان و 73 شهر است.

شهرستان‌های استان عبارتند از:

ارسنجان، استهبان، اقلید، آباده، بوانات، جهرم، خرم بید (به مرکزیت صفا شهر)، داراب، زرین دشت (به مرکزیت حاجی‌آباد)، سپیدان (به مرکزیت ارکان)، شیراز، فراشبند، فسا، فیروزآباد، قیروکارزین، کازرون، لارستان (به مرکزیت لار)، لامِرد، مرودشت، ممسنی (به مرکزیت نورآباد)، مهر، نی‌ریز، پاسارگاد (به مرکزیت سعادت شهر) و خُنج<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

ناهمواری‌های استان فارس دنباله رشته کوه‌های زاگرس است که همچون دیواره‌ای عظیم غرب کشور را فرا گرفته و امتداد آن تا جنوب کشیده شده است. ناهمواری‌های استان فارس را می‌توان به دو قسمت کوه و دشت تقسیم کرد.

کوه‌های استان فارس خود به سه قسمت قابل تقسیم است. کوه‌های شمالی که مرتفع‌‌‌‌‌‌ترین نقاط استان و منشا بیشتر رودهای استان هستند، کوه‌های مرکزی که به واسطه وجود دشت‌های وسیع، مهم ‌‌‌‌‌ترین مناطق روستایی و شهری را در خود جای داده است و بالاخره کوه‌های جنوبی که جهت آن‌ها غربی ـ شرقی و کم ارتفاع تر از بقیه کوه‌های فارس هستند. کوه سفید به ارتفاع 3943م در شمال استان در شهرستان اقلید، خرمن کوه به ارتفاع 3185م و دَلوُ به ارتفاع 3097م در مرکز و کوه‌های مروارید به بلندی 3025م در شهرستان‌های داراب و کوه فَرّاشْبَند به بلندی 2780م در جنوب و در شهرستان فیروزآباد از مهم‌‌‌‌‌‌ترین ارتفاعات استان هستند<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان فارس. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3.ب: جعفری، مهندس عباس. گیتاشناسی ایران، ج1: كوه ها و كوه نامه ایران.چ2. تهران: موسسه گیتاشناسی، 1379، ص318.</ref>.

دشت‌های استان فارس، حوضه‌های رسوبی هستند که در فاصله بین کوه‌های استان واقع شده‌اند. دشت‌های مناطق مرکزی استان دارای وسعت زیاد و محل کشت انواع محصولات کشاورزی است. ارتفاعات برفگیر استان، منشا و سرچشمه بسیاری از رودها و چشمه‌های استان است که در آبیاری مزارع و تأمین آب و مناطق شهری دارای اهمیت بسیار هستند.

استان فارس در دو حوضه آبریز ایران مرکزی و حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده است. زیرحوضه مهارلو ـ بختگان (در حوضه ایران مرکزی) و زیرحوضه مُند (در حوضه خلیج فارس و دریای عمان)، بیشتر مساحت استان را در بر گرفته‌اند. در زیر حوضه مهارلو ـ بختگان، رودهای شادکام، سیوند، کُر، دزکُ‍‌رْد و چند جریان آبی دیگر به دریاچه‌های داخلی استان منتهی می گردند. شاپور، دالَکی، رودمند، قره‌آغاج و خشک رود از جریان‌های آبی مهم در زیرحوضه مُند هستند که به خلیج فارس سرازیر می‌شوند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز ایران مركزی). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 57، 58، 255، 260، 261 (نقشه‌های شماره 1، 6 و 7)؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 187، 188، 285، 299 (نقشه‌های شماره 1 و 7)</ref>.

یکی از پدیده‌های مهم در گستره جغرافیایی استان فارس، وجود دریاچه‌های متعدد داخلی است که درسطح کشور بی نظیرند.

رودهای متعدد، زمین‌های پست در فواصل کوه‌ها و ارتفاعات و نیز وجود گُسَل، شیب طبقاتی زمین و تبخیر کم از جمله شرایط لازم برای تشکیل این دریاچه‌ها بوده‌اند. دریاچه‌های فصلی بختگان با 600 کم‍2 و طَشْک با 350 کم‍2، دریاچه‌های دائمی مهارلو با 125 کم‍2 و پریشان (فامور) با 11 کم‍2 وسعت، دریاچه‌های کوچک و فصلی کافتَر و هَرْم و تالاب ارژن نیز از جمله مناطق انباشت آب در فصول پر آب این استان هستند<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان فارس. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 19، 22 و 23.</ref>. (← دریاچه‌ها).

استان فارس تماماً بر روی مناطق زلزله خیز با درجه‌بندی خطر متوسطه، خطر بالا و خطر خیلی بالا واقع شده است<ref>اطلس زمین‌شناسی. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 45.</ref>. تنها در یک قرن اخیر بیش از یک‌هزار زمین لرزۀ بزرگ تر از 5/3 ریشتر در این استان رخ داده است. زلزله‌های 1229 ق و 1269ق، شهر شیراز را در سال های آغازین قرن 19م به کلی ویران ساخت. زلزله‌های لار، قیر و کارزین نیز از جمله زلزله‌های ویرانگر پنجاه سال اخیر بوده است که همراه با زلزله‌های دیگر استان تلفات جانی و مالی بسیاری را برجای گذاشته است<ref>جغرافیای استان فارس. سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 37 و 38.</ref>.

سرزمینی که اکنون استان فارس نامیده می‌شود، از دیرباز به همین نام و در محدوده‌ای گسترده تر از امروز شناخته می‌شد. در حدودالعالم 22 بار از پارس یاد شده<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 209. (فهرست نام های جغرافیایی، ذیل عنوان: پارس.ص11، 12،15،138،139،195)</ref> و در شرح آن آمده است: «ناحیتیست کی مشرق وی ناحیت کرمانست جنوب وی دریای اعظم است و مغرب رود طابست کی میان پارس و خوزستان بگذرد و بعضی از حدود سپاهانست و شمال وی بیابان پارس است و از کرگس (= کرکس) کوه و اندر وی شهرهای بسیارست...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 130.</ref>.

در احسن التقاسیم نیز درباره سرزمین فارس آمده است که: «خاک این سرزمین کان است، کوهستانش جنگل، ...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 136 – 130.</ref> و دیگر این که: «فارس سرزمین گرانمایه، پر خیر و مرکز بازرگانی است...»<ref>مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 629.</ref>.

در گذشته‌های دور ایالت فارس موطن پادشاهان هخامنشی و مرکز دولتی بوده است که به تدریج فرمانروایی خود را بر سر تا سر ایران گسترش داد و با اقتدار، مظهر شکوه و عظمت تمدن و فرهنگ ایران شد. یونانیان نیز نام پرسیس (Persis) یعنی پارس را به تمام ایران اطلاق می‌کردند<ref>مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 630.</ref> و واژه‌های پریشا (Persia)، پرس (Perse)، پرزیین (Persian) و دیگر نام‌های شبیه آن در زبان‌های مختلف اروپایی، برگرفته از همان نام پارس است که امروز نیز کم و بیش رواج دارد.

در دوره قاجار، استان فارس با عنوان «حکمرانی فارس» (شامل فارس و بنادر و جزایر و کهگیلویه و بختیاری و خوزستان)، یا با عنوان «ایالت فارس و لارستان» و یا با نام «فارس و بنادر» خوانده می‌شد<ref>لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص267.</ref> تا این که در 1316ش نواحی یزد، فارس، کرمان و هرمزگان، در تقسیمات کشوری، «استان جنوب» نام گرفتند و اندکی بعد در تقسیمات دیگر، استان فارس همراه با بوشهر و قسمتی از خوزستان، «استان هفتم» نامیده شد، اما مجدداً در 1339ش، نام استان‌های شماره گذاری شده از جمله استان هفتم، نام‌های تاریخی خود را باز یافتند<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص80، 81، 82.</ref>.

با انتزاع قسمت‌هایی از استان فارس و تأسیس استان‌های جدید بوشهر، هرمزگان، کهگیلویه و بویراحمد و یزد، در نهایت استان فارس در محدوده کوچک شده کنونی آن باقی ماند<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85، 90 و 98.</ref>.

استان فارس در سرشماری 1375، تعداد 3817123 تن جمعیت داشت که طبق برآوردها این تعداد به 4385869 تن در 1384 رسیده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 101 – 99.</ref>.

استان فارس با بیش از 288 چشم انداز و اثر تاریخی یکی از دیدنی‌ترین استان‌های ایران است. این سرزمین مهد تمدن و فرهنگ ایران چه پیش از و چه پس از اسلام بوده است، تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، شهر استخر، تخت ابونصر، بیشابور، غارشاپور، کاخ و آتشکده اردشیر، قلعه ضحاک، مجموعه زندیه و اماکن متبرکه از جمله مرقد حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه‌چراغ و جاذبه‌های طبیعی دیگر، استان فارس را به یکی از مراکز سیاحتی و زیارتی گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کرده است. همچنین استان فارس به سبب تنوع آب و هوا و دیگر موقعیت های مناسب جغرافیایی، یکی از مناطق مهم عشایرنشین کشور است. ایل قشقایی با 60 درصد، ایل خمسه با 22 درصد و ایل ممسنی با 8 درصد و طوایف مستقل با 10 درصد جمعیت عشایری استان در سال 1377، از ایلات و طوایف مهم استان فارس به شمار می آیند، که در مناطق مختلف غالبا با اقتصاد دامداری زندگی می گذرانند<ref>مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 135 و 138.</ref>. این مجموعه اجتماعی و فرهنگی نیز از دیرباز برای فعالیت های مردم شناختی و جامعه شناختی پژوهشگران و گردشگران داخلی و خارجی دارای جاذبه بوده است<ref>جغرافیای استان فارس. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 62-50و 15-12.</ref><ref>مجموعه مقاله. ایلات و عشایر. چ1. تهران:آگاه، 1362.ص 265-246،395-392،418و419.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان کرمان

2024-09-23T22:50:43Z

Hasti:

کرمان، استانی در جنوب شرق ایران و به مرکزیت شهری به همین نام ([[کرمان|شهر کرمان]]).
[[پرونده:استان کرمان.jpg|بندانگشتی|367x367پیکسل|استان کرمان]]
این استان از شمال شرق با [[استان خراسان جنوبی]]، از شمال و شمال غرب با [[استان یزد]]، از غرب با [[استان فارس]] و از جنوب با [[استان هرمزگان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کرمان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان کرمان با مختصات جغرافیایی 29َ˚26 تا 58َ˚31 عرض شمالی و بین 21َ˚54 تا 34َ˚59 طول شرقی و وسعت 181714کم، 1/11 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 45.</ref>، و براساس آخرین تقسیمات کشوری، دارای 16 شهرستان، 45 بخش، 142 دهستان و 57 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بافت، بَردِسیر، بَم، جیرُفْت، راوَر، رَفْسَنْجان، زَرَند، سیرجان، شهر بابک، عنبرآباد، کرمان، کَهْنوج، مَنوجان، کوهبَنان، رودبار جنوب و قلعه گنج<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

پهنه جغرافیایی استان کرمان به لحاظ ناهمواری‌ها دارای دو قسمت کاملاً متمایز است:

1. قسمت شرقی استان: از شمالی‌ترین نقطه استان که مرزهای جنوبی استان‌های خراسان جنوبی و یزد است تا جنوبی‌ترین ناحیه که جبهه شمالی کوه‌های بشاگرد را تشکیل می‌دهد، تماماً با زمین‌های پست و کویری پوشیده شده‌اند که بخشی از کویر لوت در شمال (نمکزار شَهداد)، لوت زَنگی احمد در وسط و جازموریان در جنوب از جمله آنها است. تنها، قسمتی از رشته کوه‌های جبال بارِز، در جنوب شرق استان، این پیوستگی مناطق پست کویری را در شمال جازموریان قطع می‌کند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص156 و 157 (نقشه طبیعی استان کرمان).</ref>.

2. قسمت مرکزی و غربی کرمان: در این قسمت علاوه بر چند کوه پراکنده، سه رشته کوه به نامهای کوهستان پَلْوار، کوهستان جبال بارز و کوهستان بَشاگِرد به ترتیب در شمال، مرکز و جنوب استان به چشم می‌خورند که دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی می‌باشند. بلندترین کوه استان کوه هِزار به ارتفاع 4465م است که در جبال بارز و تقریباً در مرکز جغرافیایی استان واقع شده است.

پدیده مهم دیگر این استان، هامون جازموریان است که در جنوب شرق استان بین استان سیستان و بلوچستان و کرمان قرار دارد. این هامون که در گذشته به شکل دریاچه‌ای بزرگ بوده است، اکنون با دریافت آب کافی از رودهای هَلیل رود (از غرب= [[کرمان]]) و بمپور (از شرق = سیستان و بلوچستان) و سایر جریان‌های سطحی دیگر، به صورت دریاچه‌ای فصلی در می‌آید و در مواقع دیگر به شکل چاله‌ای باتلاقی و شوره زار خود نمایی می‌کند<ref>کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران و خصوصیات ژئومورفولوژیکی و پالئوکیماتولوژی آن. چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381, ص 185-188.</ref>. در غرب استان و در دامنه‌های غربی کوه‌های مرکزی استان و در غرب شهر سیرجان، کویر نمک سیرجان قرار دارد که مانند بقیه کویرهای کوچک داخلی استان، پایانه ریزآبه‌های ارتفاعات اطراف است<ref>کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران و خصوصیات ژئومورفولوژیکی و پالئوکیماتولوژی آن. چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381, ص 220-221.</ref>.

استان کرمان در زیرحوضه‌های کویر لوت، کویر در انجیر، کویر سیرجان و هامون جازموریان از حوضه آبریز مرکزی ایران، قرار دارد. در این زیرحوضه‌ها رودخانه‌های متعددی جاری است که هَلیل رود بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین آن‌ها است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج3: حوضه آبریز ایران مرکزی. چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 70، 71، 79، 80، 195، 196، 197، 235 و 236.</ref>.

در حالی که حدود 3/6 میلیون هکتار (معادل 36%) از مساحت استان کرمان را مناطق بیابانی و کویری تشکیل می‌دهند، در صورت عدم مقابله با پدیده بیابان‌زایی، این مقدار مساحت در آینده نزدیک به 3 میلیون هکتار خواهد رسید و این درحالی است که وسعت جنگل‌های استان حدود 3/1 میلیون هکتار برآورد شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان کرمان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 45، 48 و 58.</ref>.

در نقشه زلزله خیزی ایران، بسیاری از نقاط استان کرمان و نیز شهر کرمان در منطقه با درجه خطر خیلی بالا و بقیه نقاط هم در مناطق با درجه بالا و متوسط واقع شده‌اند. گُسل‌های طولانی و متعددی که در پهنه استان وجود دارند، زلزله‌های مرگبار و ویرانگر بسیاری را پدید آورده‌اند که زلزله پرتلفات 1382ش در شهر «بم»، واقع درشرق استان، بیش از 80 درصد از شهر مذکور و اطراف آن را تخریب کرد و زیان‌های بسیاری بر جای گذاشت<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان کرمان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 69-64.</ref>.

کرمان همواره یکی از ایالت‌های تاریخی و مشهور در تاریخ ایران بوده است. در حدودالعالم قدیمی‌ترین اثر جغرافیایی ایران، شانزده بار از کرمان نام برده شده<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 229.</ref> و در شرح «ناحیت کرمان و شهرهای وی»، آمده است: «کرمان ناحیتی است مشرق وی حدود سندست و جنوب وی دریاء اعظم است، و در مغرب وی ناحیت پارس است، و شمال وی بیابان سیستان است...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 126.</ref> و در احسن التقاسیم نیز از کرمان و شهرهای آن ایالت به نیکی یاد و نوشته شده است: «جیرفت در آنجا است که جهانیانش به نمونه یاد کنند ... خرمای خبیص (شهداد) مرد را بی‌تاب کند... زیبایی پارچه‌های بم زبانزد است... کرمان داد و ستدگاه ثروتمندان خوشگذران است، آب گوارا، هوای معتدل، دیانت و پاکی به حد کمال دارد... پس کرمان شهری مرفه است اگر حوادث بگذارد...»<ref>مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ‌الاقالیم. ترجمه دکتر علینقی منزوی، چ2. تهران: کومش، 1385، ص 680 و 681.</ref>.

کرمان در طول تاریخ با نامها و لقب‌های متعددی که بر آن گذارده بودند، سرزمینی شناخته شده و دارای شهرت بود. بردشیر، بوتیا، جرمانیا، ژرمانیا، کارمانیا، کریمان و ... از جمله نامهایی است که در منابع تاریخی به کرمان داده شده بود<ref>چکنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، 1378، ص 240.</ref>.

در عصر سلطنت شاه عباس اول صفوی، کرمان یکی از ایالت‌های ایران بود. در دوره فرمانروایی کریمخان زند، «دارالامان کرمان» نامیده می‌شد. در زمان سلطنت شاهان قاجار، همراه با بلوچستان یکی از ایالت‌های ایران بود. در دوره رضاشاه پهلوی، مجموعه‌ای از ایالت‌های فارس، کرمان، یزد و هرمزگان کنونی، استان جنوب نامیده شدند و اندکی بعد با برخی تغییرات در محدوده آن، استان هشتم نام گرفت و بالاخره در 1339ش، استان کرمان به مرکزیت کرمان و با همان نام تاریخی خود در تقسیمات کشوری ایران، جای گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص70، 77، 81، 82، 85، 90، 98.</ref>.

جمعیت استان کرمان در سرشماری 1375، تعداد 2004345 تن بود که در 1384، طبق برآورد انجام شده، به 2432928 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 165 و 167.</ref>.

استان کرمان که در گذشته، یکی از مناطق محروم کشور محسوب می‌شد، در دهه‌های اخیر با احداث راه آسفالته، راه‌آهن، فرودگاه‌ها و نیز با تأسیس مراکز تولیدی، آموزشی، تجاری و رفاهی، به پیشرفت‌های بسیار زیادی دست یافته است. جاذبه‌های گردشگری استان در زمینه‌های طبیعی، تاریخی و تولیدی انواع صنایع دستی به ویژه قالی و انواع فرش، همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود جذب می‌کند<ref>جغرافیای استان کرمان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 80-90.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان کرمان.jpg

2024-09-23T22:49:52Z

Hasti:

استان کردستان

2024-09-23T22:37:04Z

Hasti:

کردستان، نام استانی در غرب کشور و به مرکزیت [[سنندج|شهر سنندج]].
[[پرونده:استان کردستان.jpg|بندانگشتی|332x332پیکسل|استان کردستان]]
این استان از جنوب با [[استان کرمانشاه]]، از شمال با استان آذربایجان غربی، از شرق با استان‌های زنجان و همدان و از غرب با کشور عراق همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان کردستان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان کردستان با مختصات جغرافیایی 44َ˚34 تا 28˚36 عرض شمالی و 33َ˚45 تا 15َ˚48 طول شرقی و وسعت 28817کم‍، 8/1 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 9 شهرستان، 26 بخش، 83 دهستان و 23 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: بانه، بیجار، دیواندره، سروآباد، سنقر، سنندج، قروه، کامیاران و مریوان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

استان کردستان به ویژه قسمت غربی آن، سرزمینی کوهستانی است. بخش عمده‌ای از ناهمواری‌های استان کردستان را ارتفاعات زاگرس تشکیل می‌دهند که با توجه به شکل ظاهری، نحوۀ پیدایش، جهت ناهمواری جنس طبقات آن، به دو بخش غربی و شرقی، به شرح زیر قابل تقسیم هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3 و 4.</ref>:

قسمت بیشتر بخش غربی استان را کوه‌ها تشکیل می‌دهند که جنس آن‌ها عمدتاً رسوبی و از نوع آهکی است. دامنه‌های ملایم و یکنواخت و دره‌های باز از دیگر ویژگی‌های این کوه‌هاست. چهل چشمه، آربابا، پیازه و کوره میانه مهم‌ترین بلندی‌های این قسمت است.

چهل چشمه با 3137م‍ ارتفاع وسیع‌ترین توده کوهستانی و مهم‌ترین کانون آبگیر استان است که خط الرأس آن، حوضه‌های آبریز اورمیه، دریای مازندران و خلیج فارس را از یکدیگر جدا می‌کند و این یکی از ویژگی‌های برجسته در این توده کوهستانی است. کوه‌های نیمۀ جنوبی بخش غربی، دارای جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی است و مهم‌ترین این رشته کوه‌ها، شاهو با بلندی 3390م‍، مرتفع‌ترین کوه استان و نیز کوه سالان و هورامان است. در بخش شرقی که از جنوب شرقی قُروه تا شمال بیجار و قسمت‌هایی از دیواندره و سنندج را در بر می‌گیرد، به سبب نفوذ مواد مذاب درون زمین از طریق گسل‌ها در میان لایه‌های رسوبی و فشار و حرارت زیاد، دارای سنگ‌های از نوع دگرگونی هستند. پنجه علی، به‌ور و پریشان در جنوب قروه، شیدا در شمال قروه و شاه نشین و سیاه منصور در شمال بیجار از مهم‌ترین ارتفاعات این بخش به شمار می‌آیند.

مهم ترین دشت‌های استان کردستان نیز مانند: دشت‌های بیجار، قره، دهگلان، و چاردولی در این بخش گسترده شده‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>.

ارتفاعات استان، به ویژه کوهستان‌های غرب آن، منشأ و سرچشمه رودهای پر آب و متعددی است که پس از آبیاری دشت‌های داخلی استان، وارد قلمرو استان‌های همجوار می‌شوند. استان کردستان در زیر حوضه‌های آبریز سفیدرود از حوضه آبریز دریای مازندران، زیرحوضه زرینه‌رود و سیمینه‌رود از حوضه آبریز دریاچه اورمیه، زیرحوضه کرخه و زیرحوضه مرزی غرب (رودهای سیروان و زاب) از حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، قرار دارد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان کردستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص18.</ref>.

در زیرحوضه سفیدرود، رود پر آب و طولانی قزل اوزن جاری است که از کوه‌های چهل چشمه، سرچشمه گرفته و پس از عبور از کردستان و استان‌های زنجان و گیلان، در محل سد سفید رود با رودخانه شاهرود در آمیخته و از آن پس با نام سفیدرود به سوی دریای مازندران ادامه می‌یابد. رودهای سیروان و زاب پس از عبور از کردستان وارد خاک عراق شده و همراه با دجله به خلیج فارس منتهی می‌شوند. زرینه رود و سیمینه رود نیز پس از عبور از استان کردستان وارد استان آذربایجان غربی شده و به دریاچه اورمیه می‌پیوندد<ref>فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج2: حوضه آبریز دریای خزر. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 95؛ فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج4 :حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17؛ فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج1: حوضه آبریز دریاچه ارومیه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 43.</ref>.

آب و هوای کردستان تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. استان کردستان در قسمت شمالی رشته کوه زاگرس که چون دیواره‌ای عظیم از شمال غرب تا جنوب ایران کشیده شده، جای گرفته است. وزش بادهای مرطوبی که از غرب می‌وزد و تغییرات ارتفاعی، در مجموع شرایط نسبتاً مطلوبی را به لحاظ آب و هوا و میزان متوسط بارندگی فراهم ساخته است، به گونه‌ای که میانگین سالانۀ دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتی گراد و در مناطق پست 13 درجه سانتی‌گراد است. همچنین حداکثر متوسط بارندگی سالانه در ارتفاعات غرب و شمال غرب استان، به میزان 800 میلی متر و حداقل آن در شمال شرقی استان به میزان 300 میلی متر است<ref>جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص8.</ref>.

افزون بر دریاچه سد قشلاق که در شمال شهر سنندج و بر روی رودخانه قشلاق احداث شده و نیز دریاچه سد زرینه‌رود که از ساخت سدی بر روی رودخانه زرینه رود در شمال استان و در مرز با استان آذربایجان غربی پدید آمده است، پدیده دیدنی دیگر، دریاچه طبیعی زریوار در منطقه‌ای کوهستانی و پوشیده از جنگل واقع در غرب استان و در کنار شهر مریوان و در نزدیکی مرز ایران و عراق است. زریوار دریاچه‌ای زمین ساختی (تکتونیکی[1]) و دارای آب شیرین است. این دریاچه با وسعت 15 تا 20 کم‍2 علاوه بر جاذبه گردشگری خود، به لحاظ پرورش ماهی و استفاده از آب آن برای کشاورزی، دارای اهمیت است<ref>اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان کردستان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 21.</ref>. کردستان به لحاظ درجه‌بندی احتمال وقوع زلزله در آن، از استان‌های کم خطر و استثنایی کشور است، به گونه‌ای که بیشترین مساحت آن در منطقه خطر پایین و خطر متوسط قرار دارد<ref>اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص 45.</ref>.

کردستان، از جمله مناطق باستانی و دارای مدنیت کهن در تاریخ ایران است که حدود و نام آن در منابع تاریخی و جغرافیایی گذشته بارها ذکر شده است؛ در نزهۀالقلوب در «ذکر بقاع» آن آمده است: «و آن شانزده ولایتست و هوایش معتدل و حدودش به ولایات عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیار بکر پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص162.</ref>. در تذکرۀالملوک از کردستان به عنوان یکی از چهار ولایت ایران نام برده شده که همراه با سیزده بیگلربیگی، مجموعه تقسیمات کشوری دوره صفویه را تشکیل می‌داده است<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، چ3. تهران: امیرکبیر، 1378، ص 4 و 5.</ref>. در زمان کریمخان زند، سرزمین کردستان با لقب دارالشجاعه کردستان یکی از ایالت‌های ایران شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 78.</ref>. در تقسیمات کشوری دوره رضاشاه پهلوی، با چند استان و شهرستان همجوار استان غرب را تشکیل داد و سپس استان پنجم نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85 و 89.</ref>.

سرانجام در 1337ش، استان کردستان به مرکزیت سنندج تأسیس گردید<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 98 و 97.</ref>. سرزمین کردستان، در دهه‌های اخیر چه از سوی گروه‌های تجزیه طلب و آشوبگر و چه در جریان جنگ‌های اول و دوم جهانی و نیز جنگ عراق با ایران، صدمه‌ها و لطمه‌های بسیار به خود دید، اما در سال‌های اخیر با هوشیاری و کمک مردم و مساعدت‌های حکومت مرکزی، نسبت به بازسازی و توسعه آن تلاش‌های بسیار زیادی انجام گرفت، به گونه‌ای که در حال حاضر این استان به لحاظ احداث راه، تأسیسات آموزشی، خدماتی و تولیدی، تا حد بسیاری، محرومیت‌ها و عقب ماندگی‌های گذشته را جبران کرده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 24 و 34 و 47.</ref>.

استان کردستان در سرشماری 1375 تعداد 1346483 جمعیت داشته که طبق برآورد انجام گرفته، این تعداد در 1384 به 1574119 رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 161 و 162.</ref>. استان کردستان به لحاظ جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی از مناطق بِکر و دیدنی برای گردشگری در ایران است<ref>جغرافیای استان کردستان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 48-63.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان کردستان.jpg

2024-09-23T22:33:36Z

Hasti:

استان قزوین

2024-09-23T22:17:43Z

Hasti:

قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استان‌های مازنداران و [[استان گیلان|گیلان]]، از غرب با [[استان زنجان]]، از شرق با استان تهران، و از جنوب با [[استان مرکزی]] و [[استان همدان|همدان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان قزوین). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.
[[پرونده:باغ صفوی استان قزوین.jpg|بندانگشتی|321x321پیکسل|باغ صفوی استان قزوین، قابل بازیابی از<nowiki/>https://ikiu.ac.ir/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86]]
استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.</ref>.

این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: آبیک، البرز، تاکستان و قزوین<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383، ص 5 و 6.</ref>.

استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استان‌های مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوه‌های البرز غربی و کوه‌های طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوه‌های آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و البرز، در همین دشت قرار دارند<ref name=":0">سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 23.</ref>.

درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوت‌هایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواری‌های شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی توده‌های هوای مدیترانه‌ای می‌شود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش می‌یابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف سفیدرود است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار می‌دهد<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>. بخش عمده‌ای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.</ref> (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز دریاچه خزر) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.</ref>.

رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبه‌های متعدد نهایتاً به دریاچه سد سفیدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر می‌ریزد.

جریان‌های سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه می‌گیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل می‌دهند و به سوی دریاچه نمک (قم) روان می‌شوند<ref name=":0" />.

استان قزوین، عموماً بر روی منطقه‌ای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسل‌های متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزله‌های شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد<ref>الف: سازمان نقشه برداری کشور. اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45.

ب: منبع 4. ص 34 و 35.</ref>.

سرزمین قزوین، با نام‌های باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقب‌های باب الجنه، دارالموحدین<ref>چکنگی، علی رضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص177 ص 235.</ref>، از گذشته‌های دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است.

در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.</ref>

در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»<ref>طوسی، محمد بن محمود بن احمد. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.</ref>.

و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفی که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیه‌های معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.</ref>

در عصر مغول، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده می‌شد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60.</ref>. در عصر صفوی، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص4 و 5.</ref>.

و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالت‌های ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره می‌شد<ref>پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. تاریخ ایران. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.</ref>. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالت‌های ایران بود<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.</ref>، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.</ref>. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش استان زنجان قرار گرفت و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>.

شهرستان‌های تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.</ref>.

استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استان‌های مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرک‌های صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاه‌های مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استان‌های توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌های گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگل‌های طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیت‌های اقتصادی فراهم ساخته است<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 46-64.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:باغ صفوی استان قزوین.jpg

2024-09-23T22:15:55Z

Hasti:

استان فارس

2024-09-22T21:48:04Z

Hasti:

فارس، نام استانی در جنوب ایران و در فاصله کمی از خلیجی به همین نام ([[خلیج فارس]]) و به مرکزیت شهر [[شیراز]] است.
[[پرونده:استان فارس.jpg|بندانگشتی|328x328پیکسل|استان فارس، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.karnaval.ir/travel-guide/fars-province]]
این استان از شمال با [[استان اصفهان]]، از شمال غرب و غرب با استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب و جنوب شرق با [[استان هرمزگان]]، از شرق با استان کرمان و از شمال شرق با [[استان یزد]] همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان فارس). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان فارس با مختصات جغرافیایی 03َ˚27 تا 31َ˚40 عرض شمالی و 36َ˚50 تا َ35˚55 طول شرقی و وسعت 121825کم، 5/7 درصد از مساحت کشور ایران را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیرهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 35.</ref>.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 24 شهرستان، 73 بخش، 195 دهستان و 73 شهر است.

شهرستان‌های استان عبارتند از:

ارسنجان، استهبان، اقلید، آباده، بوانات، جهرم، خرم بید (به مرکزیت صفا شهر)، داراب، زرین دشت (به مرکزیت حاجی‌آباد)، سپیدان (به مرکزیت ارکان)، شیراز، فراشبند، فسا، فیروزآباد، قیروکارزین، کازرون، لارستان (به مرکزیت لار)، لامِرد، مرودشت، ممسنی (به مرکزیت نورآباد)، مهر، نی‌ریز، پاسارگاد (به مرکزیت سعادت شهر) و خُنج<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

ناهمواری‌های استان فارس دنباله رشته کوه‌های زاگرس است که همچون دیواره‌ای عظیم غرب کشور را فرا گرفته و امتداد آن تا جنوب کشیده شده است. ناهمواری‌های استان فارس را می‌توان به دو قسمت کوه و دشت تقسیم کرد.

کوه‌های استان فارس خود به سه قسمت قابل تقسیم است. کوه‌های شمالی که مرتفع‌‌‌‌‌‌ترین نقاط استان و منشا بیشتر رودهای استان هستند، کوه‌های مرکزی که به واسطه وجود دشت‌های وسیع، مهم ‌‌‌‌‌ترین مناطق روستایی و شهری را در خود جای داده است و بالاخره کوه‌های جنوبی که جهت آن‌ها غربی ـ شرقی و کم ارتفاع تر از بقیه کوه‌های فارس هستند. کوه سفید به ارتفاع 3943م در شمال استان در شهرستان اقلید، خرمن کوه به ارتفاع 3185م و دَلوُ به ارتفاع 3097م در مرکز و کوه‌های مروارید به بلندی 3025م در شهرستان‌های داراب و کوه فَرّاشْبَند به بلندی 2780م در جنوب و در شهرستان فیروزآباد از مهم‌‌‌‌‌‌ترین ارتفاعات استان هستند<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان فارس. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3.ب: جعفری، مهندس عباس. گیتاشناسی ایران، ج1: كوه ها و كوه نامه ایران.چ2. تهران: موسسه گیتاشناسی، 1379، ص318.</ref>.

دشت‌های استان فارس، حوضه‌های رسوبی هستند که در فاصله بین کوه‌های استان واقع شده‌اند. دشت‌های مناطق مرکزی استان دارای وسعت زیاد و محل کشت انواع محصولات کشاورزی است. ارتفاعات برفگیر استان، منشا و سرچشمه بسیاری از رودها و چشمه‌های استان است که در آبیاری مزارع و تأمین آب و مناطق شهری دارای اهمیت بسیار هستند.

استان فارس در دو حوضه آبریز ایران مرکزی و حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده است. زیرحوضه مهارلو ـ بختگان (در حوضه ایران مرکزی) و زیرحوضه مُند (در حوضه خلیج فارس و دریای عمان)، بیشتر مساحت استان را در بر گرفته‌اند. در زیر حوضه مهارلو ـ بختگان، رودهای شادکام، سیوند، کُر، دزکُ‍‌رْد و چند جریان آبی دیگر به دریاچه‌های داخلی استان منتهی می گردند. شاپور، دالَکی، رودمند، قره‌آغاج و خشک رود از جریان‌های آبی مهم در زیرحوضه مُند هستند که به خلیج فارس سرازیر می‌شوند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز ایران مركزی). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 57، 58، 255، 260، 261 (نقشه‌های شماره 1، 6 و 7)؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 187، 188، 285، 299 (نقشه‌های شماره 1 و 7)</ref>.

یکی از پدیده‌های مهم در گستره جغرافیایی استان فارس، وجود دریاچه‌های متعدد داخلی است که درسطح کشور بی نظیرند.

رودهای متعدد، زمین‌های پست در فواصل کوه‌ها و ارتفاعات و نیز وجود گُسَل، شیب طبقاتی زمین و تبخیر کم از جمله شرایط لازم برای تشکیل این دریاچه‌ها بوده‌اند. دریاچه‌های فصلی بختگان با 600 کم‍2 و طَشْک با 350 کم‍2، دریاچه‌های دائمی مهارلو با 125 کم‍2 و پریشان (فامور) با 11 کم‍2 وسعت، دریاچه‌های کوچک و فصلی کافتَر و هَرْم و تالاب ارژن نیز از جمله مناطق انباشت آب در فصول پر آب این استان هستند<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان فارس. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 19، 22 و 23.</ref>. (← دریاچه‌ها).

استان فارس تماماً بر روی مناطق زلزله خیز با درجه‌بندی خطر متوسطه، خطر بالا و خطر خیلی بالا واقع شده است<ref>اطلس زمین‌شناسی. تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 45.</ref>. تنها در یک قرن اخیر بیش از یک‌هزار زمین لرزۀ بزرگ تر از 5/3 ریشتر در این استان رخ داده است. زلزله‌های 1229 ق و 1269ق، شهر شیراز را در سال های آغازین قرن 19م به کلی ویران ساخت. زلزله‌های لار، قیر و کارزین نیز از جمله زلزله‌های ویرانگر پنجاه سال اخیر بوده است که همراه با زلزله‌های دیگر استان تلفات جانی و مالی بسیاری را برجای گذاشته است<ref>جغرافیای استان فارس. سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 37 و 38.</ref>.

سرزمینی که اکنون استان فارس نامیده می‌شود، از دیرباز به همین نام و در محدوده‌ای گسترده تر از امروز شناخته می‌شد. در حدودالعالم 22 بار از پارس یاد شده<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 209. (فهرست نام های جغرافیایی، ذیل عنوان: پارس.ص11، 12،15،138،139،195)</ref> و در شرح آن آمده است: «ناحیتیست کی مشرق وی ناحیت کرمانست جنوب وی دریای اعظم است و مغرب رود طابست کی میان پارس و خوزستان بگذرد و بعضی از حدود سپاهانست و شمال وی بیابان پارس است و از کرگس (= کرکس) کوه و اندر وی شهرهای بسیارست...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 130.</ref>.

در احسن التقاسیم نیز درباره سرزمین فارس آمده است که: «خاک این سرزمین کان است، کوهستانش جنگل، ...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 136 – 130.</ref> و دیگر این که: «فارس سرزمین گرانمایه، پر خیر و مرکز بازرگانی است...»<ref>مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 629.</ref>.

در گذشته‌های دور ایالت فارس موطن پادشاهان هخامنشی و مرکز دولتی بوده است که به تدریج فرمانروایی خود را بر سر تا سر ایران گسترش داد و با اقتدار، مظهر شکوه و عظمت تمدن و فرهنگ ایران شد. یونانیان نیز نام پرسیس (Persis) یعنی پارس را به تمام ایران اطلاق می‌کردند<ref>مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 630.</ref> و واژه‌های پریشا (Persia)، پرس (Perse)، پرزیین (Persian) و دیگر نام‌های شبیه آن در زبان‌های مختلف اروپایی، برگرفته از همان نام پارس است که امروز نیز کم و بیش رواج دارد.

در دوره قاجار، استان فارس با عنوان «حکمرانی فارس» (شامل فارس و بنادر و جزایر و کهگیلویه و بختیاری و خوزستان)، یا با عنوان «ایالت فارس و لارستان» و یا با نام «فارس و بنادر» خوانده می‌شد<ref>لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص267.</ref> تا این که در 1316ش نواحی یزد، فارس، کرمان و هرمزگان، در تقسیمات کشوری، «استان جنوب» نام گرفتند و اندکی بعد در تقسیمات دیگر، استان فارس همراه با بوشهر و قسمتی از خوزستان، «استان هفتم» نامیده شد، اما مجدداً در 1339ش، نام استان‌های شماره گذاری شده از جمله استان هفتم، نام‌های تاریخی خود را باز یافتند<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص80، 81، 82.</ref>.

با انتزاع قسمت‌هایی از استان فارس و تأسیس استان‌های جدید بوشهر، هرمزگان، کهگیلویه و بویراحمد و یزد، در نهایت استان فارس در محدوده کوچک شده کنونی آن باقی ماند<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85، 90 و 98.</ref>.

استان فارس در سرشماری 1375، تعداد 3817123 تن جمعیت داشت که طبق برآوردها این تعداد به 4385869 تن در 1384 رسیده است<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 101 – 99.</ref>.

استان فارس با بیش از 288 چشم انداز و اثر تاریخی یکی از دیدنی‌ترین استان‌های ایران است. این سرزمین مهد تمدن و فرهنگ ایران چه پیش از و چه پس از اسلام بوده است، تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، شهر استخر، تخت ابونصر، بیشابور، غارشاپور، کاخ و آتشکده اردشیر، قلعه ضحاک، مجموعه زندیه و اماکن متبرکه از جمله مرقد حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه‌چراغ و جاذبه‌های طبیعی دیگر، استان فارس را به یکی از مراکز سیاحتی و زیارتی گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کرده است. همچنین استان فارس به سبب تنوع آب و هوا و دیگر موقعیت های مناسب جغرافیایی، یکی از مناطق مهم عشایرنشین کشور است. ایل قشقایی با 60 درصد، ایل خمسه با 22 درصد و ایل ممسنی با 8 درصد و طوایف مستقل با 10 درصد جمعیت عشایری استان در سال 1377، از ایلات و طوایف مهم استان فارس به شمار می آیند، که در مناطق مختلف غالبا با اقتصاد دامداری زندگی می گذرانند<ref>مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 135 و 138.</ref>. این مجموعه اجتماعی و فرهنگی نیز از دیرباز برای فعالیت های مردم شناختی و جامعه شناختی پژوهشگران و گردشگران داخلی و خارجی دارای جاذبه بوده است<ref>جغرافیای استان فارس. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 62-50و 15-12.</ref><ref>مجموعه مقاله. ایلات و عشایر. چ1. تهران:آگاه، 1362.ص 265-246،395-392،418و419.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان فارس.jpg

2024-09-22T21:47:18Z

Hasti:

استان فارس

2024-09-17T10:28:36Z

Hasti:

فارس، نام استانی در جنوب ایران و در فاصله كمی از خلیجی به همین نام (خلیج فارس*) و به مركزیت شهر شیراز*.

این استان از شمال با استان اصفهان، از شمال غرب و غرب با استان‌های كهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب و جنوب شرق با استان هرمزگان، از شرق با استان كرمان و از شمال شرق با استان یزد همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان فارس). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان فارس با مختصات جغرافیایی 03َ˚27 تا 31َ˚40 عرض شمالی و 36َ˚50 تا َ35˚55 طول شرقی و وسعت 121825كم، 5/7 درصد از مساحت كشور ایران را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیرهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 35.</ref>.

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، دارای 24 شهرستان، 73 بخش، 195 دهستان و 73 شهر است.

شهرستان‌های استان عبارتند از:

ارسنجان، استهبان، اقلید، آباده، بوانات، جهرم، خرم بید (به مركزیت صفا شهر)، داراب، زرین دشت (به مركزیت حاجی‌آباد)، سپیدان (به مركزیت اركان)، شیراز، فراشبند، فسا، فیروزآباد، قیروكارزین، كازرون، لارستان (به مركزیت لار)، لامِرد، مرودشت، ممسنی (به مركزیت نورآباد)، مهر، نی‌ریز، پاسارگاد (به مركزیت سعادت شهر) و خُنج<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

ناهمواری‌های استان فارس دنباله رشته كوه‌های زاگرس است كه همچون دیواره‌ای عظیم غرب كشور را فرا گرفته و امتداد آن تا جنوب كشیده شده است. ناهمواری‌های استان فارس را می‌توان به دو قسمت كوه و دشت تقسیم كرد.

كوه‌های استان فارس خود به سه قسمت قابل تقسیم است. كوه‌های شمالی كه مرتفع‌ترین نقاط استان و منشا بیشتر رودهای استان هستند، كوه‌های مركزی كه به واسطه وجود دشت‌های وسیع، مهم ترین مناطق روستایی و شهری را در خود جای داده است و بالاخره كوه‌های جنوبی كه جهت آن‌ها غربی ـ شرقی و كم ارتفاع تر از بقیه كوه‌های فارس هستند. كوه سفید به ارتفاع 3943م در شمال استان در شهرستان اقلید، خرمن كوه به ارتفاع 3185م و دَلوُ به ارتفاع 3097م در مركز و كوه‌های مروارید به بلندی 3025م در شهرستان‌های داراب و كوه فَرّاشْبَند به بلندی 2780م در جنوب و در شهرستان فیروزآباد از مهم‌ترین ارتفاعات استان هستند<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان فارس. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3.ب: جعفری، مهندس عباس. گیتاشناسی ایران، ج1: كوه ها و كوه نامه ایران.چ2. تهران: موسسه گیتاشناسی، 1379، ص318.</ref>.

دشت‌های استان فارس، حوضه‌های رسوبی هستند كه در فاصله بین كوه‌های استان واقع شده‌اند. دشت‌های مناطق مركزی استان دارای وسعت زیاد و محل كشت انواع محصولات كشاورزی است. ارتفاعات برفگیر استان، منشا و سرچشمه بسیاری از رودها و چشمه‌های استان است كه در آبیاری مزارع و تأمین آب و مناطق شهری دارای اهمیت بسیار هستند.

استان فارس در دو حوضه آبریز ایران مركزی و حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده است. زیرحوضه مهارلو ـ بختگان (در حوضه ایران مركزی) و زیرحوضه مُند (در حوضه خلیج فارس و دریای عمان)، بیشتر مساحت استان را در بر گرفته‌اند. در زیر حوضه مهارلو ـ بختگان، رودهای شادكام، سیوند، كُر، دزكُ‍‌رْد و چند جریان آبی دیگر به دریاچه‌های داخلی استان منتهی می گردند. شاپور، دالَكی، رودمند، قره‌آغاج و خشك رود از جریان‌های آبی مهم در زیرحوضه مُند هستند كه به خلیج فارس سرازیر می‌شوند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز ایران مركزی). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 57، 58، 255، 260، 261 (نقشه‌های شماره 1، 6 و 7)؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 187، 188، 285، 299 (نقشه‌های شماره 1 و 7)</ref>.

یكی از پدیده‌های مهم در گستره جغرافیایی استان فارس، وجود دریاچه‌های متعدد داخلی است كه درسطح كشور بی نظیرند.

رودهای متعدد، زمین‌های پست در فواصل كوه‌ها و ارتفاعات و نیز وجود گُسَل، شیب طبقاتی زمین و تبخیر كم از جمله شرایط لازم برای تشكیل این دریاچه‌ها بوده‌اند. دریاچه‌های فصلی بختگان با 600 كم‍2 و طَشْك با 350 كم‍2، دریاچه‌های دائمی مهارلو با 125 كم‍2 و پریشان (فامور) با 11 كم‍2 وسعت، دریاچه‌های كوچك و فصلی كافتَر و هَرْم و تالاب ارژن نیز از جمله مناطق انباشت آب در فصول پر آب این استان هستند<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان فارس. همان. ص 19، 22 و 23.</ref>. (← دریاچه‌ها).

استان فارس تماماً بر روی مناطق زلزله خیز با درجه‌بندی خطر متوسطه، خطر بالا و خطر خیلی بالا واقع شده است.7 تنها در یك قرن اخیر بیش از یك‌هزار زمین لرزۀ بزرگ تر از 5/3 ریشتر در این استان رخ داده است. زلزله‌های 1229 ق و 1269ق، شهر شیراز را در سال های آغازین قرن 19م به كلی ویران ساخت. زلزله‌های لار، قیر و كارزین نیز از جمله زلزله‌های ویرانگر پنجاه سال اخیر بوده است كه همراه با زلزله‌های دیگر استان تلفات جانی و مالی بسیاری را برجای گذاشته است.8

سرزمینی كه اكنون استان فارس نامیده می‌شود، از دیرباز به همین نام و در محدوده‌ای گسترده تر از امروز شناخته می‌شد. در حدودالعالم 22 بار از پارس یاد شده9 و در شرح آن آمده است: «ناحیتیست كی مشرق وی ناحیت كرمانست جنوب وی دریای اعظم است و مغرب رود طابست كی میان پارس و خوزستان بگذرد و بعضی از حدود سپاهانست و شمال وی بیابان پارس است و از كرگس (= كركس) كوه و اندر وی شهرهای بسیارست...».10

در احسن التقاسیم نیز درباره سرزمین فارس آمده است كه: «خاك این سرزمین كان است، كوهستانش جنگل، ...»12 و دیگر این كه: «فارس سرزمین گرانمایه، پر خیر و مركز بازرگانی است...».13

در گذشته‌های دور ایالت فارس موطن پادشاهان هخامنشی و مركز دولتی بوده است كه به تدریج فرمانروایی خود را بر سر تا سر ایران گسترش داد و با اقتدار، مظهر شكوه و عظمت تمدن و فرهنگ ایران شد. یونانیان نیز نام پرسیس [1]یعنی پارس را به تمام ایران اطلاق می‌كردند14 و واژه‌های پریشا[2]، پرس[3]، پرزیین[4] و دیگر نام‌های شبیه آن در زبان‌های مختلف اروپایی، برگرفته از همان نام پارس است كه امروز نیز كم و بیش رواج دارد.

در دوره قاجار، استان فارس با عنوان «حكمرانی فارس» (شامل فارس و بنادر و جزایر و كهگیلویه و بختیاری و خوزستان)، یا با عنوان «ایالت فارس و لارستان» و یا با نام «فارس و بنادر» خوانده می‌شد15 تا این كه در 1316ش نواحی یزد، فارس، كرمان و هرمزگان، در تقسیمات كشوری، «استان جنوب» نام گرفتند و اندكی بعد در تقسیمات دیگر، استان فارس همراه با بوشهر و قسمتی از خوزستان، «استان هفتم» نامیده شد، اما مجدداً در 1339ش، نام استان‌های شماره گذاری شده از جمله استان هفتم، نام‌های تاریخی خود را باز یافتند.16

با انتزاع قسمت‌هایی از استان فارس و تأسیس استان‌های جدید بوشهر، هرمزگان، كهگیلویه و بویراحمد و یزد، در نهایت استان فارس در محدوده كوچك شده كنونی آن باقی ماند.17

استان فارس در سرشماری 1375، تعداد 3817123 تن جمعیت داشت كه طبق برآوردها این تعداد به 4385869 تن در 1384 رسیده است.18

استان فارس با بیش از 288 چشم انداز و اثر تاریخی یكی از دیدنی ترین استان‌های ایران است. این سرزمین مهد تمدن و فرهنگ ایران چه پیش از و چه پس از اسلام بوده است، تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، شهر استخر، تخت ابونصر، بیشابور، غارشاپور، كاخ و آتشكده اردشیر، قلعه ضحاك، مجموعه زندیه و اماكن متبركه از جمله مرقد حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه‌چراغ و جاذبه‌های طبیعی دیگر، استان فارس را به یكی از مراكز سیاحتی و زیارتی گردشگران داخلی و خارجی تبدیل كرده است. همچنین استان فارس به سبب تنوع آب و هوا و دیگر موقعیت های مناسب جغرافیایی، یكی از مناطق مهم عشایرنشین كشور است. ایل قشقایی با 60 درصد، ایل خمسه با 22 درصد و ایل ممسنی با 8 درصد و طوایف مستقل با 10 درصد جمعیت عشایری استان در سال 1377، از ایلات و طوایف مهم استان فارس به شمار می آیند، كه در مناطق مختلف غالبا با اقتصاد دامداری زندگی می گذرانند. 19این مجموعه اجتماعی و فرهنگی نیز از دیرباز برای فعالیت های مردم شناختی و جامعه شناختی پژوهشگران و گردشگران داخلی و خارجی دارای جاذبه بوده است. 20

مآخذ:

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7. اطلس زمین‌شناسی. همان. ص 45.

8. جغرافیای استان فارس. همان. ص 37 و 38.

9. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 209. (فهرست نام های جغرافیایی، ذیل عنوان: پارس.صص11، 12،15،138،139،195)

10. همان. ص 130

11. همان. ص 136 – 130.

12. مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 629.

13. همان. ص 630.

14. لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص267.

15. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص80، 81، 82.

16. همان. ص 85، 90 و 98.

17. همان. ص 101 – 99.

18. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 135 و 138.

19. جغرافیای استان فارس. همان. ص 62-50و 15-12.

20. مجموعه مقاله. ایلات و عشایر. چ1. تهران:آگاه، 1362.ص 265-246،395-392،418و419.

غلامحسین تکمیل همایون

----[1]. Persis

[2]. Persia

[3]. Perse

[4]. Persian

استان فارس

2024-09-15T09:56:26Z

Hasti:

فارس، نام استانی در جنوب ایران و در فاصله كمی از خلیجی به همین نام (خلیج فارس*) و به مركزیت شهر شیراز*.

این استان از شمال با استان اصفهان، از شمال غرب و غرب با استان‌های كهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از جنوب و جنوب شرق با استان هرمزگان، از شرق با استان كرمان و از شمال شرق با استان یزد همسایه است.1

استان فارس با مختصات جغرافیایی 03َ˚27 تا 31َ˚40 عرض شمالی و 36َ˚50 تا َ35˚55 طول شرقی و وسعت 121825كم، 5/7 درصد از مساحت كشور ایران را در برگرفته است.2

این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، دارای 24 شهرستان، 73 بخش، 195 دهستان و 73 شهر است.

شهرستان‌های استان عبارتند از:

ارسنجان، استهبان، اقلید، آباده، بوانات، جهرم، خرم بید (به مركزیت صفا شهر)، داراب، زرین دشت (به مركزیت حاجی‌آباد)، سپیدان (به مركزیت اركان)، شیراز، فراشبند، فسا، فیروزآباد، قیروكارزین، كازرون، لارستان (به مركزیت لار)، لامِرد، مرودشت، ممسنی (به مركزیت نورآباد)، مهر، نی‌ریز، پاسارگاد (به مركزیت سعادت شهر) و خُنج.3

ناهمواری‌های استان فارس دنباله رشته كوه‌های زاگرس است كه همچون دیواره‌ای عظیم غرب كشور را فرا گرفته و امتداد آن تا جنوب كشیده شده است. ناهمواری‌های استان فارس را می‌توان به دو قسمت كوه و دشت تقسیم كرد.

كوه‌های استان فارس خود به سه قسمت قابل تقسیم است. كوه‌های شمالی كه مرتفع‌ترین نقاط استان و منشا بیشتر رودهای استان هستند، كوه‌های مركزی كه به واسطه وجود دشت‌های وسیع، مهم ترین مناطق روستایی و شهری را در خود جای داده است و بالاخره كوه‌های جنوبی كه جهت آن‌ها غربی ـ شرقی و كم ارتفاع تر از بقیه كوه‌های فارس هستند. كوه سفید به ارتفاع 3943م در شمال استان در شهرستان اقلید، خرمن كوه به ارتفاع 3185م و دَلوُ به ارتفاع 3097م در مركز و كوه‌های مروارید به بلندی 3025م در شهرستان‌های داراب و كوه فَرّاشْبَند به بلندی 2780م در جنوب و در شهرستان فیروزآباد از مهم‌ترین ارتفاعات استان هستند.4

دشت‌های استان فارس، حوضه‌های رسوبی هستند كه در فاصله بین كوه‌های استان واقع شده‌اند. دشت‌های مناطق مركزی استان دارای وسعت زیاد و محل كشت انواع محصولات كشاورزی است. ارتفاعات برفگیر استان، منشا و سرچشمه بسیاری از رودها و چشمه‌های استان است كه در آبیاری مزارع و تأمین آب و مناطق شهری دارای اهمیت بسیار هستند.

استان فارس در دو حوضه آبریز ایران مركزی و حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده است. زیرحوضه مهارلو ـ بختگان (در حوضه ایران مركزی) و زیرحوضه مُند (در حوضه خلیج فارس و دریای عمان)، بیشتر مساحت استان را در بر گرفته‌اند. در زیر حوضه مهارلو ـ بختگان، رودهای شادكام، سیوند، كُر، دزكُ‍‌رْد و چند جریان آبی دیگر به دریاچه‌های داخلی استان منتهی می گردند. شاپور، دالَكی، رودمند، قره‌آغاج و خشك رود از جریان‌های آبی مهم در زیرحوضه مُند هستند كه به خلیج فارس سرازیر می‌شوند.5

یكی از پدیده‌های مهم در گستره جغرافیایی استان فارس، وجود دریاچه‌های متعدد داخلی است كه درسطح كشور بی نظیرند.

رودهای متعدد، زمین‌های پست در فواصل كوه‌ها و ارتفاعات و نیز وجود گُسَل، شیب طبقاتی زمین و تبخیر كم از جمله شرایط لازم برای تشكیل این دریاچه‌ها بوده‌اند. دریاچه‌های فصلی بختگان با 600 كم‍2 و طَشْك با 350 كم‍2، دریاچه‌های دائمی مهارلو با 125 كم‍2 و پریشان (فامور) با 11 كم‍2 وسعت، دریاچه‌های كوچك و فصلی كافتَر و هَرْم و تالاب ارژن نیز از جمله مناطق انباشت آب در فصول پر آب این استان هستند. 6 (← دریاچه‌ها).

استان فارس تماماً بر روی مناطق زلزله خیز با درجه‌بندی خطر متوسطه، خطر بالا و خطر خیلی بالا واقع شده است.7 تنها در یك قرن اخیر بیش از یك‌هزار زمین لرزۀ بزرگ تر از 5/3 ریشتر در این استان رخ داده است. زلزله‌های 1229 ق و 1269ق، شهر شیراز را در سال های آغازین قرن 19م به كلی ویران ساخت. زلزله‌های لار، قیر و كارزین نیز از جمله زلزله‌های ویرانگر پنجاه سال اخیر بوده است كه همراه با زلزله‌های دیگر استان تلفات جانی و مالی بسیاری را برجای گذاشته است.8

سرزمینی كه اكنون استان فارس نامیده می‌شود، از دیرباز به همین نام و در محدوده‌ای گسترده تر از امروز شناخته می‌شد. در حدودالعالم 22 بار از پارس یاد شده9 و در شرح آن آمده است: «ناحیتیست كی مشرق وی ناحیت كرمانست جنوب وی دریای اعظم است و مغرب رود طابست كی میان پارس و خوزستان بگذرد و بعضی از حدود سپاهانست و شمال وی بیابان پارس است و از كرگس (= كركس) كوه و اندر وی شهرهای بسیارست...».10

در احسن التقاسیم نیز درباره سرزمین فارس آمده است كه: «خاك این سرزمین كان است، كوهستانش جنگل، ...»12 و دیگر این كه: «فارس سرزمین گرانمایه، پر خیر و مركز بازرگانی است...».13

در گذشته‌های دور ایالت فارس موطن پادشاهان هخامنشی و مركز دولتی بوده است كه به تدریج فرمانروایی خود را بر سر تا سر ایران گسترش داد و با اقتدار، مظهر شكوه و عظمت تمدن و فرهنگ ایران شد. یونانیان نیز نام پرسیس [1]یعنی پارس را به تمام ایران اطلاق می‌كردند14 و واژه‌های پریشا[2]، پرس[3]، پرزیین[4] و دیگر نام‌های شبیه آن در زبان‌های مختلف اروپایی، برگرفته از همان نام پارس است كه امروز نیز كم و بیش رواج دارد.

در دوره قاجار، استان فارس با عنوان «حكمرانی فارس» (شامل فارس و بنادر و جزایر و كهگیلویه و بختیاری و خوزستان)، یا با عنوان «ایالت فارس و لارستان» و یا با نام «فارس و بنادر» خوانده می‌شد15 تا این كه در 1316ش نواحی یزد، فارس، كرمان و هرمزگان، در تقسیمات كشوری، «استان جنوب» نام گرفتند و اندكی بعد در تقسیمات دیگر، استان فارس همراه با بوشهر و قسمتی از خوزستان، «استان هفتم» نامیده شد، اما مجدداً در 1339ش، نام استان‌های شماره گذاری شده از جمله استان هفتم، نام‌های تاریخی خود را باز یافتند.16

با انتزاع قسمت‌هایی از استان فارس و تأسیس استان‌های جدید بوشهر، هرمزگان، كهگیلویه و بویراحمد و یزد، در نهایت استان فارس در محدوده كوچك شده كنونی آن باقی ماند.17

استان فارس در سرشماری 1375، تعداد 3817123 تن جمعیت داشت كه طبق برآوردها این تعداد به 4385869 تن در 1384 رسیده است.18

استان فارس با بیش از 288 چشم انداز و اثر تاریخی یكی از دیدنی ترین استان‌های ایران است. این سرزمین مهد تمدن و فرهنگ ایران چه پیش از و چه پس از اسلام بوده است، تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، شهر استخر، تخت ابونصر، بیشابور، غارشاپور، كاخ و آتشكده اردشیر، قلعه ضحاك، مجموعه زندیه و اماكن متبركه از جمله مرقد حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاه‌چراغ و جاذبه‌های طبیعی دیگر، استان فارس را به یكی از مراكز سیاحتی و زیارتی گردشگران داخلی و خارجی تبدیل كرده است. همچنین استان فارس به سبب تنوع آب و هوا و دیگر موقعیت های مناسب جغرافیایی، یكی از مناطق مهم عشایرنشین كشور است. ایل قشقایی با 60 درصد، ایل خمسه با 22 درصد و ایل ممسنی با 8 درصد و طوایف مستقل با 10 درصد جمعیت عشایری استان در سال 1377، از ایلات و طوایف مهم استان فارس به شمار می آیند، كه در مناطق مختلف غالبا با اقتصاد دامداری زندگی می گذرانند. 19این مجموعه اجتماعی و فرهنگی نیز از دیرباز برای فعالیت های مردم شناختی و جامعه شناختی پژوهشگران و گردشگران داخلی و خارجی دارای جاذبه بوده است. 20

مآخذ:

1. سازمان نقشه برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان فارس). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی كشور)، 1384، ص1.

2. سازمان جغرافیایی نیرهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 35.

3. دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.

4. الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان فارس. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1383، ص3.ب: جعفری، مهندس عباس. گیتاشناسی ایران، ج1: كوه ها و كوه نامه ایران.چ2. تهران: موسسه گیتاشناسی، 1379، ص318.

5. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز ایران مركزی). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 57، 58، 255، 260، 261 (نقشه‌های شماره 1، 6 و 7)؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 187، 188، 285، 299 (نقشه‌های شماره 1 و 7)

6. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص12؛ جغرافیای استان فارس. همان. ص 19، 22 و 23.

7. اطلس زمین‌شناسی. همان. ص 45.

8. جغرافیای استان فارس. همان. ص 37 و 38.

9. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 209. (فهرست نام های جغرافیایی، ذیل عنوان: پارس.صص11، 12،15،138،139،195)

10. همان. ص 130

11. همان. ص 136 – 130.

12. مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم. ترجمه دكتر علینقی منزوی، چ2. تهران: كومش، 1385، ص 629.

13. همان. ص 630.

14. لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص267.

15. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص80، 81، 82.

16. همان. ص 85، 90 و 98.

17. همان. ص 101 – 99.

18. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 135 و 138.

19. جغرافیای استان فارس. همان. ص 62-50و 15-12.

20. مجموعه مقاله. ایلات و عشایر. چ1. تهران:آگاه، 1362.ص 265-246،395-392،418و419.

غلامحسین تکمیل همایون

----[1]. Persis

[2]. Persia

[3]. Perse

[4]. Persian

استان سیستان و بلوچستان

2024-09-13T21:25:18Z

Hasti:

سیستان و بلوچستان، نام استانی در جنوب شرقی ایران، به مرکزیت [[زاهدان|شهر زاهدان]].
[[پرونده:استان سیستان و بلوچستان.jpg|بندانگشتی|348x348پیکسل|استان سیستان و بلوچستان، برگرفته از الی گشت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.eligasht.com/Blog/tourism/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/]]
این استان از شرق و شمال شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان، از شمال با استان خراسان جنوبی، از غرب با استان‌های کرمان و هرمزگان و از جنوب با دریای عمان همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان سیستان و بلوچستان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان سیستان و بلوچستان با مختصات جغرافیایی 04َ˚25 تا 29َ˚31 عرض شمالی و 55َ˚58 تا 20َ˚63 طول شرقی و وسعت 178431کم‍2، 9/10 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>.

این استان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 37 بخش، 98 دهستان و 32 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ایرانشهر، چابهار، خاش، زابل، زاهدان، سراوان، سرباز، نیک شهر، کنارک و زهک. تمامی شهرستان‌های استان به جز نیک‌شهر و ایرانشهر، با کشورهای پاکستان و افغانستان دارای مرز مشترک هستند. شهرستان زاهدان با هر دو کشور هم مرز است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. جدول و نقشه تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، حداقل چهار ویژگی قابل تشخیص است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 132 و 133 (نقشه طبیعی استان سیستان و بلوچستان).</ref>:

# مناطق کوهستانی استان که بخش وسیعی از شمال تا جنوب استان را فرا گرفته و کوه‌های نسبتاً مرتفعی نظیر تَفْتان به ارتفاع 3941م، بُزْمان به ارتفاع 3503م، کوه سفید به ارتفاع 2995م، کوه مارپیچ به ارتفاع 2863م، در آن قرار دارند. کوه‌های موجود در گستره کوهستانی استان را درهّ‌ها و دشت‌های کوچک و بزرگ از هم جدا کرده‌اند.
# بیابانی بودن بخش وسیعی از استان که گستره جغرافیایی آن بیشتر در غرب استان مشاهده می‌شود. بخشی از کویر لوت نیز در شمال غرب استان واقع شده است.
# همجواری با دریای عمان و برخورداری از ساحلی مناسب و نسبتاً طولانی و بهره‌مندی از امکانات طبیعی، اقتصادی و ارتباطی دریای آزاد.
# وجود جلگه‌های حاصلخیز از جمله جلگه سیستان در شمال شرق استان (در محدوده شهرستان زابل) که رود هیرمند آن را آبیاری می‌کند و نیز جلگه باهوکَلات در جنوب شرق استان در محدوده شهرستان چابهار که رود باهوکلات در آن روان است.

در کنار ویژگی‌های فوق، عارضه طبیعی دیگری به نام دریاچه هامون یا دریاچه سیستان در دشت سیستان به چشم می‌خورد که وسعت آن بین 458 تا 1400 کم‍2 متغییر است. این دریاچه در فصول کم آبی به صورت سه مرداب تقریباً جدا از هم به نام‌های هامون صابری، هامون پوزک و هامون هیرمند، در می‌آید<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 27 و 28.</ref>.

این مرداب‌ها از آب هاروت‌رود، فراه‌رود، هیرمند و خالش‌رود آب می‌گیرند<ref>مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، 1381، ج 1، ص 1406.</ref>. پرورش ماهی، شکار پرنده، تأمین علوفه دام‌ها از نیزارهای اطراف دریاچه و موارد دیگر از جمله امکانات قابل استفاده برای ساکنان این قسمت از استان است. جازموریان، دریاچه دیگر استان است که در غرب بلوچستان و در همسایگی استان کرمان واقع شده که رود بمپور از ارتفاعات بلوچستان و هلیل رود از ارتفاعات استان کرمان به سوی آن جاری است. این دریاچه فصلی است و به هنگام کم آبی خشک می‌شود<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: امیرکبیر، 1381، ص 6 و 7.</ref>.

آب و هوای استان سیستان و بلوچستان با توجه به نزدیکی به مدار رأس السرطان؛ خشک و گرم است؛ اما در مناطق مرتفع از جمله در خاش و زاهدان که دارای ارتفاع 1400 و 1370م از سطح دریا هستند، هوا نسبتاً سرد و میزان جذب رطوبت بیشتر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: امیرکبیر، 1381، ص 22، 25، 32 و 34.</ref>. اختلاف دمای 50 درجه در طول سال و در نقاط مختلف استان، تبخیر زیاد، بارش کم و کمبود منابع آب در مجموع استان سیستان و بلوچستان را به یکی از مناطق کم آب ایران تبدیل کرده است.

با این حال با احداث سدهای مخزنی و انحرافی مختلف مانند سد پیشین بر روی رودخانه باهوکلات، سد سیستان بر روی رود سیستان و نیز با احداث کانال‌های متعدد و نسبتاً طولانی انتقال آب مانند خط آب رسانی به شهر چابهار به طول 101 کم‍2، خط آب‌رسانی به شهر زاهدان به طول 192 کم‍2، سعی شده است که با محدودیت منابع آب در استان مقابله شود<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص11 و 45.</ref>. استان سیستان و بلوچستان در سه حوزه اصلی آبریز شرق، مرکزی و خلیج فارس و دریای عمان و نیز قسمت عمده‌ای از پهنه آن به لحاظ امکان وقوع زلزله در مناطق خطر متوسط، بالا و خیلی بالا قرار دارد. شهر زابل در منطقه خطر پایین و شهر زاهدان در منطقه خطر بالا واقع شده‌اند<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 102.</ref>.

در منابع جغرافیایی قدیم به کرات از سیستان نام برده شده است. حدودالعالم درباره آن می‌نویسد: «ناحیتیست قصبه او را زرنگ خوانند، شهری با حصار است، و پیرامن او خندق است کی آبش هم از وی برآید، و اندر وی رودهاست، و اندر خانهاء وی آب روانست ...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص205 و 209.</ref>. و در نزهت القلوب در شرح سیستان آمده است: «ولایتی است طویل و عریض ... جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام کرد و عرب زرنج خواندند ... بعد از آن بهمن تجدید عمارتش کرد و سگان خواند، عوام سگستان گفتند و عرب معرب کردند سجستان خواندند، به مرور سیستان شد. هوایش به گرمی مایلست و آبش از سیاه رود، شق هرمند است. و درو باغستان بسیار و میوه‌های خوب و فراوان باشد<ref>محمد مراد بن عبدالرحمان. ترجمه آثار البلاد و اخبار العباد. به تصحیح دکتر سیدمحمّد شاهمرادی، ج1، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص359.</ref>» و درباره ناحیه‌ای که اکنون شهرستان زابل نام دارد نیز زیر عنوان ولایات زاول چنین آورده است: «ولایتی عریض است و طویل و مملکتی بوده است» و شهر آن زاول که «شهری بزرگست و گرمسیر و درو میوه بسیار و شکارگاه‌های خوب و علفزارهای بسیار دارد». از قسمت جنوبی استان، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام مکران یاد شده است. مؤلف آثارالبلاد و اخبارالعباد می‌نویسد که «]مکران[ ناحیه‌ایست میان زمین سند و بلاد تیز، شهرها و قریه‌ها به آن بسیار است...»<ref>جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص 12.</ref>.

آثار به دست آمده از سیستان (بخش شمالی استان) سابقه تمدن و شهرنشینی این منطقه را به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رساند و در بخش جنوبی (بلوچستان) نیز، قدمت تمدن به حدود سه هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. این قسمت از استان که در گذشته با نام مِکا، مکیا، مکران و ... شناخته می‌شد، پس از اسکان قوم بلوچ در آن، بلوچستان نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 81.</ref>.

در دوره قاجار سیستان همراه با خراسان، ایالت خراسان و سیستان نامیده می‌شد و بلوچستان نیز همراه با کرمان، ایالت واحدی را تشکیل می‌داد<ref>جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 86، 90، 91.</ref>.

در 1316ش، براساس قانون تقسیمات کشوری، نواحی سیستان و بلوچستان کنونی استان مکران یا «استان ششم» خوانده شد و در تقسیمات بعدی، در محدوده استان هشتم قرار گرفت. در 1326ش فرمانداری کل بلوچستان متشکل از سه شهرستان ایرانشهر چاه بهار، سراوان و زاهدان تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور). تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، (بروشور، جدول و نقشه تقسیمات کشوری).</ref>. این فرمانداری کل در 1336 به استان سیستان و بلوچستان و به مرکزیت زاهدان تبدیل شد<ref>جغرافیای استان سیستان و بلوچستان. ص 86 – 80.</ref>. جمعیت استان سیستان و بلوچستان (براساس محدوده استان‌ها در 1378) تعداد 428362 تن بود که در 1375 به 1722579 تن رسیده، یعنی به چهار برابر افزایش یافته است. احداث راه و تأسیس مراکز مختلف خدماتی، آموزشی و سایر امکانات زندگی روستایی و شهری در جذب جمعیت و جلوگیری از مهاجرت، در افزایش جمعیت استان مؤثر بوده است. استان سیستان و بلوچستان به دلیل گستردگی جغرافیایی، داشتن آب و هوای متنوع، برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی، دارای زمینه‌های مساعدی برای توسعه گردشگری است<ref name=":0">سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران. ویرایش دوم. تهران: همشهری، 1380، ص 29-27.</ref>. با اتمام طرح اتصال راه آهن کرمان ـ زاهدان، این استان افزون بر راه آبی و هوایی، از طریق راه آهن با کشور پاکستان و نیز با سایر کشورهای همسایه شمالی و غربی ایران متصل خواهد شد<ref name=":0" />.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان سیستان و بلوچستان.jpg

2024-09-13T21:24:19Z

Hasti:

استان زنجان

2024-09-13T21:04:06Z

Hasti:

[[استان زنجان|زنجان]]، استانی در شمال غرب ایران و به مرکزیت شهری به همین نام.
[[پرونده:استان زنجان.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|استان زنجان، برگرفته از خبرگزاری سلامت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.tebna.ir/news/197908/%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86]]
این استان از شمال با استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی، از شمال شرق با [[استان گیلان]]، از شرق با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان همدان]]، از شمال غرب با استان آذربایجان غربی و از غرب و جنوب غربی با استان کردستان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان زنجان). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان زنجان با مختصات جغرافیایی 33َ˚35 تا 15َ˚37 عرض شمالی و 10َ˚47 تا 26َ˚49 طول شرقی با وسعتی برابر با 21841کم، 3/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 31.</ref>.

استان زنجان، براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 7 شهرستان، 16 بخش، 46 دهستان و 16 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ابهر، ایجرود (به مرکزیت زرین آباد)، خرمدره، خدابنده (به مرکزیت قیدار)، زنجان، طارم (به مرکزیت آب بر) و ماه نشان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

استان زنجان منطقه‌ای کوهستانی است که شهرها و روستاهای آن در فواصل رشته کوه‌هایی که به شکل موازی و با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، در سر تا سر استان کشیده شده‌اند، بنا شده‌اند. مهم ترین کوه‌های استان زنجان عبارتند از:

رشته کوه‌های شمالی (از رشته جبال البرز) که رود قزل اوزن آن را به دو رشته با نامهای کوه‌های تالش و کوه‌های قافلانکوه، تقسیم می‌کند. پس از این رشته کوه، رشته کوه دیگری به نام کوه‌های سلطانیه واقع است که بین آن دو رودخانه‌های زنجان رود و ابهررود قرار دارد. در آخرین قسمت، یعنی در جنوب غربی استان، تپه ماهورهای سعیدآباد ـ کرسف واقع شده است. در شمال غربی زنجان و در مرز استان آذربایجان غربی، ارتفاعات دیگری به چشم می‌خورد که کوه بلقیس با 3332م و کوه چال داغ با 3099م ارتفاع بلندترین نقاط آن هستند. رود قزل اوزن که از استان کردستان وارد استان زنجان می‌شود، در جبهه شرقی ارتفاعات مذکور و در غرب رشته کوه سلطانیه و در بستری که شهر ماه نشان در آن واقع شده، عبور می‌کند و وارد آذربایجان شرقی می‌شود. مرتفع‌ترین کوه‌های استان زنجان، پس از کوه بلقیس و چال داغ، کوه سندان داغ به ارتفاع 2971م، خیرالمسجد 2874م (رشته‌های قافلانکوه)، کوه مرلو به ارتفاع 2850م و کوه گوی قزای به ارتفاع 2741م (در رشته کوه سلطانیه)، بلندترین کوه‌های استان زنجان هستند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور. ج1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1381، ص 431 و 432؛ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص124 (نقشه طبیعی استان زنجان)؛ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان زنجان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4 و 5.</ref>.

ارتفاعات استان زنجان سرچشمه ریزآبه‌ها و رودخانه‌های کوچک و بزرگ متعددی هستند که غالباً پس از طی مسافتی در سطح استان، نهایتاً به رودخانه طولانی قزل اوزن می پیوندند. این رودخانه از ارتفاعات کردستان به سوی غرب استان زنجان جاری شده و پس از خروج از این استان و ورود به آذربایجان شرقی مجدداً از حدود مرز مشترک استان اردبیل و آذربایجان شرقی وارد استان زنجان می‌شود.

قزل اوزن در شمال شرقی استان زنجان، در مرز مشترک گیلان و قزوین همراه با رودخانه شاهرود که از طرف مقابل جاری است، به دریاچه سد سفیدرود می ریزد و سپس با نام سفید رود به طرف دریاچه مازندران (خزر) حرکت می‌کند. زنجان رود، ایجرود، سجاس، قشلاق جوق، قلعه چای رود شور و ... از جمله رودخانه‌هایی هستند که به قزل اوزن می‌پیوندند. گستره جغرافیایی استان زنجان، بیشتر در حوضه آبریز دریاچه مازندران (زیرحوضه سفیدرود) واقع است و بخش کمی از آن نیز در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه دریاچه نمک) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج2 (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 95-99، 291 و 305؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (حوضه آبریز ایران مرکزی). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1383، ص 3-5، 255 و 256.</ref>.

آب و هوای استان زنجان تحت تأثیر توده هوای مدیترانه‌ای، که منشأ آن دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس و دارای بخار آب غنی است و نیز توده هوای سرد قطبی که از طرف شمال وارد استان می‌شود و بالاخره توده هوای خزری که منشأ آن دریای مازندران در شمال کشور، قرار دارد. استان زنجان با توجه به ناهمواری‌های آن و تأثیرپذیری از عوامل بیرونی، دارای سه نوع آب و هوای سردسیری در مناطق کوهستانی، معتدل در مناطق پست غرب استان و نیمه گرمسیری در طارم علیا است. میزان بارندگی در استان تحت تأثیر عوامل فوق از 1000 م‌م در مناطق کوهستانی شمالی (هم مرز با [[استان گیلان]]) شروع شده و تا 200 م‌م در دره قزل اوزن سفلی (در شرق استان) کاهش می‌یابد.

آب و هوا و میزان بارندگی نسبتاً مناسب، امکان فعالیت کشاورزی و دامداری را در این استان از دیرباز فراهم آورده است<ref>جغرافیای استان زنجان، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382. ص 10-13.</ref>. در سال‌های اخیر و به ویژه پس از ممنوعیت ایجاد تأسیسات صنعتی در محدوده شهر و [[استان تهران]]، امکانات مناسبی برای توسعه شهرک‌های صنعتی و احداث کارخانه‌های متعدد در مناطق مختلف استان فراهم آمد.

زنجان، سرزمینی همواره آباد و مسکون بوده است. شهر زنجان را با آگانْزانا، که بطلمیوس در سده دوم بعد از میلاد از آن نام برده است، مطابق دانسته‌اند<ref>مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف بزرگ فارسی. 1381، ج 1، ص 1187.</ref>. در حدودالعالم از شهر زنجان با نام زنگان به عنوان «شهریست با نعمت بسیار...» و از اوهر (ابهر) نیز به عنوان شهری «بِبَرِ در کنار کوه نهاده و با آب‌های بسیار، جایی بسیار کشت و مردمانی آهسته» یاد شده است<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 142.</ref>. حمدالله مستوفی نیز از زنجان به کرات نام برده و نوشته است که این شهر را اردشیر بابکان به نام شهین بنا کرد. «در فترت مغول خراب شد. هواش (هوایش) سردست» و دیگر این که «مردم آن جا سنی شافعی مذهب و زبانشان پهلوی راستت...» و از ابهر نیز به عنوان شهری که «غله و میوه آنجا بسیار و نیک می باشد...» یاد شده است<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص101 و 104.</ref>.

سرزمینی که امروز از آن با نام زنجان یاد می‌شود، در منابع مختلف تاریخی از آن با نامهای «آندیا»، «سرزمین مادای» و پس از اسلام با نامهای «جبال» و «عراق عجم» نام برده شده است<ref>جغرافیای استان زنجان، قزوین: حدیث امروز، 1381. ص 14.</ref>. در دوره مغول زنجان جزو تومان «سلطانیه و قزوین» از ایالت عراق عجم بوده است.

در تقسیمات کشوریِ عصر مشروطیت زنجان به نام «ولایت زنجان» خوانده می‌شد. در عصر رضاشاه پهلوی زنجان در محدوده «استان شمال» و در دوره محمدرضا شاه پهلوی در مجموعه شهرهای «استان یکم» قرار گرفت. در مردادماه 1348 «فرمانداری کل» و در 25 مهر 1352 رسماً «استان» شد.

در 1356 شهرستان قزوین از استان تهران منتزع و به استان زنجان الحاق و در 1376، دوباره قزوین و توابع آن از استان زنجان منتزع و استانی مستقل شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص59، 60، 85، 87، 100 و 107.</ref>.

استان زنجان در 1375 دارای 900759 تن جمعیت بود که طبق برآوردها، این تعداد در 1384 به 97047 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 117 و 118.</ref>.

استان زنجان در زمینه‌های طبیعی از جمله داشتن کوهستان‌ها، رودخانه‌ها و نیز غارهای متعدد و شگفت انگیز نظیر کتله خور، خَرمَنه سر و ... و نیز داشتن جاذبه‌های تاریخی و آثار باستانی باشکوه مانند بنای عظیم [[سلطانیه(مزار)|سلطانیه]]، قلعه‌ها، پل‌ها، و اماکن مذهبی در شهرهای مختلف استان، دارای جاذبه‌های گردشگری فراوانی است. در سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری در این زمینه، به ویژه با توجه به موقعیت ارتباطی استان زنجان با مناطق شمالی و غربی کشور، شرایط مساعدی برای گردشگران فراهم آمده است<ref>جغرافیای استان زنجان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 61-50.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان سمنان

2024-09-13T20:58:40Z

Hasti:

[[سمنان]]، نام استانی در نیمه شمالی ایران و به مرکزیت شهری به همین نام.
[[پرونده:استان سمنان.jpg|بندانگشتی|352x352پیکسل|استان سمنان، برگرفته از سایت ایسنا، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.isna.ir/news/1400122217730/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84]]
این استان از شمال با استان‌های گلستان و مازندران، از شمال شرق با استان خراسان شمالی، از شرق با استان خراسان رضوی، از جنوب با استان‌های یزد و اصفهان و از غرب با استان‌های تهران و قم همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان سمنان). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان سمنان با مختصات جغرافیایی 15َ˚34 تا 20َ˚37 عرض شمالی و 50َ˚51 تا 03َ˚57 طول شرقی و وسعت 96816 کم2، 9/5 درصد از مساحت ایران را در بر می‌گیرد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص33.</ref>.

این استان برابر با آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری دارای 4 شهرستان، 12 بخش، 28 دهستان و 16 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: سمنان، دامغان، شاهرود و گرمسار<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

استان سمنان در دامنه‌های جنوبی رشته کوه‌های البرز و در بخشی از دشت کویر واقع شده است که بیش از نیمی از سطح استان را تشکیل می‌دهد. بدین ترتیب ارتفاع استان از شمال به جنوب کاهش می‌یابد به گونه‌ای که اختلاف ارتفاع تا بیش از 3000م قابل مشاهده است. گستره جغرافیایی استان سمنان را می‌توان به سه قسمت کوهستانی، کوهپایه‌ای و نواحی پست دشت کویر تقسیم کرد.

قسمت کوهستانی همان ادامه رشته کوه‌های البرز است که همچون دیواره‌ای عظیم بخش جنوبی و مرکزی استان را از استان‌های شمالی (مازندران و گلستان) جدا می‌سازد. بلندترین نقطه استان به نام کوه شاهوار به ارتفاع 3945م در همین رشته کوه و در شمال غربی شهر شاهرود قرار دارد<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص127 (نقشه جغرافیای طبیعی سمنان).</ref>. قسمت کوهستانی استان مانع بزرگی برای ارتباط زمینی استان سمنان با استان‌های ساحلی دریای مازندران (خزر) است. ارتباط با شمال تنها از طریق چند گردنه که مهم ترین آنها «خوش ییلاق»، «قُزلق»، «شمشیر بُر» و «بَشم» هستند، امکان پذیر است.

نواحی کوهپایه‌ای استان، دامنه‌های جبهه جنوبی البرز هستند که به دلیل وجود آب‌های زیرزمینی و خاک‌های رسوبی دارای کشاورزی نسبتاً مناسب و از این رو محل تراکم جمعیت بیشتری است.

نواحی پست کویری در پایین‌ترین حد استان قرار دارند و به دلیل شرایط نامساعد طبیعی، کمبود آب و خاک مناسب، از جمله مناطق خالی از سکنه ایران است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان سمنان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 3 و 4.</ref>.

استان سمنان به طور کلی تحت تأثیر جریان‌های هوایی گرمِ دشت کویر که از جنوب به سوی قسمت‌های داخلی استان می‌وزد، قرار دارد و در عین حال تحت تأثیر توده هوای شمالی که از سیبری به سوی استان حرکت می‌کند و موجب سردی هوا در ارتفاعات می‌شود، قرار دارد و نیز از توده هوای غربی که از اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه به طرف استان می‌وزد، تأثیر می‌پذیرد.

پراکندگی بارش نیز با تأثیر از جریان‌های هوایی و نیز ارتفاعات استان دارای تفاوت‌هایی است به طوری که میزان متوسط بارندگی که در شمال 250 میلی متر است در نواحی جنوبی به کمتر از 100 میلی متر کاهش می‌یابد. دمای مناطق استان نیز به همین ترتیب از شمال تا جنوب دارای تفاوت است؛ به گونه‌ای که حداقل مطلق دمای استان در مناطق کوهستانی شمال ˚17- سانتی گراد و حداکثر مطلق آن در جنوب به ˚46 سانتی گراد می‌رسد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان سمنان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 6 و 7.</ref>. استان سمنان عموماً در زیرحوضه آبریز کویر مرکزی و قسمت اندکی از آن در زیر حوضه دریاچه نمک قرار دارد. در گستره استان رودخانه‌ها و جریان‌های سطحی متعددی جاری است که از کوه‌های خارج از استان و یا از ارتفاعات داخلی سرچشمه گرفته و به سوی مناطق پست جنوبی و مرکزی روانند. حبله رود در غرب استان سمنان از ارتفاعات استان تهران (فیروزکوه) به سوی گرمسار جاری شده و نهایتاً به داخل کویر فرو می‌رود. در شرق استان سمنان نیز «کال شور» جاجرم از ارتفاعات خراسان شمالی و خراسان رضوی سرچشمه گرفته و پس از پیوستن زیرآبه‌های مختلف از داخل یا خارج از استان، به داخل کویری مرکزی (جنوب شرق استان) سرازیر می‌شود. «گل رود» پس از عبور از سمنان، با نام «شور آب» سمنان به ناحیه کویری جنوب گرمسار می‌پیوندد و رود دامغان نیز پس از عبور از شهر دامغان به کویر دامغان (کویر حاج علی قلی) منتهی می‌شود<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (حوضه آبریز ایران مرکزی). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 255 (نقشه شماره 1) و 270 (نقشه شماره 16).</ref>. این کویر که در گذشته دریاچه کم عمقی را تشکیل می‌داده است<ref>کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمۀ دکتر عباس پاشائی، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص79.</ref>، در حال حاضر در میان مجموعه‌ای از ارتفاعات مرکزی استان و در جنوب شرقی شهر دامغان قرار دارد. علاوه بر رود دامغان و کال شور که از شمال شرق استان به سوی شهر شاهرود و سپس به کویر جاری است، رودخانه‌های دیگری نیز از طرف جنوب غربی و شرقی به سوی کویر می‌روند که نسبت به دو رودخانه پیش گفته آب کمتری دارند. مساحت کویر دامغان حدود 2391 کم و بین 1050 و 1094 متر از سطح دریا ارتفاع دارد<ref>کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمۀ دکتر عباس پاشائی، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص72.</ref>. از دیگر پدیده‌های طبیعی و مهم استان، دریاچه قم، (= مسیله، نمک) است که در جنوب غربی استان واقع شده است. سطح این دریاچه که به هنگام کم آبی به صورت نمکزاری وسیع خودنمایی می‌کند، به شکل مثلثی تقریباً متساوی الاضلاع، به طول هر ضلع 60 کم دیده شده و از طرف هر ضلع خود با یکی از استان‌های سمنان، اصفهان و قم همسایه است<ref>کلینسلی، دانیل. کویرهای ایران. ترجمۀ دکتر عباس پاشائی، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص59.</ref>.

سرزمینی که امروز از آن با نام استان سمنان یاد می‌شود، به دلایل جغرافیایی چند مانند واقع شدن در دامنه‌های جبهه جنوبی البرز، دارا بودن شرایط نسبتاً مساعد برای کشاورزی و دامداری و نیز داشتن موقعیت مهم ارتباطی بین شرق و غرب ایران، همواره مسکون و آباد بوده است. در حدودالعالم از این ناحیه با نام «کومش» چنین یاد شده است: «ناحیتیست میان ری و خراسان بر راه حجاج و اندر میان کوههاست و این ناحیت آبادان و با نعمتست و مردمانی جنگی و از وی جامۀ کنیس خیزد و میوه‌هایی کی اندر همه جهان چنان نباشد و از آن به گرگان و طبرستان برند»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 146.</ref>. همچنین از شهرهای استان از جمله دامغان، بسطام و سمنان به عنوان شهرهایی خرم، آبادان و دارای نعمت بسیار یاد شده است<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 146 و 147.</ref>.

در گذشته استان سمنان کنونی با نامهای قومس، کومس یا کومش به عنوان یکی از ایالت‌های ایران (شامل نواحی سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، ولایت جندق و بیابانک) شناخته می‌شد.

در اولین قانون تقسیمات کشوری، محدوده استان سمنان کنونی در تابعیت دارالخلافه تهران بود؛ تا این که در قانون تقسیمات کشوری 1316ش، سمنان و دامغان به همراه دوازده شهرستان و ایالت دیگر مجموعاً «استان شمال‌» را تشکیل دادند. اندکی بعد محدوده فعلی استان با برخی تغییرات، در محدوده «استان دوم» که شامل شش شهرستان بود، قرار گرفت و در 1340، فرمانداری کل سمنان و در 1355 استان سمنان به مرکزیت سمنان تأسیس گردید<ref>جغرافیای استان سمنان. همان. ص 8 و 9؛ امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 85، 88، 98 و 100.</ref>. در سال‌های اخیر با تأسیس شهرک‌های صنعتی و مراکز تولیدی و نیز توسعه امکانات رفاهی و آموزشی، و احداث راه‌های ارتباطی استان سمنان چهرۀ جدیدی به خود گرفته و جمعیت بسیاری به سوی آن جذب شده است؛ به گونه‌ای که جمعیت یکی از شهرهای آن یعنی شاهرود در سال‌های اخیر از جمعیت مرکز استان نیز فزونی یافته و به صورت یکی از شهرهای صنعتی و دانشگاهی استان درآمده است.

استان سمنان به لحاظ برخورداری از مناطق خوش آب و هوای پایکوهی و نیز جاذبه‌های مناطق کویری و همچنین آثار با ارزش تاریخی بویژه در شهرهای دامغان و سمنان از استان‌های مستعد برای توسعه گردشگری است<ref>جغرافیای استان سمنان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 63-54.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان سمنان.jpg

2024-09-13T20:57:08Z

Hasti:

استان زنجان

2024-09-13T20:44:42Z

Hasti:

[[استان زنجان|زنجان]]، استانی در شمال غرب ایران و به مرکزیت شهری به همین نام.
[[پرونده:استان زنجان.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|استان زنجان، برگرفته از خبرگزاری سلامت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.tebna.ir/news/197908/%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86]]
این استان از شمال با استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی، از شمال شرق با [[استان گیلان]]، از شرق با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان همدان]]، از شمال غرب با استان آذربایجان غربی و از غرب و جنوب غربی با استان کردستان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان زنجان). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان زنجان با مختصات جغرافیایی 33َ˚35 تا 15َ˚37 عرض شمالی و 10َ˚47 تا 26َ˚49 طول شرقی با وسعتی برابر با 21841کم، 3/1 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 31.</ref>.

استان زنجان، براساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 7 شهرستان، 16 بخش، 46 دهستان و 16 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ابهر، ایجرود (به مرکزیت زرین آباد)، خرمدره، خدابنده (به مرکزیت قیدار)، زنجان، طارم (به مرکزیت آب بر) و ماه نشان<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

استان زنجان منطقه‌ای کوهستانی است که شهرها و روستاهای آن در فواصل رشته کوه‌هایی که به شکل موازی و با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، در سر تا سر استان کشیده شده‌اند، بنا شده‌اند. مهم ترین کوه‌های استان زنجان عبارتند از:

1. رشته کوه‌های شمالی (از رشته جبال البرز) که رود قزل اوزن آن را به دو رشته با نامهای کوه‌های تالش و کوه‌های قافلانکوه، تقسیم می‌کند. پس از این رشته کوه، رشته کوه دیگری به نام کوه‌های سلطانیه واقع است که بین آن دو رودخانه‌های زنجان رود و ابهررود قرار دارد. در آخرین قسمت، یعنی در جنوب غربی استان، تپه ماهورهای سعیدآباد ـ کرسف واقع شده است. در شمال غربی زنجان و در مرز استان آذربایجان غربی، ارتفاعات دیگری به چشم می‌خورد که کوه بلقیس با 3332م و کوه چال داغ با 3099م ارتفاع بلندترین نقاط آن هستند. رود قزل اوزن که از استان کردستان وارد استان زنجان می‌شود، در جبهه شرقی ارتفاعات مذکور و در غرب رشته کوه سلطانیه و در بستری که شهر ماه نشان در آن واقع شده، عبور می‌کند و وارد آذربایجان شرقی می‌شود. مرتفع‌ترین کوه‌های استان زنجان، پس از کوه بلقیس و چال داغ، کوه سندان داغ به ارتفاع 2971م، خیرالمسجد 2874م (رشته‌های قافلانکوه)، کوه مرلو به ارتفاع 2850م و کوه گوی قزای به ارتفاع 2741م (در رشته کوه سلطانیه)، بلندترین کوه‌های استان زنجان هستند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور. ج1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1381، ص 431 و 432؛ گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص124 (نقشه طبیعی استان زنجان)؛ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان زنجان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4 و 5.</ref>.

ارتفاعات استان زنجان سرچشمه ریزآبه‌ها و رودخانه‌های کوچک و بزرگ متعددی هستند که غالباً پس از طی مسافتی در سطح استان، نهایتاً به رودخانه طولانی قزل اوزن می پیوندند. این رودخانه از ارتفاعات کردستان به سوی غرب استان زنجان جاری شده و پس از خروج از این استان و ورود به آذربایجان شرقی مجدداً از حدود مرز مشترک استان اردبیل و آذربایجان شرقی وارد استان زنجان می‌شود.

قزل اوزن در شمال شرقی استان زنجان، در مرز مشترک گیلان و قزوین همراه با رودخانه شاهرود که از طرف مقابل جاری است، به دریاچه سد سفیدرود می ریزد و سپس با نام سفید رود به طرف دریاچه مازندران (خزر) حرکت می‌کند. زنجان رود، ایجرود، سجاس، قشلاق جوق، قلعه چای رود شور و ... از جمله رودخانه‌هایی هستند که به قزل اوزن می‌پیوندند. گستره جغرافیایی استان زنجان، بیشتر در حوضه آبریز دریاچه مازندران (زیرحوضه سفیدرود) واقع است و بخش کمی از آن نیز در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه دریاچه نمک) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ج2 (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382، ص 95-99، 291 و 305؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (حوضه آبریز ایران مرکزی). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1383، ص 3-5، 255 و 256.</ref>.

آب و هوای استان زنجان تحت تأثیر توده هوای مدیترانه‌ای، که منشأ آن دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس و دارای بخار آب غنی است و نیز توده هوای سرد قطبی که از طرف شمال وارد استان می‌شود و بالاخره توده هوای خزری که منشأ آن دریای مازندران در شمال کشور، قرار دارد. استان زنجان با توجه به ناهمواری‌های آن و تأثیرپذیری از عوامل بیرونی، دارای سه نوع آب و هوای سردسیری در مناطق کوهستانی، معتدل در مناطق پست غرب استان و نیمه گرمسیری در طارم علیا است. میزان بارندگی در استان تحت تأثیر عوامل فوق از 1000 م‌م در مناطق کوهستانی شمالی (هم مرز با [[استان گیلان]]) شروع شده و تا 200 م‌م در دره قزل اوزن سفلی (در شرق استان) کاهش می‌یابد.

آب و هوا و میزان بارندگی نسبتاً مناسب، امکان فعالیت کشاورزی و دامداری را در این استان از دیرباز فراهم آورده است<ref>جغرافیای استان زنجان، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1382. ص 10-13.</ref>. در سال‌های اخیر و به ویژه پس از ممنوعیت ایجاد تأسیسات صنعتی در محدوده شهر و [[استان تهران]]، امکانات مناسبی برای توسعه شهرک‌های صنعتی و احداث کارخانه‌های متعدد در مناطق مختلف استان فراهم آمد.

زنجان، سرزمینی همواره آباد و مسکون بوده است. شهر زنجان را با آگانْزانا، که بطلمیوس در سده دوم بعد از میلاد از آن نام برده است، مطابق دانسته‌اند<ref>مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف بزرگ فارسی. 1381، ج 1، ص 1187.</ref>. در حدودالعالم از شهر زنجان با نام زنگان به عنوان «شهریست با نعمت بسیار...» و از اوهر (ابهر) نیز به عنوان شهری «بِبَرِ در کنار کوه نهاده و با آب‌های بسیار، جایی بسیار کشت و مردمانی آهسته» یاد شده است<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 142.</ref>. حمدالله مستوفی نیز از زنجان به کرات نام برده و نوشته است که این شهر را اردشیر بابکان به نام شهین بنا کرد. «در فترت مغول خراب شد. هواش (هوایش) سردست» و دیگر این که «مردم آن جا سنی شافعی مذهب و زبانشان پهلوی راستت...» و از ابهر نیز به عنوان شهری که «غله و میوه آنجا بسیار و نیک می باشد...» یاد شده است<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص101 و 104.</ref>.

سرزمینی که امروز از آن با نام زنجان یاد می‌شود، در منابع مختلف تاریخی از آن با نامهای «آندیا»، «سرزمین مادای» و پس از اسلام با نامهای «جبال» و «عراق عجم» نام برده شده است<ref>جغرافیای استان زنجان، قزوین: حدیث امروز، 1381. ص 14.</ref>. در دوره مغول زنجان جزو تومان «سلطانیه و قزوین» از ایالت عراق عجم بوده است.

در تقسیمات کشوریِ عصر مشروطیت زنجان به نام «ولایت زنجان» خوانده می‌شد. در عصر رضاشاه پهلوی زنجان در محدوده «استان شمال» و در دوره محمدرضا شاه پهلوی در مجموعه شهرهای «استان یکم» قرار گرفت. در مردادماه 1348 «فرمانداری کل» و در 25 مهر 1352 رسماً «استان» شد.

در 1356 شهرستان قزوین از استان تهران منتزع و به استان زنجان الحاق و در 1376، دوباره قزوین و توابع آن از استان زنجان منتزع و استانی مستقل شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص59، 60، 85، 87، 100 و 107.</ref>.

استان زنجان در 1375 دارای 900759 تن جمعیت بود که طبق برآوردها، این تعداد در 1384 به 97047 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 117 و 118.</ref>.

استان زنجان در زمینه‌های طبیعی از جمله داشتن کوهستان‌ها، رودخانه‌ها و نیز غارهای متعدد و شگفت انگیز نظیر کتله خور، خَرمَنه سر و ... و نیز داشتن جاذبه‌های تاریخی و آثار باستانی باشکوه مانند بنای عظیم [[سلطانیه(مزار)|سلطانیه]]، قلعه‌ها، پل‌ها، و اماکن مذهبی در شهرهای مختلف استان، دارای جاذبه‌های گردشگری فراوانی است. در سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری در این زمینه، به ویژه با توجه به موقعیت ارتباطی استان زنجان با مناطق شمالی و غربی کشور، شرایط مساعدی برای گردشگران فراهم آمده است<ref>جغرافیای استان زنجان. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 61-50.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان زنجان.jpg

2024-09-13T20:41:54Z

Hasti:

استان خوزستان

2024-09-13T20:26:44Z

Hasti:

خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مرکزیت شهر [[اهواز]].
[[پرونده:استان خوزستان..jpg|بندانگشتی|322x322پیکسل|استان خوزستان، قابل بازیابی از<nowiki/>https://tizgasht.com/category/tizgasht-tourism-magazine/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-2-fa/%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-fa-fa/]]
این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با کشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213کم وسعت، 9/3 درصد از مساحت کشور را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: [[اهواز]]، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مرکزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِک، شوش، شوشتر، اندیمشک، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های [[استان لرستان|لرستان]] و [[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]] ارتفاعاتی به چشم می‌خورد که بلندترین آن‌ها کوه مِنار با 3701م ارتفاع است که در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردکوه (از رشته کوه‌های زاگرس)، قرار دارد.

گستره جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای که از کوه مِنار، کوه مِنْگَشت 3613م، کوه کِیْ نو 3512م، کوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی که غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مرکز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م کاهش می‌یابد<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).</ref>.

استان خوزستان در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای کارون، کرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌کننده رودهای پرآب و متعددی است که عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود کارون پرآب‌ترین و تنها رود قابل کشتیرانی ایران، یکی از مهمترین رودهای خوزستان است که پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مرکز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است که از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به کارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب کرخه یکی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاک عراق راه می‌یابد. (← کرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند که از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند<ref name=":0">گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.</ref>. جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای کرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (کارون یک) و خاک مناسب، به‌ویژه در شمال استان که دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، کشاورزی خوزستان را شکوفا و پررونق کرده است. فعالیت‌های دامداری در کوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق کوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شکل می‌دهد<ref name=":0" />. وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراکز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یکی از مراکز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای که در مجموع 3/1 از کل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشکیل می‌دهند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.</ref>. نوع و کیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص7.</ref>:

1. اثر پرفشار جنب حاره‌ای که سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد کمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود.

2. ارتفاعات زاگرس که دما را کاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد.

3. مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود.

4. مجاورت با خلیج فارس که تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.</ref>.

در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حرکت کنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی کمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266م‌م است که بیشترین میزان آن 900 م‌م در شمال شرق و کمترین میزان آن 100 م‌م در جنوب غربی استان است. در نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقه خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقه خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقه خطر پایین قرار دارند<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.</ref>.

خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساکنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایه پیشرفت و تکامل تمدنی خود که حاصل زندگی در یکی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حکومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حکومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است<ref>قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.</ref>. پس از فروپاشی حکومت عیلام، خوزستان که بخشی از قلمرو آن حکومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود یکی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.

حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب درباره خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و کردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.</ref>.‍ درباره دارالملک خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشکر درو نیک می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان که موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 166.</ref>. در کتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد که: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی کی بد و پیوسته است ...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.</ref>.

دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته کرد. این استان که در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد<ref>جغرافیای استان خوزستان. تهران: كتابخانه طهوری, 1362. ص 16.</ref>. جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود که طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است<ref>مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.</ref>.

در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی کامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یکی از استان‌های فعّال ایران در زمینه اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌کشاند<ref>جغرافیای استان خوزستان. مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382. ص 70-64.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان خوزستان..jpg

2024-09-13T20:23:34Z

Hasti:

استان خراسان شمالی

2024-09-13T20:09:15Z

Hasti:

خراسان شمالی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر [[بجنورد]].
[[پرونده:استان خراسان شمالی.jpg|بندانگشتی|322x322پیکسل|استان خراسان شمالی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.delgarm.com/tourism/177506-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C]]
این استان از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق و جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان خراسان شمالی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. خراسان شمالی با مختصات جغرافیایی 53َ˚55 تا 26َ˚58 طول شرقی و 34َ˚36 تا 17َ˚38 عرض شمالی دارای 398/3 2800کم وسعت است که 6/1 درصد از مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 27.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 6 شهرستان، 15 بخش، 40 دهستان و 15 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: فاروج، شیروان، اسفراین، جاجَرم، بجنورد و مانه و سَمْلَقان (به مرکزیت آشخانه)<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

استان خراسان شمالی یکی از مناطق کوهستانی ایران است و بیشتر نقاط آن بیش از یک هزار متر ارتفاع دارند. این استان را به لحاظ وجود ناهمواری‌ها و شکل زمین در پهنه جغرافیایی آن، می‌توان به دو ناحیه کوهستانی و پست تقسیم کرد. قسمت نسبتاً کم وسعتی از سطح استان که در شمال غرب (بخش‌هایی از مرکز و شرق شهرستان مانه و سَمْلَقان) و جنوب (بخش‌هایی از جنوب شهرستان‌های جاجرم و اسفراین) واقع شده‌اند، دارای ارتفاع نسبتاً کمی هستند که بعضاً به 400م (روستای تازه آب در حاشیه اترک واقع در غرب شهرستان مانه و سملقان) نیز می‌رسد. مناطق کم ارتفاع مذکور در واقع دشت‌های غالباً حاصلخیز استان هستند، اما برخی هم مانند دشت جاجرم به علت کمبود آب و نامناسب بودن خاک، برخلاف دشت‌های مرکزی و شمالی، حاصلخیز نیستند. بقیه نقاط استان را ارتفاعات متعددی تشکیل داده‌اند که مرتفع ترین آن‌ها قلۀ شاه جهان (در رشته کوه آلاداغ) به بلندی 3051م است، که در جنوب شرق استان قرار دارد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان شمالی. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1384، ص4.</ref>. نواحی کوهستانی استان خراسان شمالی از دو رشته کوه اصلی به نامهای کُپِّه داغ در شمال و آلاداغ (الله داغ) در حدود مرکز و بخشی از جنوب شرق استان تشکیل شده است.

کُپِّه داغ با داشتن جهت شمالی غربی ـ جنوبی شرقی و وجود گسل‌های متعدد و نداشتن فعالیت آتش‌فشانی، با گسل عشق آباد (کپه داغ) از دشت‌های پست کشور ترکمنستان و با بستر رود اترک و دشت‌هایی که از شرق استان (شهرستان فاروج و شیروان) تا بجنورد و مانه و سملقان کشیده شده است، از کوه‌های آلاداغ جدا می‌شود. رشته کوه‌های بوزداغ، کَمَرسارو، زَرْنا یا زَرْنِه و تپه رو در مجموعه کُپِّه داغ قرار دارند. بلندترین قله رشته کوه کُپِّه داغ به ارتفاع 2949م در شمال شرق استان در مرز ترکمنستان واقع است. آلاداغ نیز توده‌ای کوهستانی با جهت غربی ـ شرقی است که استان را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. جبهه شمالی آلاداغ با پرتگاه‌های گسلی با رود اترک و جبهۀ جنوبی آن نیز از طریق گسل با دشت جاجرم مرتبط می‌شود<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان شمالی. ص 7-5؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 2، 3، 9، 152.</ref>. مجموعه این گسل‌ها خراسان شمالی را به صورت یکی از مناطق زلزله‌خیز ایران با درجه خطر خیلی بالا و بالا در آورده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی)(نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 45.</ref>.

شمال استان خراسان شمالی در حوضه آبریز دریای خزر (زیر حوضه اترک) و جنوب آن در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه کویر مرکزی) قرار دارد. در این زیرحوضه‌ها رودخانه متعددی جاری هستند که از کوه‌های کُپِّه داغ، آلاداغ و حتی از ارتفاعات خارج از استان سرچشمه می‌گیرند، و نهایتاً به دریای خزر و یا کویر مرکزی منتهی می‌ریزند. اترک که مهم ترین رود استان است، از ارتفاعات استان همسایه (خراسان رضوی) سرچشمه گرفته و پس از عبور از استان و دریافت آب از رودخانه‌هایی که از کُپِّه داغ و آلاداغ جاری هستند، وارد استان گلستان می‌شود. کال شور جاجرم نیز مهمترین رود در جنوب استان است که پس از دریافت آب از رودخانه‌هایی که از آلاداغ به سوی جبهه جنوبی روان هستند، وارد استان سمنان شده و در پایان، به داخل کویر مرکزی ایران فرود می‌رود<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273 و (نقشه شماره 1 و 27 (پیوست)؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ( حوضه آبریز ایران مرکزی). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 112 و نقشه شماره 16 (پیوست‌ها)</ref>.

استان خراسان شمالی دارای آب و هوای متنوع سرد کوهستانی (در نواحی مرتفع آلاداغ و کُپِّه داغ)، معتدل کوهستانی (در شهرستان‌های شیروان، فاروج، اسفراین، مانه و سَمْلَقان و شمال شهرستان جاجرم) و نیمه بیابانی (در قسمت غربی شهرستان مانه و سَمْلَقان، در همسایگی استان گلستان و نیز جنوب استان) است. میانگین میزان بارندگی سالیانه نیز با توجه به تقسیمبندی آب و هوایی، از 120مم در جنوب استان (جاجرم) شروع می‌شود و به 320 مم در مناطق سرد کوهستانی می‌رسد. پوشش گیاهی استان نیز تنوعی را از جنگل‌های انبوه و تنک در مناطق پرباران و مراتع مناسب در دامنه‌های ارتفاعات استان گرفته تا اراضی شور و کویری نواحی جنوبی نشان می‌دهد. این ویژگی‌های اقلیمی و برخورداری مناطق مختلف استان از مراتع نسبتاً خوب، موجب فعالیت بیش از 40 درصد مردم استان در بخش کشاورزی و دامداری شده است. احداث کارخانه‌های گوناگون در شهرستان‌های مختلف استان که تا 1383 تعداد آن به 120 واحد می‌رسید، زمینه‌های مناسبی را برای اشتغال در بخش صنعت و خدمات فراهم ساخته است<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص 61-56.</ref>. سرزمینی که امروز از آن به نام خراسان شمالی یاد می‌شود، همواره به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، گذرگاه و سکونتگاه اقوام و طوایف مختلف بوده است و برخی از شهرهای آن دارای سابقه تمدنی نسبتاً طولانی بوده‌اند<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص14.</ref>.

در حدودالعالم از برخی شهرهای خراسان یاد کرده است، مثلاً جاجرم را شهری «بر راه گرگان» و اسفراین (بسراین) را شهری «آبادان و با نعمت» یاد کرده است<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 89.</ref>. حمدالله مستوفی قزوینی نیز در «ذکر اَرْباع [نواحی] الملکت خراسان» اسفراین و جاجرم را شهرهایی آباد معرفی کرده است<ref>مستوفی‌قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 213 و 214.</ref>.

استان خراسان شمالی با تقسیم استان خراسان در 1383، تأسیس گردید. جمعیت شهرستان‌هایی که امروز خراسان شمالی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375 در مجموع 646/732 تن بوده است که طبق برآوردهای انجام گرفته، این تعداد جمعیت در 1383 به 805649 تن رسیده است<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص50.</ref>.

جاذبه‌های گردشگری در جغرافیا و طبیعت بکر و زیبا، آثار تاریخی، فرهنگی و مذهبی، تنوع قومیت‌ها، مانند کرد و ترک و ترکمن، که در طول تاریخ در کنار هم زندگی مشترک و تفاهمآمیزی داشته‌اند، تولید صنایع دستی گوناگون، وجود فرودگاه در مرکز استان، عبور راه آهن تهران ـ مشهد از جنوب استان و راه آسفالته درجه یک از مرکز و شهرهای شمالی آن و عبور میلیون‌ها زائر شهر مقدس مشهد از این راه‌ها خراسان شمالی را برای توسعه گردشگری مستعد ساخته است<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص64-75.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان خراسان شمالی.jpg

2024-09-13T20:08:00Z

Hasti:

استان خوزستان

2024-09-11T16:16:17Z

Hasti:

خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مركزیت شهر [[اهواز]].

این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و كهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213كم وسعت، 9/3 درصد از مساحت كشور را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مركزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِك، شوش، شوشتر، اندیمشك، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.3

خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم می‌خورد كه بلندترین آن‌ها كوه مِنار با 3701م ارتفاع است كه در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردكوه (از رشته كوه‌های زاگرس)، قرار دارد.

گسترة جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای كه از كوه مِنار، كوه مِنْگَشت 3613م، كوه كِیْ نو 3512م، كوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی كه غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مركز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م كاهش می‌یابد.4

استان خوزستان در حوضة آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای كارون، كرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌كنندة رودهای پرآب و متعددی است كه عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود كارون* پرآب‌ترین و تنها رود قابل كشتیرانی ایران، یكی از مهمترین رودهای خوزستان است كه پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مركز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است كه از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به كارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب كرخه یكی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاك عراق راه می‌یابد. (← كرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند كه از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان كهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند.5 جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای كرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (كارون یك) و خاك مناسب، به‌ویژه در شمال استان كه دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، كشاورزی خوزستان را شكوفا و پررونق كرده است. فعالیت‌های دامداری در كوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق كوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شكل می‌دهد.5 وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراكز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یكی از مراكز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای كه در مجموع 3/1 از كل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشكیل می‌دهند.6 نوع و كیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است:7

1. اثر پرفشار جنب حاره‌ای كه سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد كمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود.

2. ارتفاعات زاگرس كه دما را كاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد.

3. مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود.

4. مجاورت با خلیج فارس كه تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد.

در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حركت كنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی كمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266مم است كه بیشترین میزان آن 900 مم در شمال شرق و كمترین میزان آن 100 مم در جنوب غربی استان است. در نقشة پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقة خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقة خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقة خطر پایین قرار دارند.9

خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساكنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایة پیشرفت و تكامل تمدنی خود كه حاصل زندگی در یكی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حكومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حكومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است.10 پس از فروپاشی حكومت عیلام، خوزستان كه بخشی از قلمرو آن حكومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود یكی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.

حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب دربارة خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و كردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...».‍11 دربارة دارالملك خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشكر درو نیك می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان كه موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...».12 در كتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد كه: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی كی بد و پیوسته است ...».13

دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته كرد. این استان كه در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد.14 جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود كه طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است.15

در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی كامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یكی از استان‌های فعّال ایران در زمینة اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌كشاند.16

مآخذ:

1.

2.

3. دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.

4. گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).

5. همان؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.

6. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.

7. همان. ص 7.

8. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.

9. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.

10. قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.

11. مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.

12. همان. ص 166.

13. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.

14. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 16.

15. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.

16. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 70-64.

غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان خوزستان

2024-09-11T15:14:58Z

Hasti:

خوزستان، استانی در جنوب غربی ایران به مركزیت شهر اهواز (← اهواز).

این استان از شمال با استان لرستان، از شمال غربی با استان ایلام، از غرب با كشور عراق، از شرق با استان‌های چهارمحال و بختیاری و كهگیلویه و بویراحمد و از جنوب با خلیج فارس همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خوزستان). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.
[[پرونده:استان خوزستان.webp|بندانگشتی|352x352پیکسل|استان خوزستان، برگرفته از ایران هتل آنلاین، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.iranhotelonline.com/blog/post-2691/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/]]
خوزستان با مختصات جغرافیایی َ57˚29 تا 00َ˚33 عرض شمالی و 40َ˚47 تا 33َ˚50 طول شرقی، و با 63213كم وسعت، 9/3 درصد از مساحت كشور را در برگرفته است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 29.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری استان خوزستان دارای 20 شهرستان 46 بخش 124 دهستان و 48 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: اهواز، ایذه، دزفول، دشت آزادگان (به مركزیت سوسَنْگِرد)، بهبهان، رامْهُرْمُز، مسجد سلیمان، بندرماهشهر، خرمشهر، امیدیه، آبادان، باغ مَلِك، شوش، شوشتر، اندیمشك، لالی، هندیجان، شادگان، رامْشهر، گُتْوَند.3

خوزستان، سرزمینی غالباً هموار و در نقشه‌های جغرافیایی به نام جلگه خوزستان شناخته شده است. تنها در بخش‌هایی از شمال و شرق استان و در همسایگی استان‌های لرستان و چهارمحال و بختیاری ارتفاعاتی به چشم می‌خورد كه بلندترین آن‌ها كوه مِنار با 3701م ارتفاع است كه در مرز شمالی خوزستان و چهارمحال و بختیاری و در ارتفاعات زردكوه (از رشته كوه‌های زاگرس)، قرار دارد.

گسترة جغرافیایی استان خوزستان دارای اختلاف ارتفاع بسیار است، به گونه‌ای كه از كوه مِنار، كوه مِنْگَشت 3613م، كوه كِیْ نو 3512م، كوه ماقارون 3459م و سایرارتفاعات شمالی و شرقی كه غالباً بین 1500 تا 2000م ارتفاع دارند، شروع و در مركز جغرافیایی استان به حدود 20م و در سواحل خلیج فارس به حدود 2م كاهش می‌یابد.4

استان خوزستان در حوضة آبریز خلیج فارس و دریای عمان و زیرحوضه‌های رودهای كارون، كرخه و جرّاحی ـ زُهره قرار دارد. ارتفاعات استان‌های همجوار و ارتفاعات خود استان، سرچشمه و تقویت‌كنندة رودهای پرآب و متعددی است كه عموماً با پیچ و خمهایی به سوی شرق و جنوب و به مقصد خلیج فارس روان هستند. رود كارون* پرآب‌ترین و تنها رود قابل كشتیرانی ایران، یكی از مهمترین رودهای خوزستان است كه پس از طی مسافتی طولانی و عبور از مركز استان (اهواز)، سرانجام به رود مرزی اروندرود می‌پیوندد و به خلیج فارس می‌ریزد. رود دیگر آن دز است كه از ارتفاعات شمالی و از استان لرستان به سوی خوزستان جاری شده و به كارون می‌پیوندد. رود طولانی و پرآب كرخه یكی دیگر از رودهای مهم استان، پس از طی مسافتی دراز از استان ایلام وارد قسمت‌های شمالی خوزستان می‌شود و با عبور از سوسنگرد به داخل خاك عراق راه می‌یابد. (← كرخه). مارون، جرّاحی و هندیجان نیز دیگر جریان‌های آبی مهم خوزستان هستند كه از ارتفاعات جنوب شرقی این استان و نیز از ارتفاعات استان كهگیلویه و بویراحمد سرچشمه می‌گیرند و سرانجام به خلیج‌فارس می‌ریزند.5 جریان طبیعی آب رودخانه‌ها و منابع آبی سدهای كرخه، دز، مسجدسلیمان و شهید عباسپور (كارون یك) و خاك مناسب، به‌ویژه در شمال استان كه دور از شوره‌زارهای مجاور دریا واقع شده‌اند، كشاورزی خوزستان را شكوفا و پررونق كرده است. فعالیت‌های دامداری در كوهپایه‌های شمالی و شرقی استان و در مناطق كوهستانی نیز بخش مهمی از تولیدات اقتصادی استان خوزستان را شكل می‌دهد.5 وجود منابع غنی نفت و گاز، استقرار صنایع و مراكز تولیدی و خدماتی در خوزستان، این استان را به یكی از مراكز جذب جمعیت و تولید اشتغال بدل ساخته است، به گونه‌ای كه در مجموع 3/1 از كل جمعیت استان را مهاجران و افراد غیر بومی تشكیل می‌دهند.6 نوع و كیفیت آب و هوای استان خوزستان تحت تأثیر عوامل زیر بوده است:7

1. اثر پرفشار جنب حاره‌ای كه سبب تابش عمودی خورشید و بالا رفتن دما و ایجاد كمربند پرفشار و در نهایت جلوگیری از بارندگی و شرجی بودن هوا می‌شود.

2. ارتفاعات زاگرس كه دما را كاهش می‌دهد و هوای سرد را به سوی جلگه گسیل می‌دارد.

3. مجاورت با بیابان عربستان که موجب گرمای شدید هوا، همراه با وزش بادهای گرم به داخل استان می‌شود.

4. مجاورت با خلیج فارس كه تأثیر رطوبت حاصل از تبخیر آب دریا را بر آب و هوای استان در پی دارد.

در مجموع هر چه از شمال استان به سوی جنوب حركت كنیم، هوا گرمتر و از میزان بارندگی كمتر می‌شود. بنا بر گزارش در سال‌های 1352-1371ش میانگین باران سالانه استان 266مم است كه بیشترین میزان آن 900 مم در شمال شرق و كمترین میزان آن 100 مم در جنوب غربی استان است. در نقشة پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران، قسمت‌های شرقی استان در منطقة خطر خیلی بالا و قسمت‌های شمالی استان در منطقة خطر بالا و مناطق جلگه‌ای به‌ویژه در غرب استان در منطقة خطر پایین قرار دارند.9

خوزستان، سرزمینی باستانی دارای مدنیتی چشمگیر و پیشتاز در منطقه بوده است. ساكنان قدیم و اصلی دشت خوزستان در واقع در سایة پیشرفت و تكامل تمدنی خود كه حاصل زندگی در یكی از حاصل‌خیزترین و پرآب‌ترین جلگه‌های جهان بوده است، بنیانگذاران حكومت باستانی عیلام بوده‌اند و شهر بزرگ شوش نیز پایتخت حكومت قدرتمند عیلام به شمار می‌رفته است.10 پس از فروپاشی حكومت عیلام، خوزستان كه بخشی از قلمرو آن حكومت بود همواره سرزمینی صاحب تمدن شناخته می‌شد و در تاریخ خود یكی از استان‌های با اهمیت ایران بوده است. پس از اسلام نیز این خطه با نام تاریخی خوزستان همچنان پایدار ماند و شهرهای آن آباد و پر رونق گردید.

حمدالله مستوفی در نزهۀالقلوب دربارة خوزستان می‌گوید: «در و دروازه شهرست و بغایت گرم. حدودش تا ولایت عراق عرب و كردستان و لرستان و فارس پیوسته. حقوق دیوانیش در زمان خلفاء زیادت از سیصد تومان این زمان بوده است...».‍11 دربارة دارالملك خوزستان یعنی شهر تستر (= شوشتر) نیز گوید: «غله و پنبه و نیشكر درو نیك می‌آید و پیوسته در آن جا ارزانی بود. چنان كه موسم تنگی آن جا هنوز بهتر از فراخی شیراز بود...».12 در كتاب حدودالعالم دوازده بار از خوزستان و به همین نام یاد شده است و می‌نویسد كه: «ناحیتیست مشرق وی پارس است و حدود سپاهان، و جنوب وی دریاست، و بعضی از حد عراق، و مغرب وی بعضی از حدود عراق است ... و این ناحیتیست آبادان و بسیار نعمت‌تر از هر ناحیتی كی بد و پیوسته است ...».13

دولت ایران در 1304، نام تاریخی خوزستان را جانشین اسامی مجعول گذشته كرد. این استان كه در 1316ش با نام استان ششم تأسیس شده بود، در 1339، به طور رسمی خوزستان نامیده شد.14 جمعیت استان خوزستان در سرشماری 1375ش تعداد 3748325 تن بود كه طبق پیش‌بینی‌های آماری، در 1384ش به 4345607 تن رسیده است.15

در حال حاضر استان خوزستان با بازسازی كامل ویرانی‌ها، پس از صدمات و خسارات فراوان جنگ عراق با ایران، همچنان یكی از استان‌های فعّال ایران در زمینة اقتصادی شناخته می‌شود و توان‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی گردشگری آن همه ساله گردشگران بسیاری را به سوی خود می‌كشاند.16

مآخذ:

1.

2.

3. دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.

4. گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 120 (نقشه طبیعی استان خوزستان).

5. همان؛ انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 61، 59، 84، 100- 97، 122، 123، 151 و 152.

6. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خوزستان. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص60.

7. همان. ص 7.

8. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی). (نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.

9. سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران (اطلس ملی ایران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1378، ص45.

10. قدیانی، عباس. شوش بهشت شهرهای عیلام. چ1. تهران: فرهنگ مكتوب، 1381، ص10.

11. مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 165.

12. همان. ص 166.

13. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری, 1362، ص 137.

14. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 16.

15. مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 107 و 109.

16. جغرافیای استان خوزستان. همان. ص 70-64.

غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان خوزستان.webp

2024-09-11T15:13:19Z

Hasti:

استان خراسان شمالی

2024-09-11T15:10:05Z

Hasti:

خراسان شمالی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر [[بجنورد]].

این استان از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق و جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان خراسان شمالی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>. خراسان شمالی با مختصات جغرافیایی 53َ˚55 تا 26َ˚58 طول شرقی و 34َ˚36 تا 17َ˚38 عرض شمالی دارای 398/3 2800کم وسعت است که 6/1 درصد از مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 27.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 6 شهرستان، 15 بخش، 40 دهستان و 15 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: فاروج، شیروان، اسفراین، جاجَرم، بجنورد و مانه و سَمْلَقان (به مرکزیت آشخانه)<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

استان خراسان شمالی یکی از مناطق کوهستانی ایران است و بیشتر نقاط آن بیش از یک هزار متر ارتفاع دارند. این استان را به لحاظ وجود ناهمواری‌ها و شکل زمین در پهنه جغرافیایی آن، می‌توان به دو ناحیه کوهستانی و پست تقسیم کرد. قسمت نسبتاً کم وسعتی از سطح استان که در شمال غرب (بخش‌هایی از مرکز و شرق شهرستان مانه و سَمْلَقان) و جنوب (بخش‌هایی از جنوب شهرستان‌های جاجرم و اسفراین) واقع شده‌اند، دارای ارتفاع نسبتاً کمی هستند که بعضاً به 400م (روستای تازه آب در حاشیه اترک واقع در غرب شهرستان مانه و سملقان) نیز می‌رسد. مناطق کم ارتفاع مذکور در واقع دشت‌های غالباً حاصلخیز استان هستند، اما برخی هم مانند دشت جاجرم به علت کمبود آب و نامناسب بودن خاک، برخلاف دشت‌های مرکزی و شمالی، حاصلخیز نیستند. بقیه نقاط استان را ارتفاعات متعددی تشکیل داده‌اند که مرتفع ترین آن‌ها قلۀ شاه جهان (در رشته کوه آلاداغ) به بلندی 3051م است، که در جنوب شرق استان قرار دارد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان شمالی. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1384، ص4.</ref>. نواحی کوهستانی استان خراسان شمالی از دو رشته کوه اصلی به نامهای کُپِّه داغ در شمال و آلاداغ (الله داغ) در حدود مرکز و بخشی از جنوب شرق استان تشکیل شده است.

کُپِّه داغ با داشتن جهت شمالی غربی ـ جنوبی شرقی و وجود گسل‌های متعدد و نداشتن فعالیت آتش فشانی، با گسل عشق آباد (کپه داغ) از دشت‌های پست کشور ترکمنستان و با بستر رود اترک و دشت‌هایی که از شرق استان (شهرستان فاروج و شیروان) تا بجنورد و مانه و سملقان کشیده شده است، از کوه‌های آلاداغ جدا می‌شود. رشته کوه‌های بوزداغ، کَمَرسارو، زَرْنا یا زَرْنِه و تپه رو در مجموعه کُپِّه داغ قرار دارند. بلندترین قله رشته کوه کُپِّه داغ به ارتفاع 2949م در شمال شرق استان در مرز ترکمنستان واقع است. آلاداغ نیز توده‌ای کوهستانی با جهت غربی ـ شرقی است که استان را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. جبهه شمالی آلاداغ با پرتگاه‌های گسلی با رود اترک و جبهۀ جنوبی آن نیز از طریق گسل با دشت جاجرم مرتبط می‌شود<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان شمالی. ص 7-5؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 2، 3، 9، 152.</ref>. مجموعه این گسل‌ها خراسان شمالی را به صورت یکی از مناطق زلزله‌خیز ایران با درجه خطر خیلی بالا و بالا در آورده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس ملی ایران (اطلس زمین‌شناسی)(نگارش دوم). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 45.</ref>.

شمال استان خراسان شمالی در حوضه آبریز دریای خزر (زیر حوضه اترک) و جنوب آن در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه کویر مرکزی) قرار دارد. در این زیرحوضه‌ها رودخانه متعددی جاری هستند که از کوه‌های کُپِّه داغ، آلاداغ و حتی از ارتفاعات خارج از استان سرچشمه می‌گیرند، و نهایتاً به دریای خزر و یا کویر مرکزی منتهی می‌ریزند. اترک که مهم ترین رود استان است، از ارتفاعات استان همسایه (خراسان رضوی) سرچشمه گرفته و پس از عبور از استان و دریافت آب از رودخانه‌هایی که از کُپِّه داغ و آلاداغ جاری هستند، وارد استان گلستان می‌شود. کال شور جاجرم نیز مهمترین رود در جنوب استان است که پس از دریافت آب از رودخانه‌هایی که از آلاداغ به سوی جبهه جنوبی روان هستند، وارد استان سمنان شده و در پایان، به داخل کویر مرکزی ایران فرود می‌رود<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273 و (نقشه شماره 1 و 27 (پیوست)؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. ( حوضه آبریز ایران مرکزی). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 112 و نقشه شماره 16 (پیوست‌ها)</ref>.

استان خراسان شمالی دارای آب و هوای متنوع سرد کوهستانی (در نواحی مرتفع آلاداغ و کُپِّه داغ)، معتدل کوهستانی (در شهرستان‌های شیروان، فاروج، اسفراین، مانه و سَمْلَقان و شمال شهرستان جاجرم) و نیمه بیابانی (در قسمت غربی شهرستان مانه و سَمْلَقان، در همسایگی استان گلستان و نیز جنوب استان) است. میانگین میزان بارندگی سالیانه نیز با توجه به تقسیمبندی آب و هوایی، از 120مم در جنوب استان (جاجرم) شروع می‌شود و به 320 مم در مناطق سرد کوهستانی می‌رسد. پوشش گیاهی استان نیز تنوعی را از جنگل‌های انبوه و تنک در مناطق پرباران و مراتع مناسب در دامنه‌های ارتفاعات استان گرفته تا اراضی شور و کویری نواحی جنوبی نشان می‌دهد. این ویژگی‌های اقلیمی و برخورداری مناطق مختلف استان از مراتع نسبتاً خوب، موجب فعالیت بیش از 40 درصد مردم استان در بخش کشاورزی و دامداری شده است. احداث کارخانه‌های گوناگون در شهرستان‌های مختلف استان که تا 1383 تعداد آن به 120 واحد می‌رسید، زمینه‌های مناسبی را برای اشتغال در بخش صنعت و خدمات فراهم ساخته است<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص 61-56.</ref>. سرزمینی که امروز از آن به نام خراسان شمالی یاد می‌شود، همواره به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، گذرگاه و سکونتگاه اقوام و طوایف مختلف بوده است و برخی از شهرهای آن دارای سابقه تمدنی نسبتاً طولانی بوده‌اند<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص14.</ref>.

در حدودالعالم از برخی شهرهای خراسان یاد کرده است، مثلاً جاجرم را شهری «بر راه گرگان» و اسفراین (بسراین) را شهری «آبادان و با نعمت» یاد کرده است<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 89.</ref>. حمدالله مستوفی قزوینی نیز در «ذکر اَرْباع [نواحی] الملکت خراسان» اسفراین و جاجرم را شهرهایی آباد معرفی کرده است<ref>مستوفی‌قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 213 و 214.</ref>.

استان خراسان شمالی با تقسیم استان خراسان در 1383، تأسیس گردید. جمعیت شهرستان‌هایی که امروز خراسان شمالی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375 در مجموع 646/732 تن بوده است که طبق برآوردهای انجام گرفته، این تعداد جمعیت در 1383 به 805649 تن رسیده است<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص50.</ref>.

جاذبه‌های گردشگری در جغرافیا و طبیعت بکر و زیبا، آثار تاریخی، فرهنگی و مذهبی، تنوع قومیت‌ها، مانند کرد و ترک و ترکمن، که در طول تاریخ در کنار هم زندگی مشترک و تفاهمآمیزی داشته‌اند، تولید صنایع دستی گوناگون، وجود فرودگاه در مرکز استان، عبور راه آهن تهران ـ مشهد از جنوب استان و راه آسفالته درجه یک از مرکز و شهرهای شمالی آن و عبور میلیون‌ها زائر شهر مقدس مشهد از این راه‌ها خراسان شمالی را برای توسعه گردشگری مستعد ساخته است<ref>جغرافیای استان خراسان شمالی. ص64-75.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان خراسان رضوی

2024-09-11T09:21:51Z

Hasti:

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر [[مشهد]].
[[پرونده:استان خراسان رضوی.jpg|بندانگشتی|341x341پیکسل|استان خراسان رضوی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/]]
این استان از شمال با کشور ترکمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با [[استان خراسان جنوبی]]، از جنوب غرب با [[استان یزد]] و از غرب با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، [[مشهد]]، [[نیشابور]]، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد)<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نام‌های هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).</ref>.

رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی ([[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] و [[استان سمنان|سمنان]]) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.</ref>.

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.</ref>.

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.</ref>.

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.</ref>.

برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.</ref>.

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.</ref>. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.</ref>. حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.</ref>.

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است<ref name=":0" />. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مکه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است<ref name=":0">لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.</ref>.

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت [[بجنورد]])، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت [[مشهد]])، قسمت مرکزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت<ref>دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>.

جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.

ب: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.</ref>.

استان خراسان (مجموعه سه استان [[استان خراسان رضوی|رضوی]]، [[استان خراسان شمالی|شمالی]] و [[استان خراسان جنوبی|جنوبی]] کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.</ref>.

نویسنده:غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان خراسان رضوی

2024-09-11T09:19:47Z

Hasti:

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر [[مشهد]].
[[پرونده:استان خراسان رضوی.jpg|بندانگشتی|341x341پیکسل|استان خراسان رضوی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/]]
این استان از شمال با کشور ترکمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با [[استان خراسان جنوبی]]، از جنوب غرب با [[استان یزد]] و از غرب با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد)<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نام‌های هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).</ref>.

رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.</ref>.

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.</ref>.

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.</ref>.

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.</ref>.

برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.</ref>.

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.</ref>. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.</ref>. حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.</ref>.

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است<ref name=":0" />. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مکه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است<ref name=":0">لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.</ref>.

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت [[بجنورد]])، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت [[مشهد]])، قسمت مرکزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت<ref>دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>.

جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.

ب: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.</ref>.

استان خراسان (مجموعه سه استان [[استان خراسان رضوی|رضوی]]، [[استان خراسان شمالی|شمالی]] و [[استان خراسان جنوبی|جنوبی]] کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.</ref>.

نویسنده:غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان خراسان رضوی

2024-09-11T09:19:21Z

Hasti:

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر [[مشهد]].
[[پرونده:استان خراسان رضوی.jpg|بندانگشتی|341x341پیکسل|استان خراسان رضوی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://servatafarini.com/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C/]]
این استان از شمال با کشور ترکمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با [[استان خراسان جنوبی]]، از جنوب غرب با [[استان یزد]] و از غرب با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 کم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسکن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، کاشْمَر، کَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مرکزیت فیض آباد)<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته کوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نامهای هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد که توسط کَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با ترکمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در کوه‌های بینالود، در غرب مرکز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود کال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از کوه‌های مرکزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع کوه‌های مرکزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، کوه سلیمانی 2625م و کوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی که رودهای کالِ دونَخ و کالِ شور از آن می‌گذرند، از کوه‌های مرکزی خراسان رضوی متمایز می‌کنند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).</ref>.

رشته کوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند که برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، کارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... که در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله کَشَف‌رود، جام رود به نمکزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

کالِ شور سبزوار و اترک نیز از جمله رودهایی است که وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. کویر نمک در مرز مشترک استان‌های یزد و خراسان رضوی و کالِ نمکزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای کالِ شور، کالِ نمک، کالِ دونَخ، کالِ سالار و ... هستند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.</ref>.

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور کامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و کاشت انواع نهال، سعی در مهار کردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیکن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.</ref>.

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد که تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشک و بیابانی شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.</ref>.

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشک از مرزهای جنوبی استان که در همسایگی کویر مرکزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق کوهستانی متغییر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.</ref>.

برخی پتانسیل‌ها و امکانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا کنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف کشاورزی، در مجموع استان را به یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران کشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر کشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های کشور جای گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.</ref>.

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت کارگاه‌ها و مراکز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر کشور قرار گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.</ref>. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی کهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است که امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذکر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان کرگس کوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیک میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی که از کوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.</ref>. حمدالله مستوفی نیز در ذکر «ارباع [نواحی] مملکت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.</ref>.

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است که نام دروازه و راهی که از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است<ref name=":0" />. این خطه مقر و پایگاه حکومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیکی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای که در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مکه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است<ref name=":0">لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.</ref>.

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مرکزیت [[بجنورد]])، در جنوب (به مرکزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت [[مشهد]])، قسمت مرکزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت<ref>دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>.

جمعیت شهرستان‌هایی که خراسان رضوی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است که با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مرکز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده که طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.

ب: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.</ref>.

استان خراسان (مجموعه سه استان [[استان خراسان رضوی|رضوی]]، [[استان خراسان شمالی|شمالی]] و [[استان خراسان جنوبی|جنوبی]] کنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.</ref>.

نویسنده:غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان خراسان رضوی.jpg

2024-09-11T09:12:50Z

Hasti:

استان خراسان رضوی

2024-09-11T00:21:07Z

Hasti:

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مركزیت شهر [[مشهد]].

این استان از شمال با كشور تركمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با كشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان یزد و از غرب با استان سمنان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 كم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشكیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسكن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، كاشْمَر، كَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مركزیت فیض آباد)<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.</ref>.

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته كوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نامهای هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد كه توسط كَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با تركمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در كوه‌های بینالود، در غرب مركز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود كال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از كوه‌های مركزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع كوه‌های مركزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، كوه سلیمانی 2625م و كوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی كه رودهای كالِ دونَخ و كالِ شور از آن می‌گذرند، از كوه‌های مركزی خراسان رضوی متمایز می‌كنند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).</ref>.

رشته كوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند كه برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، كارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... كه در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله كَشَف‌رود، جام رود به نمكزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

كالِ شور سبزوار و اترك نیز از جمله رودهایی است كه وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. كویر نمك در مرز مشترك استان‌های یزد و خراسان رضوی و كالِ نمكزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای كالِ شور، كالِ نمك، كالِ دونَخ، كالِ سالار و ... هستند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.</ref>.

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور كامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و كاشت انواع نهال، سعی در مهار كردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیكن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.</ref>.

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد كه تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشك و بیابانی شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 34, 39, 40.</ref>.

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشك از مرزهای جنوبی استان كه در همسایگی كویر مركزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق كوهستانی متغییر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 8-12.</ref>.

برخی پتانسیل‌ها و امكانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا كنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف كشاورزی، در مجموع استان را به یكی از قطب‌های مهم كشاورزی كشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران كشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر كشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های كشور جای گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.</ref>.

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت كارگاه‌ها و مراكز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر كشور قرار گرفته است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 288, 290, 299.</ref>. استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با كشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی كهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است كه امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذكر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان كرگس كوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیك میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی كه از كوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.</ref>. حمدالله مستوفی نیز در ذكر «ارباع [نواحی] مملكت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.</ref>.

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است كه نام دروازه و راهی كه از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است.13 این خطه مقر و پایگاه حكومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیكی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای كه در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مكه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است<ref>لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.</ref>.

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مركزیت بجنورد)، در جنوب (به مركزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت مشهد)، قسمت مركزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت<ref>دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>.

جمعیت شهرستان‌هایی كه خراسان رضوی را تشكیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است كه با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مركز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده كه طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است<ref>الف: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص58.

ب: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.</ref>.

استان خراسان (مجموعه سه استان رضوی، شمالی و جنوبی كنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.</ref>.

نویسنده:غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان خراسان رضوی

2024-09-11T00:01:49Z

Hasti:

خراسان رضوی، استانی در شمال شرقی ایران، به مركزیت شهر [[مشهد]].

این استان از شمال با كشور تركمنستان و استان خراسان شمالی، از شرق با كشور افغانستان، از جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان یزد و از غرب با استان سمنان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان رضوی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.

خراسان رضوی با مختصات جغرافیایی '13 ˚56 تا '16 ˚61 طول شرقی و '08 ˚33 تا '43 ˚37 عرض شمالی و 692/145112 كم وسعت، 8/8 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشكیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص 23.</ref>. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری، استان دارای 20 شهرستان، 64 بخش، 161 دهستان و 69 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: بردسكن، تایباد، تربت جام، تربت حیدریه، چِناران، خلیل آباد، خواف، دَرْگَز، رَشْتْخوار، سبزوار، سَرَخْس، فردوس، فریمان، قوچان، كاشْمَر، كَلات، گُناباد، مشهد، نیشابور، مه ولات (به مركزیت فیض آباد).3

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، سه رشته كوه با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی به نامهای هزار مسجد، بینالود و جُغَتای در شمال استان به چشم می‌خورد كه توسط كَشَف‌رود و رود جَوین از هم جدا شده‌اند. دامنه‌های شمالی هزار مسجد، واقع در مرز طبیعی خراسان رضوی با تركمنستان، سرزمینی هموار به نظر می‌آید و جلگه سرخس در بخش شرقی آن قرار دارد. بلندترین قله استان به ارتفاع 3211م در كوه‌های بینالود، در غرب مركز استان (مشهد) واقع شده است. مسیر رود كال شور سبزوار ارتفاعات شمالی خراسان رضوی را از كوه‌های مركزی استان جدا می‌سازد. قله‌های مرتفع كوه‌های مركزی چهل تن 3013م، شاهزاده قاسم 2813م، كوه سلیمانی 2625م و كوه میان جام 2812م شناسایی شده‌اند. ارتفاعات موجود در مرز جنوب استان با استان خراسان جنوبی را اراضی پستی كه رودهای كالِ دونَخ و كالِ شور از آن می‌گذرند، از كوه‌های مركزی خراسان رضوی متمایز می‌كنند.4

رشته كوه‌های استان، منشأ سرچشمه رودخانه‌های متعددی هستند كه برخی از آنها در داخل استان قرار دارند و سدهایی نظیر یَنْگِجَه نیشابور، طُرُق، كارده، فریمان، مدرس، باهز، دهقان و... كه در دهه‌های اخیر ساخته شده‌اند، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند و برخی دیگر از جمله كَشَف‌رود، جام رود به نمكزارها و رودخانه‌های مرزی منتهی می‌شوند.

كالِ شور سبزوار و اترك نیز از جمله رودهایی است كه وارد استان‌های همسایه غربی (خراسان شمالی و سمنان) می‌شوند. كویر نمك در مرز مشترك استان‌های یزد و خراسان رضوی و كالِ نمكزار در مرز افغانستان نیز مقصد رودهایی با نامهای كالِ شور، كالِ نمك، كالِ دونَخ، كالِ سالار و ... هستند.5

بیش از 60 درصد سطح استان خراسان رضوی را مناطق بیابانی و نیمه بیابانی فرا گرفته است و از مجموع 20 شهرستان استان، تعداد 13 شهرستان به طور كامل در بیابان واقع شده، یا قسمت‌هایی از آن‌ها بیابانی است. گرچه در سال‌های اخیر با تثبیت شن‌های روان و كاشت انواع نهال، سعی در مهار كردن و جلوگیری از گسترش بیابان‌ها شده است، ولیكن این بیابان‌ها به سبب استفاده از انرژی آفتابی و بادی، مواد معدنی و حتی توسعه گردشگری در آن‌ها، دارای اثرات مثبتی نیز در استان بوده است.6

در استان خراسان رضوی، مجموعه‌های جنگلی چندی، از جمله در ارتفاعات هزار مسجد و بینالود و نیز مراتع مختلفی با درجات خوب و متوسط (حدود 15 درصد) و فقیر و خیلی فقیر (85 درصد) وجود دارد كه تا حدودی موجب رونق دامداری، از جمله پرورش شتر در مناطق خشك و بیابانی شده است.7

این استان به لحاظ آب و هوایی در معرض توده هوای سرد قطبی از شمال، توده هوای مرطوب غربی از مرزهای غربی و توده هوای گرم و خشك از مرزهای جنوبی استان كه در همسایگی كویر مركزی ایران واقع است، قرار دارد. میزان بارندگی از 100-140 مم در جنوب استان تا 260-300 مم در مناطق كوهستانی متغییر است.8

برخی پتانسیل‌ها و امكانات مساعد طبیعی، استفاده مطلوب از ویژگی‌های اقلیمی، بهره گیری از آب قنات از گذشته‌های دور تا كنون، احداث سد و مهار آب‌های سطحی برای مصارف كشاورزی، در مجموع استان را به یكی از قطب‌های مهم كشاورزی كشور درآورده است. این استان به لحاظ تعداد بهره‌برداران كشاورزی، میزان تولید محصولات زراعی، مساحت اراضی زیر كشت، تولید گندم و جو و محصولات باغی و گوشت قرمز و مانند آنها در صدر استان‌های كشور جای گرفته است.9

استان خراسان رضوی به لحاظ فعالیت كارگاه‌ها و مراكز تولیدی و صنعتی، به ویژه در دهه‌های اخیر در آن رشد چشمگیری داشته و در این زمینه پس از استان‌های تهران و اصفهان در صدر استان‌های دیگر كشور قرار گرفته است.10 استان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و ارتباط با كشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف دارای اهمیت ویژه‌ای است.

خراسان، سرزمینی تاریخی و با مدنیتی كهن است و حدود و ثغور خراسان در گذشته بسیار بیشتر از آن اندازه‌ای است كه امروز در محدوده مرزهای ایران جای دارد. در حدودالعالم افزون بر ذكر شهرها و آبادی‌های مهم خراسان، فقط 18 بار از سرزمین خراسان نام برده شده و حدود آن بدین شرح بیان شده است:

«ناحیت مشرق وی ]خراسان[ هندوستان است و جنوب وی بعضی از حدود خراسان است و بعضی بیابان كرگس كوه و مغرب وی نواحی گرگانست و حدود غور و شمال وی رود جیحون است. و این ناحیتیست بزرگ با خواستۀ بسیار و نعمتی فراح. و نزدیك میانه آبادانی جهانست و اندروی معدنهاء زرست و سیم و گوهرهایی كه از كوه خیزد. و از این ناحیت اسب خیزد و مردمان جنگی...».11 حمدالله مستوفی نیز در ذكر «ارباع [نواحی] مملكت خراسان» می‌گوید: «درو چند شهرست. حدودش با ولایت قُهستان و قومس و مازندران و مَفازه [بیابان] خوارزم پیوسته است...».12

خراسان پس از اسلام نیز آن گونه شهرت و اهمیت داشته است كه نام دروازه و راهی كه از بغداد به سوی ایران گشوده می‌شده است، دروازه و راه خراسان بوده است.13 این خطه مقر و پایگاه حكومتی مأمون، فرزند ‌هارون الرشید خلیفه مقتدر عباسی بوده است و نیز مدفن خود خلیفه. عزیمت امام هشتم شیعیان جهان حضرت امام رضا(ع) به خراسان و وجود مرقد مطهر ایشان در نزدیكی شهر باستانی توس، خطه خراسان را پرآوازه‌تر ساخت، به گونه‌ای كه در حال حاضر شهر زیارتی مشهد مقدس، پس از مكه معظمه بزرگ ترین قطب زیارتی در جهان اسلام است.13

در 1383 و در طرح تقسیم استان خراسان به سه استان، در شمال (به مركزیت بجنورد)، در جنوب (به مركزیت بیرجند) و در مرکز (به مرکزیت مشهد)، قسمت مركزی استان، به احترام حضرت امام رضا(ع)، «خراسان رضوی» نام گرفت.14

جمعیت شهرستان‌هایی كه خراسان رضوی را تشكیل می‌دهند، در سرشماری 1375، مجموعاً 428/789/4 تن بوده است كه با توجه به رشد طبیعی جمعیت و مهاجرپذیری، به ویژه در شهر مشهد، جمعیت استان در سرشماری 1385 بسیار بیشتر از جمعیت آن در 1375 خواهد بود. جمعیت مركز استان (شهر مشهد) در 1375 تعداد 1887405 تن بوده كه طبق پیش بینی‌های آماری در 1384 به 2070604 تن رسیده است.15

استان خراسان (مجموعه سه استان رضوی، شمالی و جنوبی كنونی) در 1316 با نام استان نهم تأسیس شد و در 1339 نام تاریخی آن (خراسان) مجدداً رسمیت یافت.16

مآخذ:

1.

2.

3. دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1384.

4. گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص110 و 111 (نقشه طبیعی استان خراسان رضوی).

5. همان؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. (حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 273؛ سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ( حوضه آبریز ایران مركزی.) تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 110 و 111.

6. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان رضوی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص 339–29.

7. همان. ص 34، 39 و 40.

8. همان. ص 8 و 12.

9. مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور (1383). تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص 163، 175، 176 و 215.

10. همان. ص 288، 290، 299.

11. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص 88.

12. مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 211.

13. لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 92.

14. دفتر تقسیمات كشوری. تقسیمات كشوری. (دفترك). تهران: وزارت كشور، 1383.

15. الف: منبع 6. ص 58.

ب: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص 101 و 104.

16. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص91 و 98.

غلامحسین تکمیل همایون

استان خراسان جنوبی

2024-09-10T20:32:33Z

Hasti:

خراسان جنوبی، استانی به مركزیت شهر بیرجند در شرق كشور.

این استان از شمال با [[استان خراسان رضوی]]، از غرب با [[استان یزد]]، از جنوب غربی با استان كرمان، از جنوب شرقی با استان سیستان وبلوچستان و از شرق با كشور افغانستان همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان جنوبی). تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص1.</ref>.
[[پرونده:استان خراسان جنوبی.jpg|بندانگشتی|353x353پیکسل|استان خراسان جنوبی، قابل بازیابی از<nowiki/>https://sk.mcth.ir/south-khorasan/darmiyan/]]
خراسان جنوبی كه با 498/555/69 كم، 2/4 درصد از مساحت ایران را در بر می‌گیرد، بین '39 ْ57 تا 53َ˚60 طول شرق و 30َ˚30 تا ˚06 ˚48 عرض شمالی واقع شده است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص25.</ref>. طبق آخرین تقسیمات كشوری، این استان دارای 6 شهرستان، 16 بخش، 42 دهستان و 17 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان عبارتند از: سربیشه، نِهْبَنْدان سَرایان، بیرجند، دَرْ میان (به مركزیت اسدیه) و قائنات (به مركزیت قائن)<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: دفتر تقسیمات كشور، 1384.</ref>.

از میان شهرستان‌های استان، قائنات، دَرْ میان، سر بیشه و نِهْبَنْدان مجموعاً دارای 330 كم مرز مشترك با افغانستان هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1384، ص3.</ref>.

استان خراسان جنوبی به دو منطقه كوهستانی و هموار تقسیم‌پذیر است. منطقه كوهستانی استان در مركز و در شمال شرقی استان جای دارد و جهت آن شمال غربی ـ جنوب شرقی و در سطح وسیعی تا مرز افغانستان و شمال استان سیستان و بلوچستان گسترده شده است<ref>اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان خراسان جنوبی)، جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران. ص2.</ref>.

سیاه كوه به ارتفاع 2857م در بخش كوه‌های شمالی، قله بَنْدْدَر به ارتفاع 2787م در كوه‌های مؤمن‌آباد در بخش كوه‌های مركزی، و قله شاه كوه به ارتفاع 2633م در بخش كوه‌های جنوبی، از مهم‌ترین ارتفاعات استان هستند. این ارتفاعات نقش تعیین كننده‌ای در آب و هوای استان دارند و منشأ و سرچشمه رودها، چشمه‌ها و قنات‌های متعددی در یكی از نواحی خشك و كم باران ایران به شمار می‌آیند<ref>جغرافیای استان خراسان جنوبی، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران. ص5-3.</ref>.

آب و هوای استان خراسان جنوبی تحت تأثیر عواملی همچون عرض جغرافیایی، ارتفاع، همسایگی با دشت لوت، كه یكی از خشك‌ترین و گرم‌ترین بیابان‌های جهان در منطقه وسیعی از مرزهای غربی آن است، توده‌های هوای سرد قطبی و مرطوب غربی و جنوب غربی، جنوب شرقی و گرم و خشك و نیز بادهای 120 روزه سیستان و عوامل دیگر مانند جهت و امتداد كوه‌ها و دوری از دریا، شكل گرفته و به صورت خشك و نیمه خشك نمایان شده است<ref>جغرافیای استان خراسان جنوبی، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران. ص 10-11.</ref>.

بخش غربی استان خراسان جنوبی در حوضه آبریز مركزی ایران (زیر حوضه كویر لوت) و بخش شرقی آن در حوضه آبریز شرق ایران (زیر حوضه‌های نمكزار خواف و هامون هیرمند) واقع شده است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص254.</ref>. رودهای متعددی در این سرزمین روان‌اند كه از ارتفاعات مركزی و شمال استان سرچشمه می‌گیرند. برخی از این رودها مانند رود بَنْدان پس از عبور از جنوب شرق استان، به دریاچۀ هامون در سیستان می‌ریزد؛ رود شوُرِقائن به نمكزار خواف، واقع در شمال شرقی استان، می‌رسد و رود فخررود در پایان به دق تندی در افغانستان می‌پیوندد. رودهای دیگری مانند شاهرود، گاریچگان و ... به مناطق كویری غرب استان می‌پیوندند<ref>جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ص 21 و 22.</ref>.

سطح وسیعی از استان خراسان جنوبی در مناطق زلزله‌خیز كشور با درجه خطر خیلی بالا، خطر بالا و خطر متوسط واقع شده است. از این رو مناطق مختلف این استان در طول تاریخ حیات خود با زلزله‌های مرگبار و ویرانگر بسیاری روبرو بوده است. در ناحیۀ نهبندان واقع در جنوب استان، چند گسل موازی با جهت شمالی ـ جنوبی وجود دارد كه نهبندان نامیده می‌شود. این گسل موازی با گسل نایبند در غرب استان است كه مسیر آن را تا حدود 750 كم‍ می‌توان دنبال كرد. گسل دشت بیاض و گسل سرایان (فردوس)، از گسل‌های مهم شمال استان به شمار می‌آیند. گسل‌های شوكت‌آباد، شكرآب و خراشاد از گسل‌های معروف استان هستند كه دقیقاً از سطح شهر بیرجند و جنوب آن می‌گذرند. از 1307 تا 1383، افزون بر 200 زلزله با بزرگی بیش از 4 ریشتر و حدود 45 زلزله با قدرت بیش از 5 ریشتر، مناطقی از این استان را لرزانده و خسارات جانی و مالی بسیاری را بر جای گذاشته است<ref>جغرافیای استان خراسان جنوبی. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، ص 51-54.</ref>.

خراسان جنوبی به عنوان بخشی از خراسان بزرگ به لحاظ موقعیت جغرافیایی خود و به استناد آثار موجود و مدارك تاریخی همواره منطقه‌ای مسكونی و از حیات اجتماعی و فرهنگی خوبی برخوردار بوده است. لسترنج به نقل از جغرافی نویسان عرب، ایالت كوهستان یا قُهستان را كه استان خراسان جنوبی امروز بخشی از آن را تشكیل می‌دهد، قسمتی از خراسان بزرگ می‌داند كه سرزمینی كوهستانی، مرتفع و سردسیر است. وی می‌نویسد كه این ایالت همان سرزمینی است كه ماركوپولو آن را تونوكاین (Tunocain) می‌نامد، كه تركیبی از اسامی دو شهر بزرگ آن ایالت تون و قاین است<ref>لسترنج، گای. جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص377.</ref>.

ناصرخسرو قاین را شهری بزرگ و حصین یاد كرده كه گرد آن خندقی داشت و «مسجدی آدینه كه به شهرستان اندر است و آنجا مقصوره است طاقی عظیم بزرگ است چنانكه در خراسان از آن بزرگ تر ندیدم و آن طاق نه در خور آن مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است»<ref>ناصر خسرو. سفرنامه. به كوشش دكتر محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار، 1384، ص171.</ref>.

حمدالله مستوفی نیز در شرح قاین می‌نویسد كه «اكثر مردم آن شهر سپاهی باشند و همه كس را آلات حزب مهیا باشد...» و بیرجند را قصبه‌ای می‌داند كه در آن زعفران بسیار باشد و اندكی غله نیز در آن حاصل شود و از خور به عنوان شهری كوچك یاد می‌كند كه «بر سر بیابان و آبش از كاریز و درو باغستان بسیار»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به تصحیح و تحشیه دكتر محمد دبیرسیاقی، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص 208 و 209.</ref>.

استان خراسان در 1383 به سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی، تقسیم شد<ref>دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری. تهران: وزارت كشور، 1383.</ref>.

جمعیت آن قسمت از خراسان كه در محدوده استان تازه تأسیس خراسان جنوبی قرار داشت در 1375 تعداد 251/475 تن بوده است كه تعداد 674/180 تن از آنان در نقاط شهری و تعداد 994/293 تن دیگر در نقاط روستایی و 583 تن نیز غیر ساكن بوده‌اند<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1383، ص 86.</ref>. جمعیت كل استان در 1383 به 058/523 تن رسیده است<ref>جغرافیای استان خراسان جنوبی، تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1383. ص 66.</ref>.

استان خراسان جنوبی همواره دارای موقعیت جغرافیای سیاسی مهمی بوده است. در حال حاضر نیز وجود انواع جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی در كنار توسعه اقتصادی و اجتماعی، می‌تواند این استان را به یكی از استان‌های توسعه یافته بدل سازد.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان خراسان جنوبی.jpg

2024-09-10T20:31:40Z

Hasti:

استان چهارمحال و بختیاری

2024-09-10T20:16:04Z

Hasti:

استان چهارمحال و بختیاری، نام استانی در جنوب غربی ایران، به مرکزیت شهرکرد، و در همسایگی لرستان و اصفهان از شمال شرقی و خوزستان و کهکیلویه و بویراحمد، از غرب و جنوب<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان چهارمحال و بختیاری). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.
[[پرونده:طبیعت استان چهارمحال و بختیاری.jpg|بندانگشتی|طبیعت استان چهارمحال و بختیاری، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.eligasht.com/Blog/travelguide/%D8%AC%D8%A7%D8%B0%D8%A8%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D9%88/]]
استان چهار محال و بختیاری با 16201 کم وسعت که 1 درصد از مساحت کشور را تشکیل می‌دهد، بین '09 ˚31 تا '49 ˚32 عرض شمالی و '30 ˚49 تا '26 ˚51 طول شرقی واقع شده است و براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 6 شهرستان، 26 شهر، 17 بخش، 39 دهستان است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص21.</ref>.

اسامی شهرستان‌های استان چهار محال و بختیاری عبارتند از: کوهرنگ به مرکزیت چلگرد در شمال غربی، اردل به مرکزیت اردل در غرب، لردگان به مرکزیت لردگان در جنوب، بروجن به مرکزیت بروجن، و شهرکرد به مرکزیت شهرکرد در جنوب شرقی و شمال شرقی و بالاخره فارسان به مرکزیت فارسان در مرکز استان<ref>اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان چهار محال و بختیاری). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح).</ref>.

استان چهارمحال و بختیاری در بخش مرکزی رشته کوه‌های زاگرس واقع شده است. این استان ناحیه‌ای کوهستانی است که رشته کوه زاگرس از شمال غربی به طرف جنوب شرقی آن کشیده شده است. زردکوه بختیاری، رشته کوهی در غرب استان است که دارای قله‌های متعدد و مرتفع بسیاری است که بلندی آن غالباً بیش از 3000 م و بلندترین آن قله «کلونچی» به ارتفاع 4225م است.

شاه شهیدان به بلندی 4150م، پنبه گال 4000 م از دیگر قله‌های مرتفع زردکوه است<ref>جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج1، کوه‌ها و کوهنامه ایران. تهران: گیتاشناسی، 1379، ص286.</ref>.

در برخی منابع بلندترین نقطه استان را در ناحیه غربی آن و به ارتفاع 4536م<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور. ج2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح ، 1379، ص415.</ref> 4548م<ref>اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.</ref> در زردکوه بختیاری ذکر کرده‌اند، که در منبعی دیگر 4287م هم آمده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، نگارش دوم، 1382، ص 4.</ref>.

کوه‌های هزاردره به ارتفاع 3862، کوه سالداران به ارتفاع 3621م، کوه زرآب به ارتفاع 3625م در مرکز و کوه‌های قراول خانه به بلندی 2682م و کوه بیدکان به ارتفاع 2608 در شرق و کوه ریگ به ارتفاع 3661م در جنوب، از جمله ارتفاعات دیگر استان چهارمحال و بختیاری هستند<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران (اطلس ملی ایران). تهران: گیتاشناسی، 1383، ص101.</ref>.

اصولاً 79 درصد سطح استان را کوهستان‌ها و 21 درصد را دشت‌ها که عموماً در شرق استان واقع هستند، تشکیل می‌دهند و مانند بسیاری از نقاط دیگر کشور، این استان نیز، بر روی گسله‌ها و مناطق پرخطر و زلزله خیز واقع شده است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان چهار محال و بختیاری. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص50 و 51.</ref>.

کوه‌های استان که برخی از آنها غالباً پوشیده از برف است، منبع و منشاء رودهای پرآب و طولانی کارون و زاینده رود هستند که به ترتیب به سوی خوزستان و اصفهان روان است. رود کارون دارای سرشاخه‌های متعددی به نام‌های رودخانه‌های بهشت آباد، کوهرنگ، سبزکوه، ونک (Vanak)، بازفت (Bazoft) و لردگان (Lordeān) و زاینده رود نیز دارای سرشاخه‌های دیگری به نام‌های دیمه، میان رودان، توف سفید، نعل اشکانان، تنگزی و خرسانک (Xersānak) است. بخشی از سرشاخه‌های رود دز نیز از شمال استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه می‌گیرد که پس از عبور از لرستان در خوزستان به کارون می‌پیوندد. در مجموع در این استان تعداد 15 رود بزرگ و 953 چشمه دائمی وجود دارد. گرچه استان چهارمحال و بختیاری با داشتن 10 درصد از آب کشور یکی از پرآب‌ترین استان‌های ایران به شمار می‌آید، اما به دلیل جریان داشتن آب رودخانه‌ها در عمق درّه‌ها و هزینه سنگین انتقال آب آنها به سطوح بالاتر، این استان بهره چندانی از منابع آبی خود نداشته و در واقع دشت‌ها و اراضی پست استان‌های همجوار از آن بهره‌مند هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان چهار محال و بختیاری. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص32و33و39.</ref>.

احداث دو سد خاکی، یکی در شرق تالاب چغاخور در محدودۀ شهرستان بروجن، با حجم 40 میلیون متر مکعب و دیگری در جنوب تالاب سولقان در محدودۀ شهرستان اردل با حجم 000/700 متر مکعب، علاوه بر ذخیره‌سازی آب، موجب پدید آمدن دریاچه‌های زیبایی در پشت آنها شده است؛ به ویژه تالاب چغاخور و پدیده‌های طبیعی و فرهنگی اطراف آن که از مهم‌ترین مناطق گردشگری استان محسوب می‌شود<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان چهار محال و بختیاری. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص36 و 38.</ref>. همچنین تونل شماره یک کوهرنگ و مخزن سد انحرافی آن که از حدود 50 سال پیش مورد بهره‌برداری است و نیز تونل‌های شماره 2 و 3 آن، پس از تکمیل و بهره‌برداری کامل، حجم عظیمی از آب رود کارون را از سرشاخه‌های آن در چلگرد و جنوب آن به زاینده رود و استفاده استان چهارمحال و بختیاری و اصفهان منتقل خواهد کرد<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص20.</ref>.

با توجه به میانگین سالانه بارش در استان (حدود 700 میلی متر)، اراضی استان بویژه در قسمت‌های شمال غربی آن با میانگین سالانه بارندگی حدود 1700 تا 1800 میلی‌متر، دارای پوشش گیاهی مناسب (جنگل و مرتع) است. بدین ترتیب نوع معیشت اکثر اهالی استان، بویژه در گذشته با تابعیت از شرایط جغرافیایی طبیعی استان، غالباً دامداری (زندگی عشایری) و کشاورزی (زندگی روستایی) بوده است.

شهرهای کنونی استان و حتی مرکز آن نیز در گذشته‌ای نه چندان دور، دارای هویت روستایی بوده‌اند و حتی عمر روستاهای استان نیز عمدتاً به نیم قرن اخیر و آغاز اسکان عشایر چادرنشین برمی‌گردد<ref>جغرافیای استان چهار محال و بختیاری. همان. ص 15، 17.</ref>.

با این حال به دلیل موقعیت نسبتاً مساعد طبیعی، ناحیه‌ای که امروز استان چهارمحال و بختیاری نام گرفته، با توجه به آثار و کشفیات باستان شناسی همواره مسکون و بستر زندگی و حیات فرهنگی اقوام مختلفی بوده است. به گونه‌ای که سابقه سکونت در استان را تا هزار ششم پیش از میلاد تخمین زده‌اند. پس از اسلام با مهاجرت اقوام مهاجر زندگی عشایری و کوچ‌نشینی در منطقه رواج یافت و به تدریج با قدرت یافتن سران ایل، به ویژه از دوره صفویه به بعد، این استان به سرزمین لر بختیاری شهرت یافت<ref>جغرافیای استان چهار محال و بختیاری. همان. ص 20 و 21.</ref>.

بارتولد در این باره می‌نویسد که این مسئله هنوز مورد اختلاف است که اصل لرها و بختیاری‌ها از کجا است. زبان اینان به طوری که از روی اطلاعات موجود معلوم می‌شود، شبیه کردی است<ref>بارتولد، و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، تهران: توس، 1372، ص196.</ref>. وی سپس می‌افزاید که بختیاری‌ها سکنه لر بزرگ را تشکیل می‌دهند. سرزمین آنان از شمال به راه بروجرد به اصفهان و از جنوب به راه دزفول به رامهرمز محدود است و از حیث شیوه زندگی و زبان به لرها شباهت دارند، هر چند که بختیاری‌ها بیش از لرها متمدن و صلح‌طلب محسوب و به مراتب بیشتر مطیع نفوذ تمدن شده‌اند. بارتولد در ادامه می‌گوید که قسمت عمده بختیاری‌ها زندگی ساکن اختیار کرده‌اند و به دو شاخه عمده چهار لنگ و هفت لنگ تقسیم می‌شوند<ref>بارتولد، و. تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، تهران: توس، 1372، ص197.</ref>. استان چهارمحال و بختیاری که از دو قسمت چهارمحال، شامل: لار، کیار، میزدج و گندمان و بختیاری شامل: دهستان‌های شوراب شامل: تنگزی، بازفت، دو آب صمصامی، دیناران، اردل و ... تشکیل شده است<ref>حقیقت عبدالرفیع. فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستان ایران. تهران: کومش، 1376، ص193.</ref>، نخستین بار در 1337 با نام فرمانداری کل، به طور مستقل در نقشه جغرافیای سیاسی ایران ظاهر شد و در 1352 با عنوان «استان چهارمحال و بختیاری» به مرکزیت شهرکرد، موجودیت یافت<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 97 و 100.</ref>.

این استان در سرشماری 1375 دارای 168/761 تن جمعیت بود که طبق برآوردها، این تعداد در 1384 به 003/842 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص 85 و 86.</ref>.

استان چهارمحال و بختیاری به دلیل طبیعت بکر و زیبا و بهره مندی از جاذبه‌های گوناگون طبیعی، اجتماعی و فرهنگی که استقرار بزرگ‌ترین سازمان‌های ایلی کشور در آن، همراه با آداب و سنن و نحوه معیشت عشایر، از جمله آنهاست، همواره مورد توجه گردشگران و پژوهشگران داخلی و خارجی بوده است. در حال حاضر با توجه به احداث راه، فرودگاه و مهمان پذیرها، شرایط نسبتاً بهتری نسبت به گذشته، برای بازدید از این استان فراهم آمده است<ref>جغرافیای استان چهار محال و بختیاری، تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور). ص 83 – 72.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:طبیعت استان چهارمحال و بختیاری.jpg

2024-09-10T20:15:16Z

Hasti:

استان تهران

2024-09-10T19:57:55Z

Hasti:

تهران، نام استانی در دامنۀ جنوبی رشته کوه‌های مرکزی البرز و به مرکزیت شهر تهران، مرکز سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران و پایتخت دویست ساله کشور است.
[[پرونده:استان تهران.jpg|بندانگشتی|317x317پیکسل|شهر تهران، مرکز استان تهران، قابل بازیابی از<nowiki/>https://maskankian.com/mag/news-4891/]]
استان تهران در نیمه شمالی ایران واقع شده و فاصله مرزهای شمالی آن تا سواحل جنوبی دریای مازندران، حدود 100 کم است<ref>سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جاده‌های ایران. ویرایش دوم، تهران: همشهری، 1380، ص11.</ref>. این استان از شمال با استان ساحلی مازندران، از غرب و شمال غرب با [[استان قزوین]]، از جنوب با [[استان قم]] و از جنوب غرب با [[استان مرکزی]] و از شرق با [[استان سمنان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

استان تهران با 19196 کم وسعت و داشتن 2/1 درصد از مساحت کشور، بین 52َ˚َ34 تا َ21˚َ36 شمالی و 10َ˚50 تا 10َ˚َ53 طول شرقی واقع است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص19.</ref>.

براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان تهران دارای 13 شهرستان، 35 بخش، 79 دهستان و 53 شهر است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383.</ref>. شهرستان‌های این استان عبارتند از: فیروزکوه و [[دماوند]] که در شرق استان قرار دارند، پاکدشت، ورامین، ری و رباط کریم که در جنوب استان واقع شده‌اند، همچنین ساوجبلاغ در شمال غرب، نظرآباد در غرب، شهریار در جنوب غرب، کرج از شمال تا جنوب غرب، شمیرانات در شمال و بالاخره شهرستان تهران و اسلامشهر در مرکز جغرافیایی استان قرار گرفته‌اند<ref>اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان تهران)، تهران: وزارت کشور، 1383.</ref>.

سرتاسر ناحیه شمالی استان تهران را کوهستان البرز پوشانده است و شهرها و روستاهای وسیع و پرجمعیت آن بیشتر در جبهه جنوبی البرز، در دامنه ارتفاعات و بر روی آبرفت رودخانه‌هایی که به سوی دشت‌های جنوب جاری هستند، واقع شده‌اند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان تهران. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1381، ص 5و6.</ref>. در سر تا سر سلسله جبال البرز، تنها در همین ناحیه (استان تهران) است که رودهای پر آب به سوی جبهه جنوبی روان هستند و مدنیت خلق شده در آن، حاصل این بستر مساعد طبیعی بوده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص11-8.</ref>؛ آن گونه که پیشینۀ فرهنگی و تمدنی برخی از نقاط آن از جمله ری باستان به عنوان بزرگ‌ترین و تاریخی‌ترین کانون تمدن در استان تهران، به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد<ref>تکمیل همایون، ناصر. تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران. ج1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1377، ص 21-19.</ref>. استان تهران در بخش مرکزی رشته کوه البرز که از آذربایجان تا خراسان امتداد دارد، واقع شده و این رشته کوه بویژه بخش مرکزی آن مانع از نفوذ رطوبت دریای خزر و بادهای باران زایی است که از شمال و غرب وارد کشور می‌شوند. قسمت اصلی بخش مرکزی رشته کوه البرز به سه دیواره شمالی، میانی و جنوبی قابل تقسیم است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص397 و 398.</ref>. دیواره شمالی که قله مرتفع دماوند در آن واقع شده، در استان مازندران قرار گرفته است؛ اما برخی از ارتفاعات آن در استان تهران قرار دارد.

دیواره میانی به عنوان مرتفع‌ترین قسمت رشته کوه البرز، عموماً حد شمالی استان را تشکیل می‌دهد و ارتفاع کوه‌های آن به طرف شرق افزایش یافته و حتی تا 5000 م نیز می‌رسد. کوه‌های کندوان و پس از آن کوه‌های طالقان در شمال غرب استان تا محل اتصال رود الموت به طالقان رود ادامه می‌یابد. در شمال شرق استان نیز، دیواره میانی با نام رشته ارتفاعات فیروزکوه تا دره فیروزکوه که از جنوب دامنه‌های شرقی آن می‌گذرد، امتداد می‌یابد.

دیواره جنوبی، سومین بخش از ارتفاعات البرز مرکزی است که رودخانه‌ای جاجرود کرج آنها را بریده و به سه قسمت جدا از هم تقسیم می‌کند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص398.</ref>:

# کوه‌های لواسانات که بین دره‌های رود دماوند و جاجرود قرار دارند و در شمال به دره رود لار محدود می‌شوند.
# کوه‌های شمیرانات بین سرچشمه‌های جاجرود و کرج واقع شده و قله توچال به ارتفاع 3933م بلندترین نقطه آن است.
# کوه‌های کهار، از غرب دره رودخانه کرج شروع شده و در جنوب طالقان رود به موازات آن ادامه دارند و سرانجام از شمال غربی استان تهران خارج می‌شوند. علاوه بر سه دیواره مورد اشاره، کوههای دیگری نیز در استان مشاهده می‌شوند که دارای ارتفاع کمتری هستند که برخی از آنها عبارتند از: کوه‌های حسن آباد و نمک در جنوب، بی بی شهربانو در جنوب شرقی و قصرفیروزه در شرق.

استان تهران در گستره دو زیرحوضه آبریز مرکزی ایران، به نام‌های دریاچه نمک و دشت کویر قرار دارد. رودهای کرج، جاجرود، شور و دماوند از جمله رودهای مهم زیر حوضه دریاچه نمک هستند که همگی پس از مشروب ساختن دشت‌های دامنه‌های جنوبی البرز نهایتاً به دریاچه مذکور و شوره‌زارهای اطراف آن سرازیر می‌شوند. در زیر حوضه دشت کویر مهم‌ترین رود حبله رود است که از ارتفاعات فیروزکوه به سوی جنوب استان جاری است و سپس با ورود به استان سمنان به کویر گرمسار منتهی می‌شود.

رودخانه لار در شمال شرقی و رودخانه طالقان در شمال غربی، به ترتیب پس از پیوستن به رود هراز و سفیدرود، وارد حوضه آبریز دریای مازندران شده و در پایان به دریای مذکور می‌ریزند<ref>جغرافیای استان تهران. ص25- 23.</ref>.

رشته کوه البرز در شمال، وزش بادهای باران‌زای غربی و وجود دشت کویر در جنوب استان، سه عامل جغرافیایی تأثیرگذار بر آب و هوای استان تهران هستند. میزان متوسط بارندگی در ارتفاعات شمال استان، به بیش از 500 میلی‌متر و در نزدیکی دریاچه نمک یعنی مرزهای جنوبی استان، به 100 میلی متر می‌رسد. با توجه به اختلاف ارتفاع بین شمال و جنوب استان که به حدود 3000 م می‌رسد، اختلاف در میزان دما و رطوبت نیز قابل مشاهده است<ref>جغرافیای استان تهران. ص11-8.</ref>.

استان تهران تماماً در منطقه زلزله‌خیز کشور با درجه «خطر بالا» و «خطر خیلی بالا» قرار گرفته است. گسل‌های متعدد به ویژه در شمال استان، مؤید وضعیت خطرناک استان، از جمله مرکز آن، یعنی تهران بزرگ است. زلزله‌های متعدد، موجب ویرانی‌های بسیاری در طول تاریخ منطقه، از جمله انهدام شهر تاریخی و بزرگ ری در اواسط قرن نهم میلادی گردیده است<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران)، چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص45؛ جغرافیای استان تهران. ص 3 و 43-40.</ref>.

ناحیه‌ای که امروز از آن با نام «استان تهران» یاد می‌شود، بخشی از سرزمین تاریخی است که در گذشته «ری» نام داشته است و شهرهای پرجمعیت کنونی استان، در واقع روستاهای بعضاً گمنام آن سرزمین را تشکیل می‌داده‌اند<ref>تکمیل همایون، ناصر. تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران. ج1، چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1377، ص 20 – 19 و 109 و 110.</ref>.

در دوره معاصر و در نخستین قانون تقسیمات کشوری در 1285ش و نیز در دومین قانون تقسیمات کشوری در 1316 و اصلاحات بعدی در آن، مستقلاً استانی به نام «تهران» موجودیت نداشته است؛ تا این که در تاریخ 23/7/1326 با ترکیب شهرستان‌های قزوین، ساوه، قم، دماوند و محلات، استانی به مرکزیت شهر تهران و با نام «[[استان مرکزی]]» که انتخاب نام آن متأثر از مرکزیت و پایتخت بودن شهر تهران بود تأسیس گردید. در 1356 مرکزیت [[استان مرکزی]] به شهر اراک منتقل شد و فرمانداری‌های تهران و کرج مستقیماً زیر نظر وزارت کشور قرار گرفت؛ تا این که نهایتاً در 1357 «استان تهران» به مرکزیت شهر تهران تأسیس گردید و ابتدا شهرستان‌های کرج، ورامین، شمیران و ری و سپس بتدریج شهرستان‌های کنونی استان به آن پیوستند و برخی دیگر نیز مانند قزوین، قم، ساوه و محلات از آن جدا شدند<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 96 و101.</ref>.

استان تهران پرجمعیت ترین استان ایران است. انبوهی بسیار جمعیت در این استان نسبتاً کم وسعت آن هم با عارضه‌های نامساعد طبیعی از جمله کوهستانی بودن شمال و کویری بودن جنوب آن، بیشتر ناشی از پایتخت بودن مرکز آن، یعنی شهر تهران است که در حال حاضر یکی از شهرهای پرجمعیت جهان نیز به شمار می‌آید.

استان تهران در سرشماری 1375، دارای 963/343/10 تن جمعیت بود که طبق پیش‌بینی‌ها، در 1384، جمعیت مذکور به 742/150/12 تن (282/528/10 تن شهری و 460/622/1 تن روستایی) رسیده که این تعداد همواره حدود 6/1 جمعیت کل کشور را تشکیل داده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 75 و 77.</ref>.

استان تهران از گذشته دارای جاذبه‌های فرهنگی، طبیعی و تاریخی بسیاری بوده است. تهران، مرکز این استان با توجه به شبکه وسیع ارتباطی و حمل و نقل داخلی و خارجی، وجود فرودگاه‌ها، هتل‌ها، موزه‌ها، مراکز فرهنگی و تفریحی و نیز دارا بودن جاذبه‌های طبیعی نظیر پیست اسکی، دریاچه‌ها، پارکها، مناطق ییلاقی، کوه‌ها، رودها و ... مقصد بسیاری از جهانگردان داخلی و خارجی است. همچنین شهرستان‌های استان تهران از جمله شهر ری، شمیرانات، کرج، دماوند و ... دارای اماکن و مناطق تاریخی و طبیعی بسیاری برای گردشگران است<ref>جغرافیای استان تهران. ص 60 – 56.</ref>.

استان تهران به لحاظ داشتن تعداد دانشگاه و دانشجو و مؤسسات علمی و پژوهشی و نیز کارخانه‌ها و تأسیسات تولیدی و صنعتی و شاغلان در بخش صنعت و خدمات، در صدر استان‌های کشور قرار دارد<ref>مرکز آمار ایران. سالنامه آماری کشور 1383. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص130، 288، 290، 212 و 213.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان تهران.jpg

2024-09-10T19:54:55Z

Hasti:

استان ایلام

2024-09-10T19:36:16Z

Hasti:

ایلام، نام استانی در غرب ایران و در همسایگی کشور عراق و با مرکزیتی به همین نام.
[[پرونده:طبیعت استان ایلام.jpg|بندانگشتی|طبیعت استان ایلام، برگرفته از سایت سیری در ایران، قابل بازیابی از<nowiki/>https://seeiran.ir/category/states/ilam/]]
این استان با 20150 کم وسعت، 2/1 درصد مساحت ایران را در برگرفته و دارای مختصات جغرافیایی َ03 ْ32 تا َ02 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ45 تا َ03 ْ48 طول شرقی است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص15.</ref>. استان ایلام از شمال با [[استان کرمانشاه]]، از شرق با [[استان لرستان]]، از جنوب شرق و جنوب با [[استان خوزستان]] و از غرب و جنوب غرب با عراق دارای مرز مشترک است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص14.</ref>. ایلام طبق جدول آخرین وضعیت در تقسیمات کشوری ایران، دارای 7 شهرستان، 19 بخش، 39 دهستان و 19 شهر است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>. شهرستان‌های استان عبارتند از: ایلام (مرکز استان)، مهران و دِهْلُران که هر سه با عراق هم مرز هستند، ایوان، دره شهر، آبدانان و «شیروان و چرداول»، به مرکزیت سرابله که هر چهار شهرستان در قسمت شرقی استان و در همسایگی استان‌های [[استان خوزستان|خوزستان]]، [[استان لرستان|لرستان]] و [[استان کرمانشاه|کرمانشاه]] واقع شده‌اند<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان ایلام). تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور، 1384، ص1.</ref>. استان ایلام از نگاه جغرافیای طبیعی دارای دو بخش متمایز از یکدیگر است. در حالی که بیشتر نواحی شمال و شمال شرقی پوشیده از کوهستان است، نواحی غربی و جنوب غربی آن هموار و به صورت دشتی وسیع و متصل به اراضی پست کرانه شرقی رود دجله در کشور عراق دیده می‌شود؛ به گونه‌ای که رودخانه‌ها و جریان‌های سطحی استان که از ارتفاعات شرقی سرچشمه می‌گیرند، غالباً به سوی زمین‌های پست آن سوی مرز روان هستند. ارتفاعات استان ایلام با جهت شمال غربی ـ جنوب شرقی، دنباله رشته کوه زاگرس است. مهم‌ترین قسمت از ارتفاعات مذکور را رشته کوه «کبیر کوه» با قله‌های متعدد، تشکیل می‌دهد که بلندترین آن قله کبیرکوه به ارتفاع 2790م است. رشته کوه «دینار کوه» نیز بخشی دیگر از ارتفاعات مهم استان است که به موازات کبیرکوه و در غرب آن کشیده شده است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص90 (نقشه طبیعی استان ایلام).</ref>.

رودخانه‌های کُنْجان‌چَم، گُدار خوش، چَنگوله، مِیْمِه و آبدانان از جمله مهم‌ترین جریان‌های سطحی آب هستند که وارد خاک عراق می‌شوند. رودخانه‌های جبهه شمال شرقی کبیرکوه از جمله چَرْداوُل، کزآب و شیروان، همراه با چند رودخانه دیگر به طور مستقیم و یا با پیوند به رود پر آب و طولانی سیمره و نهایتاً به رود معروف کرخه (در خوزستان) متصل می‌شود. استان ایلام در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان واقع شده و دو حوضه از زیر مجموعه آن یعنی حوضه مرزی غرب و حوضه کرخه استان مذکور را در برگرفته‌اند<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). ج4، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص17، 59 و 285-287.</ref>.

در دوران چهارم زمین‌شناسی، عقب‌نشینی آب‌های خلیج فارس، فرسایش کوه‌ها و طغیان رودها و به جا ماندن رسوبات آن‌ها، در مجموع موجب پدیدآمدن دشت‌های آبرفتی متعددی نظیر مهران، محسن‌آباد، دهلران و دشت عباس شده است. این دشت‌ها از مناطق حاصلخیز استان هستند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان ایلام. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص7.</ref>. آب و هوای استان ایلام و میزان بارندگی در نقاط مختلف آن، تحت تأثیر توده‌های هوایی است که از اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه و دریای سیاه به سوی ایران حرکت می‌کنند و همین امر موجب بارندگی‌های پاییزی و زمستانی در استان می‌شود. با توجه به نقشه خطوط هم باران منطقه ایلام، این استان دارای میزان بارندگی 700 م م در ارتفاعات کبیرکوه، تا 300 مم‍ در مناطق کم ارتفاع مهران و بخش‌هایی از جنوب و جنوب غربی است. آب و هوای معتدل نیمه مرطوب بیشتر شامل مناطق شمالی و شرقی استان و آب و هوای خشک و نیمه خشک، بیشتر مناطق غربی و جنوبی استان را که دشت‌های مهران و دهلران در آن جای دارند در برمی‌گیرد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان ایلام. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص9-12.</ref>. تنوع آب و هوایی مناطق مختلف استان، در معیشت ساکنان شهرها و روستاها و نیز بارندگی عشایری و تراکم جمعیت، تأثیرگذار بوده به گونه‌ای که در قسمتی از مناطق گرم و خشک جنوب و غرب استان از جمله دهلران، زمین‌های بسیاری خالی از پوشش گیاهی است. همچنین در نواحی «عین خوش» و جنوب آن که با بیابان‌های عراق و خوزستان هم مرز است، به سبب فرسایش بادی، بیابان‌زایی و وزش بادهای شدید و گرم فصلی، فعالیت کشاورزی و دامداری، رونق لازم را ندارد و در حال حاضر حدود 000/80 هکتار از اراضی منطقه را ماسه‌های تقریباً روان تشکیل می‌دهد. از این رو برای توسعه معیشت کشاورزی و رفع نیازهای زندگی شهری در استان طرح‌های احداث تعداد 9 سد مخزنی و 10 سد انحرافی و نیز تأسیس شبکه آبیاری و زهکشی به اتمام رسیده، یا در حال اجرا و یا در دست مطالعه است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان ایلام. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص33-35.</ref>.

ایلام (عیلام) که سرزمینی گسترده‌تر از استان ایلام کنونی بوده، یکی از کانون‌های بزرگ مدنیت در جهان باستان به شمار می‌رفته است. عیلامی‌ها در بین مردم و اقوام منطقه، دارای فرهنگی برجسته و با سابقه دو هزار ساله بوده‌اند. حدود ده یا دوازده مورد ذکر نام عیلام در تورات و انجیل آمده است<ref>هینتس، والتر. دنیای گمشده عیلام. ترجمه فیروز فیروزنیا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص11 و 12.</ref>. با توجه به آثار و اسناد تاریخی، بی‌تردید پیش از آمدن آریایی‌ها به ایران، عیلامی‌ها دارای تمدن و فرهنگ و خط و زبانی مشخص و حکومتی مستقل و قدرتمند بوده‌اند به گونه‌ای که حکومت‌ها و کشورهای همسایه خود مانند آشور و کلده را قرن‌ها مقهور خویش ساخته بودند؛ اما پس از یک دوره پیروزی، سرانجام کشور عیلام به دست «آشور بانیپال» در حدود 640 قبل از میلاد منقرض گردید. فاتح عیلام شرح فتوحات خود و خرابی‌هایی که در این سرزمین به بار آورده، شرح داده است و می‌گوید که تمام کشور عیلام را با خاک یکسان کرده بوده است<ref>قدیانی، عباس. شوش، بهشت شهرهای عیلام. تهران: فرهنگ مکتوب، 1381، ص33 و 34.</ref>.

در طول سال‌های جنگ تحمیلی، ایلام، این سرزمین کهن بنیاد، پس از 2640 سال، این بار از سوی حکومت سرنگون شده بعثی عراق، مورد تاخت و تاز قرار گرفت و صدمات و خسارات بسیاری را متحمل شد. مهران، کُنْجان‌چَم، موسیان، فَکّه، عین‌خوش و ... نام‌های آشنایی بودند که غالباً در خبرهای جنگی از آن‌ها یاد می‌شد.

در نخستین سرشماری پس از پایان جنگ یعنی در 1375، جمعیت استان ایلام 487886 تن بود که طبق پیش‌بینی‌ها به 545094 تن در 1384 رسید<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص16 و 19.</ref>. فرمانداری کل «ایلام و پشتکوه» در 1343 به مرکزیت شهر ایلام تأسیس گردید و این فرمانداری کل در 1353 به استان تبدیل شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسمیات کشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص99 و 100.</ref>. پس از پایان جنگ تحمیلی و در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری لازم برای بازسازی این استان انجام گرفت تا با بهره‌گیری از مواد اولیه فراوان و نیروی کار زیاد، برنامه محرومیت‌زدایی از منطقه هر چه سریع‌تر انجام گیرد. تأسیس دانشگاه و مؤسسه‌های آموزش عالی و مراکز فرهنگی و خدماتی در کنار توجه به جاذبه‌های طبیعی و تاریخی و حمایت از سرمایه‌گذاری در بخش گردشگری به ویژه توسعه شهر مرزی مهران که اصلی‌ترین دروازه و گذرگاه تاریخی برای زائران ایرانی و مسافران خارجی برای عزیمت به عراق است، توسعه استان را در آینده به همراه خواهد داشت<ref>امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای استان ایلام. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 64-69.</ref>.

غارسیوان، چشمه‌های آب گرم کُنْجان‌چَم، آبشار سرطاف و عما در شهر ایلام و منطقه ملکشاهی، پارک وحش چُغاسَبز از مجموعه جاذبه‌های طبیعی، و آثار بر جای مانده از دوره ساسانی در شهرهای قدیمی دهلران، درّه شهر و ایوان قاجار مانند قلعه والی ایلام و بقاع متبرکه متعدد، از جاذبه‌های فرهنگی و زیارتی استان هستند<ref>امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای استان ایلام. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383،ص 61-74.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:طبیعت استان ایلام.jpg

2024-09-10T19:35:23Z

Hasti:

استان اصفهان

2024-09-10T19:19:55Z

Hasti:

[[پرونده:استان اصفهان.jpg|بندانگشتی|استان اصفهان، برگرفته از ویکیدا، قابل بازیابی از<nowiki/>https://fa.wikida.ir/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86]]
اصفهان، نام استانی است به مرکزیت شهری به همین نام، واقع در مرکز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نام‌های [[سمنان]] و [[قم]] (از شمال)، مرکزی (از شمال غرب)، [[استان لرستان|لرستان]] (از غرب)، «[[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]]» (از جنوب غرب)، «کهگیلویه و بویراحمد» و [[استان فارس|فارس]] (از جنوب) و [[استان یزد|یزد]] (از سرتا سر شرق)<ref name=":0">سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، 1384، ص1.</ref>. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 کم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمی‌گیرد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.</ref>. استان اصفهان با نام‌های باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان<ref>چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 167.</ref> و ... همواره به عنوان یکی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد می‌شود<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.</ref>. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی کشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، کاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون‌ شهر، چادگان، نجف آباد، خمینی‌شهر، فلاورجان، مبارکه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مرکزیت دهاقان)، لنجان (به مرکزیت زرین شهر)، تیران و کرون (به مرکزیت تیران)، برخوار و میمه (به مرکزیت شاهین شهر) و اصفهان<ref name=":0" />. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی که قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیع‌ترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گسترده‌ای از کویر (دشت کویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمک و شوره‌زارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنه‌های سرسبز و پر آب آن واقع است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).</ref>. به طور کلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه کوهستانی و دشتی تقسیم می‌شود. ناحیه کوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش کوه‌های زاگرس است که از حدود کوه‌های گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و کاشان نیز ارتفاعاتی با نام کرکس مشاهده می‌شود. ناحیه دشتی از آبرفت‌های [[زاینده رود]] تشکیل شده که با شیب ملایمی تا باتلاق‌ گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش می‌یابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتی‌گراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتی‌گراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلی‌متر در ارتفاعات غربی تا 60 میلی‌متر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر می‌کند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص8 - 3.</ref>. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونه‌ای که حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی کمتر 25 نفر در کیلومتر مربع و در برخی نقاط تراکم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در کیلومتر مربع می‌رسد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص68.</ref>. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضه‌های طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانکوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه کوهستانی فریدون‌شهر در غربی‌ترین قسمت استان قرار دارد. کوه کرکس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه کوه‌های کرکس به شمار می‌آید<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.</ref>. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبه‌ها و رودخانه‌های متعددی هستند که به تالاب‌ها و کویرهای داخلی و یا به رودها و جریان‌های سطحی خارج از استان می‌پیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مرکزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضه‌های مذکور عبارتند از<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص18-21.</ref>:

# حوضه آبریز زاینده رود
# حوضه آبریز دز
# حوضه آبریز سد پانزده خرداد و دریاچه نمک
# حوضه آبریز کویر
# حوضه آبریز کارون

مهم‌ترین و بزرگ‌ترین جریان آب سطحی در استان، زاینده رود است که از منطقه «کوهرنگ» در استان چهارمحال و بختیاری، در دامنه‌های زردکوه سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری بخش وسیعی از استان، نهایتاً به باتلاق گاوخونی در 140 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان منتهی می‌شود. در سمیرم که منطقه‌ای کوهستانی در جنوب استان است، رودهای قابل استفاده مارُبر، حنّا و سولگان جریان دارند. همچنین رود مرغاب در 60 کیلومتری غرب نجف‌آباد از دالان کوه سرچشمه می‌گیرد و رود دربند که از کوه‌های فریدون شهر به سوی گلپایگان روان است و رود دیگری به نام گلپایگان (اناربار) به دریاچه نمک (قم) سرازیر می‌شود. باتلاق گاوخونی در جنوب استان و دریاچه نمک در شمال آن دو عارضه طبیعی دیگر و مهم استان محسوب می‌شوند که هر کدام نقطه پایانی دو حوضه آبریز هستند. استان اصفهان نیز همچون دیگر استان‌های کشور، تا حدودی به واسطه وجود گسل‌های متعدد در معرض خطر زلزله قرار دارد؛ اما با این حال با توجه به نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران که مأخذ آن پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران. (اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.</ref>، به جز شهر کاشان که در منطقه «خطر خیلی بالا» قرار دارد، بقیه نقاط استان، از جمله مرکز آن در منطقه «خطر پایین» واقع است و قسمت‌هایی نیز در منطقه خطر «متوسط» و یا «بالا» قرار گرفته‌اند. استان اصفهان با داشتن فرودگاه و شریان‌های وسیع ارتباطی یکی از قطب‌های مهم صنعتی ایران است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص81-75.</ref> که افزون بر معادن مختلف، فعالیت‌های کشاورزی، دامداری و جنگل‌داری آن نیز به ویژه در غرب و جنوب استان، در حد نسبتاً مطلوبی انجام می‌گیرد. امکانات آموزشی و وجود دانشگاه‌های مختلف، استان اصفهان را به یکی از مراکز مهم آموزش عالی کشور تبدیل کرده است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور 1383. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص634- 629 و 638 و 639.</ref>. استان اصفهان با تنوع اقلیمی و نیز داشتن مراکز مهم فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری به ویژه در شهر [[اصفهان]] و کاشان، همه ساله پذیرای صدها هزار مسافر داخلی و خارجی است. انتخاب شهر اصفهان (مرکز استان) در 2006 به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، از سوی سازمان کنفرانس اسلامی، خود حاکی از اهمیت جهانی این شهر است. اصفهان درگذشته از جمله درعصر مغول و پس از آن همواره به‌عنوان «تومان» و «ایالت» و یا ولایتی مهم مطرح بوده است. در دوره معاصر استان اصفهان رسماً در 1316 تأسیس شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60 و 77 و 86.</ref> و با تغییراتی که در مرزهای جغرافیای سیاسی خود داشته، هم اکنون پس از تهران و خراسان رضوی سومین استان پرجمعیت و مرکز آن نیز سومین شهر پرجمعیت ایران است. استان اصفهان در سرشماری 1375 دارای 3923255 تن جمعیت بوده است که در 1384 طبق برآوردهای انجام گرفته به 4454596 تن رسیده است<ref>الف: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.

ب: مركز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران درسرشماری‌های 75- 1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص268.</ref>. نکته قابل ذکر در ترکیب جمعیتی استان اصفهان، وجود اقوام و پیروان مذاهب مختلف در این استان است. عشایر لر، ترک و گرجی‌های مسیحی که با حفظ زبان خویش، در طول حیات چهارصد ساله خود در این استان تماماً به دین اسلام مشرف شده‌اند تا ارمنیان مسیحی و کلیمیان، در نقاط شهری و روستایی و مناطق عشایری استان از دیرباز سکونت داشته‌اند<ref> الف: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 11.

ب: بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص187 و 191.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

پرونده:استان اصفهان.jpg

2024-09-10T19:17:44Z

Hasti:

استان اصفهان

2024-09-10T19:15:44Z

Hasti:

اصفهان، نام استانی است به مرکزیت شهری به همین نام، واقع در مرکز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نام‌های [[سمنان]] و [[قم]] (از شمال)، مرکزی (از شمال غرب)، [[استان لرستان|لرستان]] (از غرب)، «[[استان چهارمحال و بختیاری|چهارمحال و بختیاری]]» (از جنوب غرب)، «کهگیلویه و بویراحمد» و [[استان فارس|فارس]] (از جنوب) و [[استان یزد|یزد]] (از سرتا سر شرق)<ref name=":0">سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، 1384، ص1.</ref>. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 کم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمی‌گیرد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.</ref>. استان اصفهان با نام‌های باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان<ref>چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 167.</ref> و ... همواره به عنوان یکی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد می‌شود<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.</ref>. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی کشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، کاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون‌ شهر، چادگان، نجف آباد، خمینی‌شهر، فلاورجان، مبارکه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مرکزیت دهاقان)، لنجان (به مرکزیت زرین شهر)، تیران و کرون (به مرکزیت تیران)، برخوار و میمه (به مرکزیت شاهین شهر) و اصفهان<ref name=":0" />. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی که قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیع‌ترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گسترده‌ای از کویر (دشت کویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمک و شوره‌زارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنه‌های سرسبز و پر آب آن واقع است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).</ref>. به طور کلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه کوهستانی و دشتی تقسیم می‌شود. ناحیه کوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش کوه‌های زاگرس است که از حدود کوه‌های گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و کاشان نیز ارتفاعاتی با نام کرکس مشاهده می‌شود. ناحیه دشتی از آبرفت‌های [[زاینده رود]] تشکیل شده که با شیب ملایمی تا باتلاق‌ گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش می‌یابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتی‌گراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتی‌گراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلی‌متر در ارتفاعات غربی تا 60 میلی‌متر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر می‌کند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص8 - 3.</ref>. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونه‌ای که حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی کمتر 25 نفر در کیلومتر مربع و در برخی نقاط تراکم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در کیلومتر مربع می‌رسد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص68.</ref>. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضه‌های طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانکوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه کوهستانی فریدون‌شهر در غربی‌ترین قسمت استان قرار دارد. کوه کرکس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه کوه‌های کرکس به شمار می‌آید<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.</ref>. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبه‌ها و رودخانه‌های متعددی هستند که به تالاب‌ها و کویرهای داخلی و یا به رودها و جریان‌های سطحی خارج از استان می‌پیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مرکزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضه‌های مذکور عبارتند از<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص18-21.</ref>:

# حوضه آبریز زاینده رود
# حوضه آبریز دز
# حوضه آبریز سد پانزده خرداد و دریاچه نمک
# حوضه آبریز کویر
# حوضه آبریز کارون

مهم‌ترین و بزرگ‌ترین جریان آب سطحی در استان، زاینده رود است که از منطقه «کوهرنگ» در استان چهارمحال و بختیاری، در دامنه‌های زردکوه سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری بخش وسیعی از استان، نهایتاً به باتلاق گاوخونی در 140 کیلومتری جنوب شرقی اصفهان منتهی می‌شود. در سمیرم که منطقه‌ای کوهستانی در جنوب استان است، رودهای قابل استفاده مارُبر، حنّا و سولگان جریان دارند. همچنین رود مرغاب در 60 کیلومتری غرب نجف‌آباد از دالان کوه سرچشمه می‌گیرد و رود دربند که از کوه‌های فریدون شهر به سوی گلپایگان روان است و رود دیگری به نام گلپایگان (اناربار) به دریاچه نمک (قم) سرازیر می‌شود. باتلاق گاوخونی در جنوب استان و دریاچه نمک در شمال آن دو عارضه طبیعی دیگر و مهم استان محسوب می‌شوند که هر کدام نقطه پایانی دو حوضه آبریز هستند. استان اصفهان نیز همچون دیگر استان‌های کشور، تا حدودی به واسطه وجود گسل‌های متعدد در معرض خطر زلزله قرار دارد؛ اما با این حال با توجه به نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران که مأخذ آن پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران. (اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.</ref>، به جز شهر کاشان که در منطقه «خطر خیلی بالا» قرار دارد، بقیه نقاط استان، از جمله مرکز آن در منطقه «خطر پایین» واقع است و قسمت‌هایی نیز در منطقه خطر «متوسط» و یا «بالا» قرار گرفته‌اند. استان اصفهان با داشتن فرودگاه و شریان‌های وسیع ارتباطی یکی از قطب‌های مهم صنعتی ایران است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص81-75.</ref> که افزون بر معادن مختلف، فعالیت‌های کشاورزی، دامداری و جنگل‌داری آن نیز به ویژه در غرب و جنوب استان، در حد نسبتاً مطلوبی انجام می‌گیرد. امکانات آموزشی و وجود دانشگاه‌های مختلف، استان اصفهان را به یکی از مراکز مهم آموزش عالی کشور تبدیل کرده است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور 1383. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص634- 629 و 638 و 639.</ref>. استان اصفهان با تنوع اقلیمی و نیز داشتن مراکز مهم فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری به ویژه در شهر [[اصفهان]] و کاشان، همه ساله پذیرای صدها هزار مسافر داخلی و خارجی است. انتخاب شهر اصفهان (مرکز استان) در 2006 به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، از سوی سازمان کنفرانس اسلامی، خود حاکی از اهمیت جهانی این شهر است. اصفهان درگذشته از جمله درعصر مغول و پس از آن همواره به‌عنوان «تومان» و «ایالت» و یا ولایتی مهم مطرح بوده است. در دوره معاصر استان اصفهان رسماً در 1316 تأسیس شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60 و 77 و 86.</ref> و با تغییراتی که در مرزهای جغرافیای سیاسی خود داشته، هم اکنون پس از تهران و خراسان رضوی سومین استان پرجمعیت و مرکز آن نیز سومین شهر پرجمعیت ایران است. استان اصفهان در سرشماری 1375 دارای 3923255 تن جمعیت بوده است که در 1384 طبق برآوردهای انجام گرفته به 4454596 تن رسیده است<ref>الف: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.

ب: مركز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران درسرشماری‌های 75- 1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص268.</ref>. نکته قابل ذکر در ترکیب جمعیتی استان اصفهان، وجود اقوام و پیروان مذاهب مختلف در این استان است. عشایر لر، ترک و گرجی‌های مسیحی که با حفظ زبان خویش، در طول حیات چهارصد ساله خود در این استان تماماً به دین اسلام مشرف شده‌اند تا ارمنیان مسیحی و کلیمیان، در نقاط شهری و روستایی و مناطق عشایری استان از دیرباز سکونت داشته‌اند<ref> الف: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 11.

ب: بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص187 و 191.</ref>.

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==

استان اصفهان

2024-09-10T19:05:38Z

Hasti:

اصفهان، نام استانی است به مركزیت شهری به همین نام، واقع در مركز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نام‌های سمنان و قم (از شمال)، مركزی (از شمال غرب)، لرستان (از غرب)، «چهارمحال و بختیاری» (از جنوب غرب)، «كهگیلویه و بویراحمد» و فارس (از جنوب) و یزد (از سرتا سر شرق)<ref name=":0">سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، 1384، ص1.</ref>. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 كم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمی‌گیرد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.</ref>. استان اصفهان با نام‌های باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان<ref>چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 167.</ref> و ... همواره به عنوان یكی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد می‌شود<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.</ref>. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی كشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، كاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون‌ شهر، چادگان، نجف آباد، خمینی‌شهر، فلاورجان، مباركه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مركزیت دهاقان)، لنجان (به مركزیت زرین شهر)، تیران و كرون (به مركزیت تیران)، برخوار و میمه (به مركزیت شاهین شهر) و اصفهان<ref name=":0" />. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی كه قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیع‌ترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گسترده‌ای از كویر (دشت كویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمك و شوره‌زارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنه‌های سرسبز و پر آب آن واقع است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).</ref>. به طور كلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه كوهستانی و دشتی تقسیم می‌شود. ناحیه كوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش كوه‌های زاگرس است كه از حدود كوه‌های گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و كاشان نیز ارتفاعاتی با نام كركس مشاهده می‌شود. ناحیه دشتی از آبرفت‌های [[زاینده رود]] تشكیل شده كه با شیب ملایمی تا باتلاق‌ گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش می‌یابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتی‌گراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتی‌گراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلی‌متر در ارتفاعات غربی تا 60 میلی‌متر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر می‌كند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص8 - 3.</ref>. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونه‌ای كه حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی كمتر 25 نفر در كیلومتر مربع و در برخی نقاط تراكم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در كیلومتر مربع می‌رسد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص68.</ref>. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضه‌های طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانكوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه كوهستانی فریدون‌شهر در غربی‌ترین قسمت استان قرار دارد. كوه كركس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه كوه‌های كركس به شمار می‌آید<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.</ref>. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبه‌ها و رودخانه‌های متعددی هستند كه به تالاب‌ها و كویرهای داخلی و یا به رودها و جریان‌های سطحی خارج از استان می‌پیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مركزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضه‌های مذكور عبارتند از<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص18-21.</ref>: 1- حوضه آبریز زاینده رود، 2- حوضه آبریز دز، 3- حوضه آبریز سد پانزده خرداد و دریاچه نمك، 4- حوضه آبریز كویر، 5- حوضه آبریز كارون.

مهم‌ترین و بزرگ‌ترین جریان آب سطحی در استان، زاینده رود است كه از منطقه «كوهرنگ» در استان چهارمحال و بختیاری، در دامنه‌های زردكوه سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری بخش وسیعی از استان، نهایتاً به باتلاق گاوخونی در 140 كیلومتری جنوب شرقی اصفهان منتهی می‌شود. در سمیرم كه منطقه‌ای كوهستانی در جنوب استان است، رودهای قابل استفاده مارُبر، حنّا و سولگان جریان دارند. همچنین رود مرغاب در 60 كیلومتری غرب نجف‌آباد از دالان كوه سرچشمه می‌گیرد و رود دربند كه از كوه‌های فریدون شهر به سوی گلپایگان روان است و رود دیگری به نام گلپایگان (اناربار) به دریاچه نمك (قم) سرازیر می‌شود. باتلاق گاوخونی در جنوب استان و دریاچه نمك در شمال آن دو عارضه طبیعی دیگر و مهم استان محسوب می‌شوند كه هر كدام نقطه پایانی دو حوضه آبریز هستند. استان اصفهان نیز همچون دیگر استان‌های كشور، تا حدودی به واسطه وجود گسل‌های متعدد در معرض خطر زلزله قرار دارد؛ اما با این حال با توجه به نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران كه مأخذ آن پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران. (اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.</ref>، به جز شهر كاشان كه در منطقه «خطر خیلی بالا» قرار دارد، بقیه نقاط استان، از جمله مركز آن در منطقه «خطر پایین» واقع است و قسمت‌هایی نیز در منطقه خطر «متوسط» و یا «بالا» قرار گرفته‌اند. استان اصفهان با داشتن فرودگاه و شریان‌های وسیع ارتباطی یكی از قطب‌های مهم صنعتی ایران است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص81-75.</ref> كه افزون بر معادن مختلف، فعالیت‌های كشاورزی، دامداری و جنگل‌داری آن نیز به ویژه در غرب و جنوب استان، در حد نسبتاً مطلوبی انجام می‌گیرد. امكانات آموزشی و وجود دانشگاه‌های مختلف، استان اصفهان را به یكی از مراكز مهم آموزش عالی كشور تبدیل كرده است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور 1383. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص634- 629 و 638 و 639.</ref>. استان اصفهان با تنوع اقلیمی و نیز داشتن مراكز مهم فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری به ویژه در شهر [[اصفهان]] و كاشان، همه ساله پذیرای صدها هزار مسافر داخلی و خارجی است. انتخاب شهر اصفهان (مركز استان) در 2006 به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، از سوی سازمان كنفرانس اسلامی، خود حاكی از اهمیت جهانی این شهر است. اصفهان درگذشته از جمله درعصر مغول و پس از آن همواره به‌عنوان «تومان» و «ایالت» و یا ولایتی مهم مطرح بوده است. در دوره معاصر استان اصفهان رسماً در 1316 تأسیس شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60 و 77 و 86.</ref> و با تغییراتی كه در مرزهای جغرافیای سیاسی خود داشته، هم اكنون پس از تهران و خراسان رضوی سومین استان پرجمعیت و مركز آن نیز سومین شهر پرجمعیت ایران است. استان اصفهان در سرشماری 1375 دارای 3923255 تن جمعیت بوده است كه در 1384 طبق برآوردهای انجام گرفته به 4454596 تن رسیده است<ref>الف: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.

ب: مركز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران درسرشماری‌های 75- 1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص268.</ref>. نكته قابل ذكر در تركیب جمعیتی استان اصفهان، وجود اقوام و پیروان مذاهب مختلف در این استان است. عشایر لر، ترك و گرجی‌های مسیحی كه با حفظ زبان خویش، در طول حیات چهارصد ساله خود در این استان تماماً به دین اسلام مشرف شده‌اند تا ارمنیان مسیحی و كلیمیان، در نقاط شهری و روستایی و مناطق عشایری استان از دیرباز سكونت داشته‌اند.16

16. الف: منبع 7. ص11.

ب: بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص187 و 191.

غلامحسین تکمیل همایون

استان اصفهان

2024-09-10T19:01:16Z

Hasti:

اصفهان، نام استانی است به مركزیت شهری به همین نام، واقع در مركز جغرافیایی ایران و در همسایگی هشت استان دیگر به نام‌های سمنان و قم (از شمال)، مركزی (از شمال غرب)، لرستان (از غرب)، «چهارمحال و بختیاری» (از جنوب غرب)، «كهگیلویه و بویراحمد» و فارس (از جنوب) و یزد (از سرتا سر شرق)<ref name=":0">سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكانی (استان اصفهان). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور، 1384، ص1.</ref>. استان اصفهان با مختصات جغرافیایی َ42 ْ30 تا َ30 ْ34 عرض شمالی و َ40 ْ29 تا َ30 ْ55 طول شرقی، دارای 107027 كم وسعت، 5/6 درصد از مساحت ایران را در برمی‌گیرد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384 ص13.</ref>. استان اصفهان با نام‌های باستانی آپادان، آپادانا، آسپادانا، سپاهان، اسپاهان<ref>چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص 167.</ref> و ... (← اصفهان ـ شهر) همواره به عنوان یكی از مناطق تمدنی ایران، شناخته بوده است. در حدودالعالم از اصفهان با نام سپاهان و به همراه پارس، خوزستان، آذربایگان و ... یاد می‌شود<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانه طهوری، 1362، ص31، 32، 45، 130، 136، 137، 140.</ref>. استان اصفهان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات جغرافیای سیاسی كشور، دارای 21 شهرستان، 44 بخش، 123 دهستان و 92 شهر است. نام‌های شهرستان‌های استان اصفهان عبارتند از: نایین، اردستان آران و بیدگل، كاشان، نطنز، گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدون‌ شهر، چادگان، نجف آباد، خمینی‌شهر، فلاورجان، مباركه، شهرضا، سمیرم، سمیرم سفلی (به مركزیت دهاقان)، لنجان (به مركزیت زرین شهر)، تیران و كرون (به مركزیت تیران)، برخوار و میمه (به مركزیت شاهین شهر) و اصفهان<ref name=":0" />. استان اصفهان به لحاظ جغرافیای طبیعی، دارای تنوع و ناهمگونی بسیاری است. در حالی كه قسمت شرقی و شمال شرقی آن، شامل شهرستان نایین به عنوان وسیع‌ترین شهرستان استان و نیز شهرستان اردستان، در پهنه گسترده‌ای از كویر (دشت كویر)، جای دارند و همچنین شهرستان آران و بیدگل در سواحل جنوبی دریاچه نمك و شوره‌زارهای اطراف قرار گرفته است، قسمت غربی آن در میان ارتفاعات زاگرس و دامنه‌های سرسبز و پر آب آن واقع است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1، تهران: گیتاشناسی، 1383، ص84 و 85 (نقشه طبیعی استان اصفهان).</ref>. به طور كلی قسمت غربی استان اصفهان به دو ناحیه كوهستانی و دشتی تقسیم می‌شود. ناحیه كوهستانی در غرب و جنوب غربی، شامل پیش كوه‌های زاگرس است كه از حدود كوه‌های گلپایگان تا ارتفاعات دنا در سمیرم گسترش یافته است و در اطراف نطنز و كاشان نیز ارتفاعاتی با نام كركس مشاهده می‌شود. ناحیه دشتی از آبرفت‌های زاینده رود (← زاینده رود) تشكیل شده كه با شیب ملایمی تا باتلاق‌ گاوخونی واقع در جنوب شرقی اصفهان ادامه دارد. با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی مورد اشاره، میانگین دمای هوا در استان اصفهان از غرب تا شرق افزایش می‌یابد. میانگین دما در ارتفاعات غربی حدود 4 درجه سانتی‌گراد و در نواحی شرقی حدود 22 درجه سانتی‌گراد است. به همین ترتیب، میانگین بارش سالیانه استان نیز بین 600 تا 1000 میلی‌متر در ارتفاعات غربی تا 60 میلی‌متر در نواحی پست شرقی و شمال شرقی تغییر می‌كند<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص8 - 3.</ref>. عوامل فوق، توزیع نامتعادل جمعیت را نیز فراهم ساخته، به گونه‌ای كه حدود نیمی از پهنه جغرافیایی استان دارای جمعیتی كمتر 25 نفر در كیلومتر مربع و در برخی نقاط تراكم جمعیت به 200 نفر و بیشتر در كیلومتر مربع می‌رسد<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص68.</ref>. در گستره جغرافیایی استان اصفهان، عارضه‌های طبیعی زیر قابل توجه هستند. شاهانكوه با 4040م ارتفاع به عنوان بلندترین قله استان در منطقه كوهستانی فریدون‌شهر در غربی‌ترین قسمت استان قرار دارد. كوه كركس با 3895م ارتفاع در جنوب شهر نطنز نیز بلندترین قله در مجموعه كوه‌های كركس به شمار می‌آید<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی كوه‌های كشور. ج2، چ1، تهران: سازمان نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1379، ص 92 و 154.</ref>. ارتفاعات داخل استان سرچشمه، ریزآبه‌ها و رودخانه‌های متعددی هستند كه به تالاب‌ها و كویرهای داخلی و یا به رودها و جریان‌های سطحی خارج از استان می‌پیوندند. قسمت اعظم استان اصفهان درحوضه آبریز مركزی ایران و قسمتی نیز در حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار دارد. زیر مجموعه حوضه‌های مذكور عبارتند از<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص18-21.</ref>: 1- حوضه آبریز زاینده رود، 2- حوضه آبریز دز، 3- حوضه آبریز سد پانزده خرداد و دریاچه نمك، 4- حوضه آبریز كویر، 5- حوضه آبریز كارون.

مهم‌ترین و بزرگ‌ترین جریان آب سطحی در استان، زاینده رود است كه از منطقه «كوهرنگ» در استان چهارمحال و بختیاری، در دامنه‌های زردكوه سرچشمه می‌گیرد و پس از آبیاری بخش وسیعی از استان، نهایتاً به باتلاق گاوخونی در 140 كیلومتری جنوب شرقی اصفهان منتهی می‌شود (← زاینده رود). در سمیرم كه منطقه‌ای كوهستانی در جنوب استان است، رودهای قابل استفاده مارُبر، حنّا و سولگان جریان دارند. همچنین رود مرغاب در 60 كیلومتری غرب نجف‌آباد از دالان كوه سرچشمه می‌گیرد و رود دربند كه از كوه‌های فریدون شهر به سوی گلپایگان روان است و رود دیگری به نام گلپایگان (اناربار) به دریاچه نمك (قم) سرازیر می‌شود. باتلاق گاوخونی در جنوب استان و دریاچه نمك در شمال آن دو عارضه طبیعی دیگر و مهم استان محسوب می‌شوند كه هر كدام نقطه پایانی دو حوضه آبریز هستند (← دریاچه‌ها). استان اصفهان نیز همچون دیگر استان‌های كشور، تا حدودی به واسطه وجود گسل‌های متعدد در معرض خطر زلزله قرار دارد؛ اما با این حال با توجه به نقشه پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای ایران كه مأخذ آن پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله است<ref>سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس ملی ایران. (اطلس زمین‌‌شناسی). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری كشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص45.</ref>، به جز شهر كاشان كه در منطقه «خطر خیلی بالا» قرار دارد، بقیه نقاط استان، از جمله مركز آن در منطقه «خطر پایین» واقع است و قسمت‌هایی نیز در منطقه خطر «متوسط» و یا «بالا» قرار گرفته‌اند. استان اصفهان با داشتن فرودگاه و شریان‌های وسیع ارتباطی یكی از قطب‌های مهم صنعتی ایران است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان اصفهان. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1381، ص81-75.</ref> كه افزون بر معادن مختلف، فعالیت‌های كشاورزی، دامداری و جنگل‌داری آن نیز به ویژه در غرب و جنوب استان، در حد نسبتاً مطلوبی انجام می‌گیرد. امكانات آموزشی و وجود دانشگاه‌های مختلف، استان اصفهان را به یكی از مراكز مهم آموزش عالی كشور تبدیل كرده است<ref>مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور 1383. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1384، ص634- 629 و 638 و 639.</ref>. استان اصفهان با تنوع اقلیمی و نیز داشتن مراكز مهم فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری به ویژه در شهر اصفهان و كاشان (← اصفهان ـ كاشان)، همه ساله پذیرای صدها هزار مسافر داخلی و خارجی است. انتخاب شهر (اصفهان (مركز استان) در 2006 به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام، از سوی سازمان كنفرانس اسلامی، خود حاكی از اهمیت جهانی این شهر است. اصفهان درگذشته از جمله درعصر مغول و پس از آن همواره به‌عنوان «تومان» و «ایالت» و یا ولایتی مهم مطرح بوده است. در دوره معاصر استان اصفهان رسماً در 1316 تأسیس شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60 و 77 و 86.</ref> و با تغییراتی كه در مرزهای جغرافیای سیاسی خود داشته، هم اكنون پس از تهران و خراسان رضوی سومین استان پرجمعیت و مركز آن نیز سومین شهر پرجمعیت ایران است. استان اصفهان در سرشماری 1375 دارای 3923255 تن جمعیت بوده است كه در 1384 طبق برآوردهای انجام گرفته به 4454596 تن رسیده است<ref>الف: مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص16 و 19.

ب: مركز آمار ایران. توزیع و طبقه‌بندی جمعیت شهرهای ایران درسرشماری‌های 75- 1335. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص268.</ref>. نكته قابل ذكر در تركیب جمعیتی استان اصفهان، وجود اقوام و پیروان مذاهب مختلف در این استان است. عشایر لر، ترك و گرجی‌های مسیحی كه با حفظ زبان خویش، در طول حیات چهارصد ساله خود در این استان تماماً به دین اسلام مشرف شده‌اند تا ارمنیان مسیحی و كلیمیان، در نقاط شهری و روستایی و مناطق عشایری استان از دیرباز سكونت داشته‌اند.16

مآخذ:

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16. الف: منبع 7. ص11.

ب: بارتولد، و. تذكره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص187 و 191.

غلامحسین تکمیل همایون