ویکی ایران - مشارکت‌های کاربر [fa]

سید ضیاء الدین طباطبائی

2025-05-05T07:33:46Z

Torkan:

'''[[سید ضیاالدین طباطبایی|طباطبایی، سید ضیاءالدین]]،''' (1309ق / 1891م ـ 1348ش) روزنامه‌نگار و سیاستمدار اواخر دوره قاجاریه و دوره پهلوی.

سید ضیاء‌الدین فرزند سید علی آقا یزدی كه تولد او را به اختلاف، 1307، 1309 <ref>بامداد، مهدی. '''''شرح حال رجال ایران'''''. تهران: 1371، زوار، ج5، ص122.</ref> و 1310ق نوشته‌اند<ref>بهزادی، علی. '''''شبه خاطرات'''''. تهران: 1380، زرین و نگارستان، ج1، ص365.</ref> در [[شیراز]] متولد شد مدتی در تبریز و تهران به سر برد و در سال‌های نخست مشروطیت در شیراز برای روزنامه‌ها مقالاتی می‌نوشت و ندای اسلام را در 18 سالگی منتشر كرد و رساله‌های سیاسی در حمایت از قانون و آزادی نوشت<ref>عاقلی، باقر. '''''شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران'''''. تهران: 1380، نشر گفتار و نشر علم، ج3، ص959.</ref>. پس از چندی به تهران آمد و به گمان برخی در نهضت مشروطیت در جرگه هواخواهان انگلیس درآمد و به همراه پدر به مخالفت با محمدعلی شاه پرداخت در زمان فتح تهران جزو كمیته جهانگیر بود و بعدها با انتشار روزنامه‌های شرق*، [[رعد]]* و برق* نمایندگان دوره دوم مجلس شورای ملی از او شكایت كرده و تبعید و روانه اروپا شد<ref> مهدی‌نیا، جعفر. '''''نخست‌وزیران ایران. زندگی سیدضیاءالدین طباطبایی'''''. تهران: 1379، امید فردا، ج4، ص 50-100.</ref> پس از بازگشت به ایران رعد را در 1333ق/1914م منتشر كرد<ref>فردوست، حسین. '''''ظهور وسقوط سلطنت پهلوی'''''. تهران: 1370، انتشارات اطلاعات، ج2، ص81.</ref> و چندی بعد در رأس كودتای 1299ش به نخست‌وزیری رسید و تا 4 خرداد 1300 در آن مقام بود. دستگیری مخالفان، مانند مدرس، قوام‌السلطنه و...،<ref> بهنود، مسعود. '''''از سیدضیاء تا بختیار'''''. تهران: 1381، جاوید، ص21.</ref> ابطال قرارداد 1919 كه از پیش باطل بود اما برای كسب وجهه سیاسی آن را لغو كرد. تعدیل بودجه دربار، كاهش حقوق احمدشاه و... از اقدامات او در این دوره بود. دكتر محمد مصدق والی فارس كه به ماهیت كودتا پی برده بود در مخالفت با او استعفا داد و مخالفت‌‌های انگلیس، احمدشاه و رضاخان با سید‌ضیاء باعث عزل و عزیمت او به اروپا و فلسطین شد. در 1322ش به ایران بازگشت، در مجلس چهاردهم (؟ ق / ؟ م) برخی مانند دكتر محمد مصدق با اعتبارنامه او مخالفت كرده اما او از مخالفان قوام بود و حزب اراده ملی را تأسیس كرد و دستگیر شد<ref> عاقلی، باقر. '''''میرزا احمدخان قوام‌السلطنه'''''. تهران: 1376، جاویدان، ص397.</ref>. او كه همچنان در فكر نخست‌وزیری بود و سلطنت پهلوی را مدیون خود می‌دانست در اواخر به كشاورزی و دامداری روی آورد.

== نیز نگاه کنید به ==

== ماخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
دانشنامه ایران

== نویسنده مقاله ==
مهدی ابوالحسنی ترقی
[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

سید ضیاء الدین طباطبائی

2025-05-05T07:32:20Z

Torkan:

طاهریان

2025-05-05T07:25:33Z

Torkan:

'''[[طاهریان]]،''' منسوب به طاهربن حسین، نخستین سلسله نیمه مستقل پس از غلبه اعراب بر ایران(حک205تا259ق/820تا872م).

خاستگاه طاهریان پوشنگ هرات محل تولد طاهر و اجدادش بود که نسب خود را به منوچهر، پادشاه السطوره‌ای می‌رساندند<ref>نفیسی، سعید. تاریخ خاندان طاهری. تهران: 1335، اقبال. ج1، ص25.</ref>.‌ اعراب به آنان«ابن بیت النار» (زاده [[آتشکده]])<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. تاریخ ایران بعد از اسلام. تهران:2535، امیرکبیر، ص496.</ref> و برخی نیز آن‌ها را رستمی و خزانی خوانده‌اند<ref>مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. التنبیه و الاشراف. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: 1349، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. ص330-329.</ref>. فرخ، دنیای طاهر در حمله اعراب به ایران مسلمان و اسعد خوانده شد<ref> جوزجانی، منهاج‌السراج. طبقات ناصری. تصحیح عبدالهی حبیبی. تهران: 1363، دنیای کتاب، ص230.</ref>. اجداد طاهر رزیق و مصعب صاحب مقام و منصب بودند. حسین، پدرطاهر، در دربار مأمون(مرو) نفوذ داشت.

طاهر پس از مرگ هارون، همراه فضل‌بن سهلی و دیگر ایرانیان از مأموران حمایت کرده و با قتل امین بر امور بغداد، جزیره ورقه(پس از جنگ با خوارج به رهبری نصربن ؟ ومخالفان مأمون) مسلط شد و مقام شرملگی بغداد را بدست آورد. مأمون در 205ق/820م امارت خراسان را به وی تفویض کرد فضل بن سهل، وزیر ایرانی، در بقدرت رسیدن وی نقش داشت<ref>جهنیاری، ابو‌عبدالله. (بی‌تا) الوراء و الکتاب. ترجمه ابوالفضل طباطبائی. تهران: چاپ تابان، ص367-366.</ref>. طاهر مرو را به عنوان مرکز فرمانروایی خویش برگزید. او نخستین ایرانی بود که به فرمان خلیفه با علی‌ بن موسی‌الرضا(ع) به عنوان ولیعهد امّا با دست چپ بیعت کرد. مأمون در جنگ با علی بن موسی‌ عیسی او را از ذوالیمینین نامید. مخالفانش به خاطر ضعف بینایی او را اعور(یک چشم) می‌خواندند.

طاهر در 207ق نام مأمون را از سکه و خطبه انداخت و در همان شب درگذشت. پس از او پسرش طلحه که حکومت سیستان را داشت به امارت رسید(207تا213ق). وی نیشابور را مرکز فرمانروایی خویش قرار داد و الیاس پسر اسد سامانی را برای سرکوب شورش خوارج به سیستان فرستاد. پس از مرگ طلحه، برادرش عبدا.. بن طاهر به امارت خراسان منصوب شد(215-230ق).

او در پی حمله به غرب در 212ق مصر را فتح کرد<ref>یعقوبی، احمد بن یعقوب. تاریخ یعقوبی. ترجمه محمد ابراهیم آیتی. تهران: 2536، بنگاه ترجمه نشر کتاب. ج2، ص481.</ref>. و در زمان مرگ طلحه نیز سرگرم تدارک سپاه برای نبرد با خرمدیان بود. در اقدام بعدی او به سرکوب خوارج در شرق پرداخت که برادرش علی در جنگ با آن‌ها کشته شده بود. با مرگ عبدالله و جانشینی فرزندش طاهر دوم(230تا248ق) دوره زوال طاهریان آغاز شد که با خارج شدن سیسان از حوزه نقوذ طاهریان همراه بود. پس از مرگ طاهر، مستعین عباسی فرزندش محمد را که فردی عاطل، عیاش و ضعیف‌النفس بود به امارت منصوب کرد. محمد با دو رقیب جدی مواجه شد: یکی حسن زید علوی(داعی کبیر) که در 250ق سلیمان، والی طاهری را از طبرستان بیرون کرد و دیگری یعقوب لیث صفاری که با حمله به نیشابور و اسیر کردن محمد بن طاهر قلمرو طاهریان را به صفاریان ملحق کرد. محمد تا زمان شکست یعقوب از سپاه عباسیان در ویرالعاقول(262ق) زندانی بود، پس از این‌که آزاد شد در ساندهی امارت طاهریان کاری از پیش نبرد و معتمد عباسی او را عزل کرد و در298ق در بغداد درگذشت. خوارج، ؟، عیاران.

سالوکان(صمالیک) خرمدنیان، مازیار بن قانون و افشین مهمترین گروه‌های ناراضی این دوره بودند. طاهریان، علاوه بر فتوحات نظامی، اقدامات عمرانی بسیاری انجام دادند که می‌توان به کاخ‌هایی موسوم به حریم طاهری در کنار دجله و کاخ شادیاخ در باغی به همین نام در نیشابور اشاره کرد<ref>Le stranye,G. Baydad During The Abbasid caliphate, oxford, 1924, p.119.</ref>.

طاهریان از خروج مالیات خراسان به بغداد ممانعت و به منظور اصلاح سیستم آبیاری قنات‌های موسوم به طاهری احداث و مجموعه دیدگاه‌های فقهی در مورد تقسیم آب قنات را در کتابی موسوم به قنی گردآوری شد. در روزگار زمامداری عبدالله در مصر کشت نوعی خیار به نام بطیخ عبدلاوی گسترش یافت<ref>ابن فلکان، شمس‌الدین‌احمد(1368ق/1948م) و فیات الأعیان و أتباء الزمان. تصحیح محمد محی‌الدین عبدالحمید. قاهره: بی‌تا. ج2، ص274.</ref>. در زمینه ادبی نیز اشعار و نوشته‌هایی از طاهریان به جای مانده که مهمترین آن‌ها نامه طاهر فرزندش عبدالله می‌باشد<ref>طبری، محمد بن جزیره. تاریخ الرسل و الملوک. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: 1354، بنیاد فرهنگ ایران. ج13، صص5705-5692.</ref>. روایت دولت‌شاه، سمرقندی مبنی بر به آب انداختن کتاب وامه و عذرا و دستور سوزاندن کتاب‌های فارسی توسط عبدالله بن طاهر به دلیل شش قرن و نیم اختلاف راوی با زمانه طاهریان نمی‌تواند درست باشد.

منصور بن طاهر به فلسفه گرایش داشت و او را حکیم خاندان طاهری می‌دانند<ref>ابن ندیم، اسحق بن محمد. الفهرست. ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد. تهران: 1366،امیرکبیر، ص192.</ref>.طاهر مردم خراسان به ویژه دهقانیان را مورد نوازش قرار می‌داد و به خاطر معشوقه‌اش به نام همسایگان وی را که در عراق به بند افتاد، بودند، آزاد می‌کرد<ref>ابن طیفور، احمد بن ابی‌طاهر. بغداد فی تاریخ الخلاقه العباسیه. بیروت: 1388/1968، بی‌تا، ص68-67.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

== ماخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
دانشنامه ایران

== نویسنده مقاله ==
غلامرضا زعیمی
[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

طاهریان

2025-05-05T07:23:40Z

Torkan:

طاق بستان

2025-05-05T07:14:18Z

Torkan:

'''[[طاق بستان]]''': نام محلی باستانی در کنار جاده بغداد به همدان واقع در [[کرمانشاه]]. در کوهی بی‌دامنه که مشرف بر استخری است که از شکاف آن آب می‌‌جوشد آثاری از دوره ساسانیان برجای مانده که عبارتنداز: نقش تاجگذاری اردشیردوم (383- 379م) که در سنگ کنده شده به نحوی که او حلقه سلطنتی نواردار را از اهورامزدا در حالی دریافت می‌کند که در پشت سر او خدای «مهر» بَرسَم به دست دیده می‌شود. در سمت چپ این نقش دوغار هست، غار اول کوچکتر و دربردارنده نقش برجسته شاپور دوم (379- 309م) و پسرش شاپور سوم (388- 383م) همراه با کتیبه‌هایی به زبان پهلوی که معرف آنها می‌باشد، پیکر دو پادشاه از روبرو اما چهره آنها بصورت نیمرخ به تصویر درآمده که شاپور دوم در سمت راست و شاپور سوم در سمت چپ قرار دارند<ref>گیرشمن، رومان، '''''هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی'''''، ترجمه بهرام فره‌وشی، تهران: علمی و فرهنگی چاپ دوم 1370، صص 191- 190.</ref>. غار دوم و بزرگتر که به فرمان خسرو پرویز کنده شده <ref>البته اردمان ادعا می‌کند که ثابت کرده نقش برجسته طاق بستان برخلاف نظر رایج مربوط به پیروز (484- 459م) است نه خسرو پرویز (یارشاطر، احسان، '''''تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)'''''، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر 1377، ج 3 (قسمت دوم) ص 321.</ref> دارای طاقی نیم‌دایره‌ای به سبک درگاه کاخهای سلطنتی است. پایه‌های طاق بر دو ستون قرار دارد که نقشهای ظریف درخت و برگ و گل و دو الهه پیروزی (نیکه) به سبک یونانی خالص که هر کدام تاجی با نوارهای مواج به سمت دیگری دراز کرده‌اند، زینت آن است<ref>کریستن‌سن، آرتور امانوئل، '''''ایران در زمان ساسانیان'''''، ترجمه رشید یاسمی، تهران: دنیای کتاب، چاپ دهم 1378، صص 596- 595.</ref>. جدار عقب غار مربع و دارای دو نقش برجسته در دو طبقه است. نقش بالا مجلس تاجگذاری را به تصویر کشده که پادشاه در وسط ایستاده و اهورامزدا در سمت چپ تاجی و آناهیتا در سمت راست افسری به او اعطا کرده‌اند<ref> یارشاطر، همان، صص 602- 598.</ref> و هر سه تصویر از روبرو دیده می‌شوند. در طبقه زیرین سواری مسلح براسب نمایان است که آن را خسرو پرویز و اسبش شبدیز می‌دانند، سوار نیزه‌ای در دست راست دارد که آن را بر دوش تکیه داد و سپری در دست چپ او هست که به همراه کمربندی مزین و ترکشی پرتیر سلاح او را، که اوج پیشرفت پوشش زرهی زمان ساسانیان است، کامل می‌کنند<ref>دریایی، تورج، '''''شاهنشاهی ساسانی'''''، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس 1283، صص 51 و 148 و 192.</ref>. بر دیواره سمت راست غار بزرگ، نمایش شکار گوزن و بر دیواره سمت چپ آن نمایش شکار گراز منقش است<ref>سامی، علی، '''''تمدن ساسانی'''''، شیراز: چاپخانه موسوی، 1342، ج1، ص187.</ref> و این تصاویر به اندازه‌ای شلوغ و پرکار است که به ندرت می‌توان جای خالی در سطح تصویر یافت، با این حال تصاویر بسیار ظریف و با دقت نقش شده‌اند بخصوص نقوش پارچه لباسها که با دقت خاصی انجام گرفته <ref>گیرشمن، رومن، '''''ایران از آغاز تا اسلام'''''، ترجمه محمد معین،تهران: علمی و فرهنگی، چاپ یازدهم 1375، ص 402.</ref> و گویا نقشها در آغاز رنگ‌آمیزی شده بودند. در مقابل غار نزدیک چشمه مجسمه‌ای از خسرو پرویز قرار داشته که به علت سقوط در چشمه،‌ پاها و وضوح چهره آن کاملاً از بین رفته است<ref>کریستن‌‌سن، همان، ص 613.کریستن‌‌سن، همان، ص 613.</ref>. طاق بستان از جانب دوست و دشمن زیانهایی دیده یکی اینکه نقش سوار و اسب موجود در غار بزرگ توسط مهاجمان عرب به طرز ناشیانه‌ای شکسته شده و دیگر اینکه در بالای شکارگاه‌‌ گراز آغاخنی خواجه باشی محمدعلی میرزا تصویر او و دو پسر او و خودش را حجاری نموده <ref> دهخدا، علی‌اکبر، '''''لغت‌نامه'''''، تهران: دانشگاه، تهران، چاپ دوم از دوره جدید 1377، ج 10، ص 15241.</ref> و همین ترکیب‌ طبیعی این مکان را برهم زده است.

== نیز نگاه کنید به ==

== ماخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
دانشنامه ایران

== نویسنده مقاله ==

[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

طاق بستان

2025-05-05T07:12:11Z

Torkan:

'''طاق بستان''': نام محلی باستانی در کنار جاده بغداد به همدان واقع در [[کرمانشاه]]. در کوهی بی‌دامنه که مشرف بر استخری است که از شکاف آن آب می‌‌جوشد آثاری از دوره ساسانیان برجای مانده که عبارتنداز: نقش تاجگذاری اردشیردوم (383- 379م) که در سنگ کنده شده به نحوی که او حلقه سلطنتی نواردار را از اهورامزدا در حالی دریافت می‌کند که در پشت سر او خدای «مهر» بَرسَم به دست دیده می‌شود. در سمت چپ این نقش دوغار هست، غار اول کوچکتر و دربردارنده نقش برجسته شاپور دوم (379- 309م) و پسرش شاپور سوم (388- 383م) همراه با کتیبه‌هایی به زبان پهلوی که معرف آنها می‌باشد، پیکر دو پادشاه از روبرو اما چهره آنها بصورت نیمرخ به تصویر درآمده که شاپور دوم در سمت راست و شاپور سوم در سمت چپ قرار دارند<ref>گیرشمن، رومان، '''''هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی'''''، ترجمه بهرام فره‌وشی، تهران: علمی و فرهنگی چاپ دوم 1370، صص 191- 190.</ref>. غار دوم و بزرگتر که به فرمان خسرو پرویز کنده شده <ref>البته اردمان ادعا می‌کند که ثابت کرده نقش برجسته طاق بستان برخلاف نظر رایج مربوط به پیروز (484- 459م) است نه خسرو پرویز (یارشاطر، احسان، '''''تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)'''''، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر 1377، ج 3 (قسمت دوم) ص 321.</ref> دارای طاقی نیم‌دایره‌ای به سبک درگاه کاخهای سلطنتی است. پایه‌های طاق بر دو ستون قرار دارد که نقشهای ظریف درخت و برگ و گل و دو الهه پیروزی (نیکه) به سبک یونانی خالص که هر کدام تاجی با نوارهای مواج به سمت دیگری دراز کرده‌اند، زینت آن است<ref>کریستن‌سن، آرتور امانوئل، '''''ایران در زمان ساسانیان'''''، ترجمه رشید یاسمی، تهران: دنیای کتاب، چاپ دهم 1378، صص 596- 595.</ref>. جدار عقب غار مربع و دارای دو نقش برجسته در دو طبقه است. نقش بالا مجلس تاجگذاری را به تصویر کشده که پادشاه در وسط ایستاده و اهورامزدا در سمت چپ تاجی و آناهیتا در سمت راست افسری به او اعطا کرده‌اند<ref> یارشاطر، همان، صص 602- 598.</ref> و هر سه تصویر از روبرو دیده می‌شوند. در طبقه زیرین سواری مسلح براسب نمایان است که آن را خسرو پرویز و اسبش شبدیز می‌دانند، سوار نیزه‌ای در دست راست دارد که آن را بر دوش تکیه داد و سپری در دست چپ او هست که به همراه کمربندی مزین و ترکشی پرتیر سلاح او را، که اوج پیشرفت پوشش زرهی زمان ساسانیان است، کامل می‌کنند<ref>دریایی، تورج، '''''شاهنشاهی ساسانی'''''، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس 1283، صص 51 و 148 و 192.</ref>. بر دیواره سمت راست غار بزرگ، نمایش شکار گوزن و بر دیواره سمت چپ آن نمایش شکار گراز منقش است<ref>سامی، علی، '''''تمدن ساسانی'''''، شیراز: چاپخانه موسوی، 1342، ج1، ص187.</ref> و این تصاویر به اندازه‌ای شلوغ و پرکار است که به ندرت می‌توان جای خالی در سطح تصویر یافت، با این حال تصاویر بسیار ظریف و با دقت نقش شده‌اند بخصوص نقوش پارچه لباسها که با دقت خاصی انجام گرفته <ref>گیرشمن، رومن، '''''ایران از آغاز تا اسلام'''''، ترجمه محمد معین،تهران: علمی و فرهنگی، چاپ یازدهم 1375، ص 402.</ref> و گویا نقشها در آغاز رنگ‌آمیزی شده بودند. در مقابل غار نزدیک چشمه مجسمه‌ای از خسرو پرویز قرار داشته که به علت سقوط در چشمه،‌ پاها و وضوح چهره آن کاملاً از بین رفته است<ref>کریستن‌‌سن، همان، ص 613.کریستن‌‌سن، همان، ص 613.</ref>. طاق بستان از جانب دوست و دشمن زیانهایی دیده یکی اینکه نقش سوار و اسب موجود در غار بزرگ توسط مهاجمان عرب به طرز ناشیانه‌ای شکسته شده و دیگر اینکه در بالای شکارگاه‌‌ گراز آغاخنی خواجه باشی محمدعلی میرزا تصویر او و دو پسر او و خودش را حجاری نموده <ref> دهخدا، علی‌اکبر، '''''لغت‌نامه'''''، تهران: دانشگاه، تهران، چاپ دوم از دوره جدید 1377، ج 10، ص 15241.</ref> و همین ترکیب‌ طبیعی این مکان را برهم زده است.

صفویان

2025-05-05T07:00:31Z

Torkan:

'''[[صفویان]]،''' سلسله پادشاهی ایران با مذهب رسمی تشیع (حک 907-1135ق / ؟ - ؟ م)

نسب صفویان به شیخ صفی‌الدین اردبیلی* می‌رسد که از اعقاب فیروزشاه زرین کلاه (سده5ق / 11م) بود می‌رسد. بنا بر سلسله النسب صفویه این دودمان به [[امام موسی بن جعفر کاظم(ع)|امام موسی کاظم (ع)]] نسب می‌برند. پس از او عیوض، محمد حافظ، صلاح‌الدین رشید، قطب‌الدین ابوالباقی احمد و امین‌الدین جبرائیل به گونه‌ای موروثی به پیشوایی دینی رسیدند<ref>شیخ حسین بن شیخ ابدال پیرزادهزاهدی. '''''سلسله النسب صفویه'''''. برلین: ایرانشهر، 1343ق، ص 15-25.</ref>. با تولد شیخ صفی‌الدین پسر امین‌الدین جبرائیل طریقت صفوی وارد مرحله جدیدی شد <ref>هینتس، والتر. '''''تشکیل دولت ملی در ایران'''''. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1371، ص 29.</ref>.موقعیت مهم شیخ صدرالدین (735-795ق) پسر شیخ صفی در زمان زوال ایلخانان<ref>ولی قلی بن داود قلی شاملو. '''''قصص الخاقانی'''''. تصحیح سید حسین سادات ناصری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371، ج 1، ص 29.</ref> باعث می‌شد که برخی مانند ملک اشرف چوپانی با او مشکلات و دشمنی‌ها داشته باشند. در زمان خواجه علی پسر شیخ صدرالدین که احتمالاً با تیمور گورکان و شاهرخ همزمان بود با آنها دیدارهایی داشت، تعالیم نیمه مخفی طریقت صفوی آشکارا ماهیت شیعی گرفت. هر چند که در زمان شیخ صفی‌الدین متناسب با مذهب شافعی بود. با رهبری شیخ جنید پسر شیخ ابراهیم و نوه خواجه علی، علائم آشکاری از تمایل به قدرت دنیوی و جهاد علیه کفار پدیدار شد<ref> کسروی، سید احمد. '''''شیخ صفی و تبارش'''''. تهران: پایدار، 1342، ص 10-20.</ref>. جنید لقب سلطان گرفت با خواهر اوزون حسن آق قویونلو* ازدواج کرد و در جنگ برای فتح شیروان نزدیک دربند کشته شد. پسرش شیخ حیدر نیز با ماراتا (عالم شاه بیگم) دختر اوزون حسن ازدواج کرد. او نیز در راه قدرت دنیوی سرنوشت پدر را یافت<ref>. '''''تاریخ ایران دوره صفویان'''''. پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامی، 1380، ص 10-20.</ref> .ابداع کلاه دوازده ترک قرمز رنگ به تناسب دوازده امام شیعه از اقدامات او بود که عثمانیان به آن قزلباش* گفتند. اسماعیل میرزا پسر حیدر بر جای پدر نشست و در 907ق با تصرف تبریز دولت صفوی را تشکیل داد. مذهب دوازده امامی شیعه را رسمی اعلام کرد و در جنگ با ازبکان در غرب و عثمانیان در شرق که مبلغان مذهب تسنن بودند قرار گرفت. در این زمان تماس مستقیم ایرانیان با اروپائیان در حمله پرتغالیان به هرمز انجام گرفت<ref> سیوری، راجر. '''''ایران عصر صفوی'''''. ترجمهکامبیز عزیزی، تهران: مرکز، 1372، ص 102.</ref> .

پس از فوت شاه اسماعیل* (930ق / ؟م) تهماسب پسر او در ده سالگی و زمانی که سران ایلات و قزلباش سعی در تصاحب قدرت و در اختیار گرفتن پادشاه داشتند، بر جای پدر نشست. روملوها، ذوالقدرها، استاجلوها، تکلوها، قاجارها، شاملوها و دیگر ایلات قزلباش که در روی کار آوردن صفویان سهم زیادی داشتند<ref>یوسف‌جمالی، محمدکریم. '''''تشکیل دولت صفوی و تعمیم مذهب شیعه دوازده امامی به عنوان تنها مذهب رسمی'''''. تهران: امیرکبیر، 1377، ص 85.</ref> در این راه جنگ‌های داخلی را میان یکدیگر ایجاد کردند در حالی که، هرات در تصرف عبیدالله خان ازبک بود و عثمانیان به رهبری سلطان سلیمان کبیر (سلیمان قانونی یا سلیمان شکوهمند[Suleyman the Magnificent]) به ایران هجوم می‌آوردند. شاه تهماسب در طول 52 سال سلطنت اگرچه از خلاقیت و توانایی پدر چیزی به ارث نبرده بود و همیشه سرگرم عیش و بزم بود و در چهار هجوم عثمانیان به ایران برادارن او، القاص میرزا و سام میرزا به او خیانت ورزیدند<ref>'''''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران'''''. ترجمهمنوچهر امیری، تهران: خوارزمی، 1349، ص 436.</ref> اما توانست در برابر عثمانیان مقاومت کند و سرانجام در 962ق (1555م) پیمان صلحی با سلطان سلیمان بست که گرجستان منطقه نفوذ طرفین شد و پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد<ref>والر، یسبیلاشوستر. '''''ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپاییان'''''. ترجمه غلامرضا ورهرام، تهران: امیرکبیر، 1364، ص 15-16.</ref>. اعتقادات افراطی مذهبی تهماسب در ماجرای بار یافتن آنتونی جنکینسون [A. Jankinson]به حضور او که در صدد به‌دست آوردن امتیازهای بازرگانی بود نمود پیدا کرد و برای عدم برقراری رابطه او را کافر خواند. در زمان وی از روحانیان شیعیِ جبل عامل دعوت شد که برای تبیین مبانی تشیع به ایران آیند<ref>فرهانی‌منفرد، مهدی. '''''مهاجرت علمای جبل عامل به ایران در عصر صفوی'''''. تهران: امیرکبیر، 1377، ص 84-91.</ref>. همایون امپراتور گورکانی هند، پسر بابر، در آغاز سلطنت تهماسب به ایران آمد (932ق / ؟م) و تهماسب کمک سیاسی به او را منوط به شیعه شدن او کرد.

پس از فوت شاه تهماسب، اسماعیل دوم و محمد خدابنده پسران او مدت کوتاهی سلطنت کردند<ref>میرزابیگ جنابدی. '''''روضه صفویه (تاریخ دوره صفویه)'''''. به کوشش غلامرضا مجد طباطبایی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1378، ص 576.</ref> و سلطان محمدشاه در 996ق / ؟م تاج و تخت شاهی را به پسر خود عباس میرزا تسلیم کرد و دوران اوج اقتدار صفویان در حالی آغاز شد که شاه عباس* درگیر اختلافات داخلی و نبرد با دشمنان خارجی بود<ref>نوایی، عبدالحسین. '''''روابط سیاسی و اقتصادی ایران در دوره صفویه'''''. تهران: سمت، 1377، ص 27.</ref> سلطنت وی (996-1038ق / ؟م) دوره اوج شکوفایی هنر، فرهنگ و تمدن، نظام دیوانسالاری، تحولات اجتماعی و اقتصادی و نظامی ایران و اقتدار صفویان بود. او پایتخت را از قزوین به اصفهان برد و اصفهان عرصه ساخت وسازهایی در خور «نصف جهان» قرار گرفت، مرزها تثبیت شد و راندن ازبکان از شرق، عثمانیان از غرب و پرتغالیان از جنوب به نتیجه رسید. با حضور بازرگانان و سیاحان اروپایی روابط ایران با غرب گسترش قابل ملاحظه‌ای یافت، و برادران شرلی [ S. Antony Sherly, S. Robert Sherly]سپاه ایران را با فنون جدید نظامی آشنا کرد. هرات، ولیعهدنشین، قندهار، بغداد و شهرهای مذهبی شیعیان، جزیره هرمز و کرانه‌های جنوبی خلیج فارس باز پس گرفته شدند<ref>برای آگاهی بیشتر ← اسکندر بیگ منشی (ترکمان). '''''عالم‌آرای عباسی'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1336، 3 جلد.</ref>. او با استفاده از چرکس‌ها و گرجی‌ها نیروی سومی در میان مردان شمشیر (ترکان) ومردان قلم (ایرانیان دیوانسالار) قرار داد.

با فوت شاه عباس صفویان رو به ضعف نهادند، سام میرزا نوه او با نام شاه صفی و پس از او عباس دوم به سلطنت رسیدند. سیاست تبدیل ولایات ممالک به خاصه که شاه عباس اول آغاز کرده بود در این دوران ادامه یافت. شاه عباس دوم تلاش کرد شکوفایی و اقتدار دولت صفوی را به مانند دوره شاه عباس اول تجدید کند. در سرحدات ایران تلاش‌هایی برای توسعه اقتدار ایران انجام داد و در اصفهان قصر چهلستون و در سایر شهرها بناهایی برپا کرد. پس از وی، صفی میرزا با نام شاه سلیمان در دوره‌ای که زوال سریع صفویان پیش رو بود به تخت نشست. به تدریج نفوذ علمای دینی در امور کشوری گسترش یافت <ref>کمپفر، انگلبرت. '''''سفرنامه کمپفر'''''. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1360، ص 67.</ref> و در دورهشاه سلطان حسین به اوج خود رسید. اقدامات میرویس و پسرش محمود رهبران افغانان غلجایی در شورش علیه حکومت مرکزی به نتیجه رسید و در 1135ق / 1722م اصفهان به تسخیر محمود در آمد و بر تخت سلطنت ایران تکیه زد<ref> برای آگاهی بیشتر ← لکهارت، لارنس. '''''انقراض سلسله صفویه''''' '''''و ایام استیلای افاغنه در ایران'''''. ترجمه مصطفی قلی عماد، تهران: مروارید، 1368، ص .</ref>.حکومت صفویان برچیده شد اما برخی بازماندگان آن دودمان مانند تهماسب دوم، عباس سوم و اسماعیل سوم تلاش‌هایی ناموفق برای بازیابی قدرت انجام دادند<ref>ابوالحسن قزوینی. '''''فواید الصفویه'''''. (تاریخ سلاطین و امرای صفوی پس از سقوط دولت صفوی)، تصحیح مریم میراحمدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 92.</ref>. (←نادرشاه افشار) سرانجام با وارد شدن نادر میرزا افشار* در عرصه سیاست ایران به عنوان بازگرداندن حکومت به صفویان و شکست دادن افغان‌ها، خود با نام نادرشاه افشار بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد (1148ق / ؟م).

سلطنت صفویان مطلق‌گرا بود. شاه مراد و مردم مرید او بودند، شاه اسماعیل مؤسس پادشاهی صفوی، شاه تهماسب، تثبیت کنندهآن و دورهشاه عباس دوره اوج اقتدار آنان بود. هیئت دولت یا شورای امرای عالی رتبه، جانقی (مجلس مشاوره حکومتی)،<ref>میرزا سمیعا. '''''تذکره الملوک'''''. به کوشش سید محمد دبیرسیاقی، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: امیرکبیر، 1368، ص 78.</ref> در سامان کارها و وکیل نفس نفیس همایون در غیاب شاه امور را اداره می‌کردند. داد و ستد کل مالیات بر عهده وزیر (ملقب به اعتمادالدوله در رأس دیوانسالاری) و امور مالی زیر نظر مستوفی‌الممالک، کارگاه‌های سلطنتی زیر نظر بیوتات و تشکیلات حرم زیر نظر خواجگان زنگی و گرجی بود. حکیم باشی، منجم باشی، معیرالممالک، مأموران ضرابخانه و مهردار اعضای حرم بودند و صدر در رأس تشکیلات قضایی و ناظر بر قاضی‌القضات و شیخ‌الاسلام بود که در اواخر دوره صفوی دیوان بیگی مقام صدر را به دست آورد. دیوانیان، بیگلربیگی‌ها، و حکمرانان ایالات در سامان‌دهی اوضاع زیر نظر شاه خدمت می‌کردند<ref> برای آگاهی بیشتر ← میشل، هربرن کلادوس. '''''نظام ایالات در دوره صفویه'''''. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1357.</ref>.

از زمانی که پرتغالی‌ها بر هرمز تسلط یافتند روابط صفویان با اروپائیان نمایان‌تر شد. مسائل تجاری، وجود دشمن مشترک ـ عثمانی ـ از مهم‌ترین عوامل برقراری روابط بود به تدریج هلندی‌ها، اسپانیایی‌ها، انگلیسی‌ها و روس‌ها نیز با ایران روابطی برقرار کردند. مهم‌ترین دغدغه ایران جلوگیری از اشغال جزایر ایرانی و کرانه‌های جنوبی خلیج فارس توسط اروپائیان بود ضمن اینکه اروپائیان در این راه اقدامات نظامی انجام می‌دادند.

فرهنگ و تمدن ایرانی در دورهصفویه به شکوفایی قابل ملاحظه‌ای رسید. شهرهایی مانند اصفهان، قزوین، تبریز، کرمان (توسط گنج‌علی خان)، شیراز و مشهد توسعه و آبادانی فراوانی یافتند<ref> تاورنیه. '''''سفرنامه'''''. ترجمه ابوتراب نوری، تصحیح حمید شیرازی، کتابخانه سنایی و کتابخانه تایید اصفهان، 1336، ص 67. </ref>.

اگرچه بسیاری از ادیبان و دانشمندان ایرانی راهی دربار گورکانیان هند ـ مروجان فرهنگ و تمدن ایرانی و زبان فارسی در شبه قاره ـ شدند اما در ایران نیز هنرمندان به خلق آثار جاودانه‌ای موفق شدند که در معماری، نقاشی، خوشنویسی، کتاب‌سازی، صنعت فرش، منسوجات به ویژه ابریشم، سفال سازی، فلزکاری نمونه‌های جاودانه‌ای در تاریخ هنر بشری به یادگار گذاشتند. مردم به جز برخی دوران‌های بحران‌زا در رفاه و آرامش زندگی می‌کردند و اقتصاد ایران رشد و بالندگی ویژه‌ای داشت اما در عین حال سیاست‌های متعصبانه مذهبی باعث می‌شد که مخالفت‌هایی علیه این سیاست‌ها صورت گیرد که گاه به قیام‌های پنهان و آشکاری مانند نقطویان (پسیخانی) نیز می‌انجامید.

== نیز نگاه کنید به ==

== ماخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
دانشنامه ایران

== نویسنده مقاله ==
مهدی ابوالحسنی ترقی

[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]

صفویان

2025-05-05T06:42:16Z

Torkan:

'''صفویان،''' سلسله پادشاهی ایران با مذهب رسمی تشیع (حک 907-1135ق / ؟ - ؟ م)

نسب صفویان به شیخ صفی‌الدین اردبیلی* می‌رسد که از اعقاب فیروزشاه زرین کلاه (سده5ق / 11م) بود می‌رسد. بنا بر سلسله النسب صفویه این دودمان به [[امام موسی بن جعفر کاظم(ع)|امام موسی کاظم (ع)]] نسب می‌برند. پس از او عیوض، محمد حافظ، صلاح‌الدین رشید، قطب‌الدین ابوالباقی احمد و امین‌الدین جبرائیل به گونه‌ای موروثی به پیشوایی دینی رسیدند<ref>شیخ حسین بن شیخ ابدال پیرزادهزاهدی. '''''سلسله النسب صفویه'''''. برلین: ایرانشهر، 1343ق، ص 15-25.</ref>. با تولد شیخ صفی‌الدین پسر امین‌الدین جبرائیل طریقت صفوی وارد مرحله جدیدی شد <ref>هینتس، والتر. '''''تشکیل دولت ملی در ایران'''''. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1371، ص 29.</ref>.موقعیت مهم شیخ صدرالدین (735-795ق) پسر شیخ صفی در زمان زوال ایلخانان<ref>ولی قلی بن داود قلی شاملو. '''''قصص الخاقانی'''''. تصحیح سید حسین سادات ناصری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1371، ج 1، ص 29.</ref> باعث می‌شد که برخی مانند ملک اشرف چوپانی با او مشکلات و دشمنی‌ها داشته باشند. در زمان خواجه علی پسر شیخ صدرالدین که احتمالاً با تیمور گورکان و شاهرخ همزمان بود با آنها دیدارهایی داشت، تعالیم نیمه مخفی طریقت صفوی آشکارا ماهیت شیعی گرفت. هر چند که در زمان شیخ صفی‌الدین متناسب با مذهب شافعی بود. با رهبری شیخ جنید پسر شیخ ابراهیم و نوه خواجه علی، علائم آشکاری از تمایل به قدرت دنیوی و جهاد علیه کفار پدیدار شد<ref> کسروی، سید احمد. '''''شیخ صفی و تبارش'''''. تهران: پایدار، 1342، ص 10-20.</ref>. جنید لقب سلطان گرفت با خواهر اوزون حسن آق قویونلو* ازدواج کرد و در جنگ برای فتح شیروان نزدیک دربند کشته شد. پسرش شیخ حیدر نیز با ماراتا (عالم شاه بیگم) دختر اوزون حسن ازدواج کرد. او نیز در راه قدرت دنیوی سرنوشت پدر را یافت<ref>. '''''تاریخ ایران دوره صفویان'''''. پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامی، 1380، ص 10-20.</ref> .ابداع کلاه دوازده ترک قرمز رنگ به تناسب دوازده امام شیعه از اقدامات او بود که عثمانیان به آن قزلباش* گفتند. اسماعیل میرزا پسر حیدر بر جای پدر نشست و در 907ق با تصرف تبریز دولت صفوی را تشکیل داد. مذهب دوازده امامی شیعه را رسمی اعلام کرد و در جنگ با ازبکان در غرب و عثمانیان در شرق که مبلغان مذهب تسنن بودند قرار گرفت. در این زمان تماس مستقیم ایرانیان با اروپائیان در حمله پرتغالیان به هرمز انجام گرفت<ref> سیوری، راجر. '''''ایران عصر صفوی'''''. ترجمهکامبیز عزیزی، تهران: مرکز، 1372، ص 102.</ref> .

پس از فوت شاه اسماعیل* (930ق / ؟م) تهماسب پسر او در ده سالگی و زمانی که سران ایلات و قزلباش سعی در تصاحب قدرت و در اختیار گرفتن پادشاه داشتند، بر جای پدر نشست. روملوها، ذوالقدرها، استاجلوها، تکلوها، قاجارها، شاملوها و دیگر ایلات قزلباش که در روی کار آوردن صفویان سهم زیادی داشتند<ref>یوسف‌جمالی، محمدکریم. '''''تشکیل دولت صفوی و تعمیم مذهب شیعه دوازده امامی به عنوان تنها مذهب رسمی'''''. تهران: امیرکبیر، 1377، ص 85.</ref> در این راه جنگ‌های داخلی را میان یکدیگر ایجاد کردند در حالی که، هرات در تصرف عبیدالله خان ازبک بود و عثمانیان به رهبری سلطان سلیمان کبیر (سلیمان قانونی یا سلیمان شکوهمند[1]) به ایران هجوم می‌آوردند. شاه تهماسب در طول 52 سال سلطنت اگرچه از خلاقیت و توانایی پدر چیزی به ارث نبرده بود و همیشه سرگرم عیش و بزم بود و در چهار هجوم عثمانیان به ایران برادارن او، القاص میرزا و سام میرزا به او خیانت ورزیدند<ref>'''''سفرنامه‌های ونیزیان در ایران'''''. ترجمهمنوچهر امیری، تهران: خوارزمی، 1349، ص 436.</ref> اما توانست در برابر عثمانیان مقاومت کند و سرانجام در 962ق (1555م) پیمان صلحی با سلطان سلیمان بست که گرجستان منطقه نفوذ طرفین شد و پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد<ref>والر، یسبیلاشوستر. '''''ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپاییان'''''. ترجمه غلامرضا ورهرام، تهران: امیرکبیر، 1364، ص 15-16.</ref>. اعتقادات افراطی مذهبی تهماسب در ماجرای بار یافتن آنتونی جنکینسون [2]به حضور او که در صدد به‌دست آوردن امتیازهای بازرگانی بود نمود پیدا کرد و برای عدم برقراری رابطه او را کافر خواند. در زمان وی از روحانیان شیعیِ جبل عامل دعوت شد که برای تبیین مبانی تشیع به ایران آیند<ref>فرهانی‌منفرد، مهدی. '''''مهاجرت علمای جبل عامل به ایران در عصر صفوی'''''. تهران: امیرکبیر، 1377، ص 84-91.</ref>. همایون امپراتور گورکانی هند، پسر بابر، در آغاز سلطنت تهماسب به ایران آمد (932ق / ؟م) و تهماسب کمک سیاسی به او را منوط به شیعه شدن او کرد.

پس از فوت شاه تهماسب، اسماعیل دوم و محمد خدابنده پسران او مدت کوتاهی سلطنت کردند<ref>میرزابیگ جنابدی. '''''روضه صفویه (تاریخ دوره صفویه)'''''. به کوشش غلامرضا مجد طباطبایی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1378، ص 576.</ref> و سلطان محمدشاه در 996ق / ؟م تاج و تخت شاهی را به پسر خود عباس میرزا تسلیم کرد و دوران اوج اقتدار صفویان در حالی آغاز شد که شاه عباس* درگیر اختلافات داخلی و نبرد با دشمنان خارجی بود<ref>نوایی، عبدالحسین. '''''روابط سیاسی و اقتصادی ایران در دوره صفویه'''''. تهران: سمت، 1377، ص 27.</ref> سلطنت وی (996-1038ق / ؟م) دوره اوج شکوفایی هنر، فرهنگ و تمدن، نظام دیوانسالاری، تحولات اجتماعی و اقتصادی و نظامی ایران و اقتدار صفویان بود. او پایتخت را از قزوین به اصفهان برد و اصفهان عرصه ساخت وسازهایی در خور «نصف جهان» قرار گرفت، مرزها تثبیت شد و راندن ازبکان از شرق، عثمانیان از غرب و پرتغالیان از جنوب به نتیجه رسید. با حضور بازرگانان و سیاحان اروپایی روابط ایران با غرب گسترش قابل ملاحظه‌ای یافت، و برادران شرلی [3]سپاه ایران را با فنون جدید نظامی آشنا کرد. هرات، ولیعهدنشین، قندهار، بغداد و شهرهای مذهبی شیعیان، جزیره هرمز و کرانه‌های جنوبی خلیج فارس باز پس گرفته شدند<ref>برای آگاهی بیشتر ← اسکندر بیگ منشی (ترکمان). '''''عالم‌آرای عباسی'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1336، 3 جلد.</ref>. او با استفاده از چرکس‌ها و گرجی‌ها نیروی سومی در میان مردان شمشیر (ترکان) ومردان قلم (ایرانیان دیوانسالار) قرار داد.

با فوت شاه عباس صفویان رو به ضعف نهادند، سام میرزا نوه او با نام شاه صفی و پس از او عباس دوم به سلطنت رسیدند. سیاست تبدیل ولایات ممالک به خاصه که شاه عباس اول آغاز کرده بود در این دوران ادامه یافت. شاه عباس دوم تلاش کرد شکوفایی و اقتدار دولت صفوی را به مانند دوره شاه عباس اول تجدید کند. در سرحدات ایران تلاش‌هایی برای توسعه اقتدار ایران انجام داد و در اصفهان قصر چهلستون و در سایر شهرها بناهایی برپا کرد. پس از وی، صفی میرزا با نام شاه سلیمان در دوره‌ای که زوال سریع صفویان پیش رو بود به تخت نشست. به تدریج نفوذ علمای دینی در امور کشوری گسترش یافت <ref>کمپفر، انگلبرت. '''''سفرنامه کمپفر'''''. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، 1360، ص 67.</ref> و در دورهشاه سلطان حسین به اوج خود رسید. اقدامات میرویس و پسرش محمود رهبران افغانان غلجایی در شورش علیه حکومت مرکزی به نتیجه رسید و در 1135ق / 1722م اصفهان به تسخیر محمود در آمد و بر تخت سلطنت ایران تکیه زد<ref> برای آگاهی بیشتر ← لکهارت، لارنس. '''''انقراض سلسله صفویه''''' '''''و ایام استیلای افاغنه در ایران'''''. ترجمه مصطفی قلی عماد، تهران: مروارید، 1368، ص .</ref>.حکومت صفویان برچیده شد اما برخی بازماندگان آن دودمان مانند تهماسب دوم، عباس سوم و اسماعیل سوم تلاش‌هایی ناموفق برای بازیابی قدرت انجام دادند<ref>ابوالحسن قزوینی. '''''فواید الصفویه'''''. (تاریخ سلاطین و امرای صفوی پس از سقوط دولت صفوی)، تصحیح مریم میراحمدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ص 92.</ref>. (←نادرشاه افشار) سرانجام با وارد شدن نادر میرزا افشار* در عرصهسیاست ایران به عنوان بازگرداندن حکومت به صفویان و شکست دادن افغان‌ها، خود با نام نادرشاه افشار بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد (1148ق / ؟م).

سلطنت صفویان مطلق‌گرا بود. شاه مراد و مردم مرید او بودند، شاه اسماعیل مؤسس پادشاهی صفوی، شاه تهماسب، تثبیت کنندهآن و دورهشاه عباس دوره اوج اقتدار آنان بود. هیئت دولت یا شورای امرای عالی رتبه، جانقی (مجلس مشاوره حکومتی)،<ref>میرزا سمیعا. '''''تذکره الملوک'''''. به کوشش سید محمد دبیرسیاقی، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: امیرکبیر، 1368، ص 78.</ref> در سامان کارها و وکیل نفس نفیس همایون در غیاب شاه امور را اداره می‌کردند. داد و ستد کل مالیات بر عهده وزیر (ملقب به اعتمادالدوله در رأس دیوانسالاری) و امور مالی زیر نظر مستوفی‌الممالک، کارگاه‌های سلطنتی زیر نظر بیوتات و تشکیلات حرم زیر نظر خواجگان زنگی و گرجی بود. حکیم باشی، منجم باشی، معیرالممالک، مأموران ضرابخانه و مهردار اعضای حرم بودند و صدر در رأس تشکیلات قضایی و ناظر بر قاضی‌القضات و شیخ‌الاسلام بود که در اواخر دوره صفوی دیوان بیگی مقام صدر را به دست آورد. دیوانیان، بیگلربیگی‌ها، و حکمرانان ایالات در سامان‌دهی اوضاع زیر نظر شاه خدمت می‌کردند<ref> برای آگاهی بیشتر ← میشل، هربرن کلادوس. '''''نظام ایالات در دوره صفویه'''''. ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1357.</ref>.

از زمانی که پرتغالی‌ها بر هرمز تسلط یافتند روابط صفویان با اروپائیان نمایان‌تر شد. مسائل تجاری، وجود دشمن مشترک ـ عثمانی ـ از مهم‌ترین عوامل برقراری روابط بود به تدریج هلندی‌ها، اسپانیایی‌ها، انگلیسی‌ها و روس‌ها نیز با ایران روابطی برقرار کردند. مهم‌ترین دغدغه ایران جلوگیری از اشغال جزایر ایرانی و کرانه‌های جنوبی خلیج فارس توسط اروپائیان بود ضمن اینکه اروپائیان در این راه اقدامات نظامی انجام می‌دادند.

فرهنگ و تمدن ایرانی در دورهصفویه به شکوفایی قابل ملاحظه‌ای رسید. شهرهایی مانند اصفهان، قزوین، تبریز، کرمان (توسط گنج‌علی خان)، شیراز و مشهد توسعه و آبادانی فراوانی یافتند<ref> تاورنیه. '''''سفرنامه'''''. ترجمه ابوتراب نوری، تصحیح حمید شیرازی، کتابخانه سنایی و کتابخانه تایید اصفهان، 1336، ص 67. </ref>.

اگرچه بسیاری از ادیبان و دانشمندان ایرانی راهی دربار گورکانیان هند ـ مروجان فرهنگ و تمدن ایرانی و زبان فارسی در شبه قاره ـ شدند اما در ایران نیز هنرمندان به خلق آثار جاودانه‌ای موفق شدند که در معماری، نقاشی، خوشنویسی، کتاب‌سازی، صنعت فرش، منسوجات به ویژه ابریشم، سفال سازی، فلزکاری نمونه‌های جاودانه‌ای در تاریخ هنر بشری به یادگار گذاشتند. مردم به جز برخی دوران‌های بحران‌زا در رفاه و آرامش زندگی می‌کردند و اقتصاد ایران رشد و بالندگی ویژه‌ای داشت اما در عین حال سیاست‌های متعصبانه مذهبی باعث می‌شد که مخالفت‌هایی علیه این سیاست‌ها صورت گیرد که گاه به قیام‌های پنهان و آشکاری مانند نقطویان (پسیخانی) نیز می‌انجامید.

مهدی ابوالحسنی ترقی
----[1]. Suleyman the Magnificent

[2]. A. Jankinson

[3]. S. Antony Sherly, S. Robert Sherly

طایفه بامَدی

2025-04-28T19:42:38Z

Torkan:

'''[[طایفه بامَدی|بامَدی]]'''، یا بااَمْدی (= بابا احمدی)، طایفه‌ای بزرگ از طوایف لر شیعه مذهب [[ایل]] بختیاری*، پراکنده در ناحیه‌ای گسترده در دو استان چهارمحال و بختیاری و خوزستان. بامدی از اتحاد طوایف دورکی باب و یکی از باب‌های چهارگانه هفت لنگ بختیاری تشکیل یافته است.

طایفه بامدی به دو تیره بزرگ کشکی و سراج دین یا سراج‌الدین تقسیم می‌شد. برخی تیره درویش ادمی یا درویش ادینه را تیره دیگری از ان و برخی تَش یا واحدی از تیره سراج دین به شمار اورده‌اند<ref>رخش خورشید، عزیز و دیگران، '''''بامدی طایفه‌ای از بختیاری'''''، تهران، 1346، ص، یازده، 86، 88؛ نیز: خسروی، عبدالعلی، '''''فرهنگ بختیاری'''''، تهران، 1368، 1/85.</ref>. هر تیره به چند تَش (اتش: اجاق، دودمان) و هر تش به چند اولاد و هر اولاد به چند کُرُّبو (کُرْ و بو = پسر و پدر: خانوار) یا بُهُون (چادر) تقسیم می‌شده است<ref> Garthwaite, G.R., “The Bakhtiyäri Ilkhäni: an Illusion of Unity”, '''''International Journal of Middle East Studies''''', Cambridge, 1971. Vol. VIII, no. 2, P. 146;نیز نک:

رخش خورشید،عزیز و دیگران، '''''بامدی طایفه‌ای از بختیاری'''''، تهران، 1346، ص 90-91؛ خسروی، 1/73. </ref>. مرکز امار ایران در 1366ش در نمودار سازمان اجتماعی بزرگْ طایفه دورکی باب طایفه بامدی را متشکّل از 4 تش اورده است<ref> '''''سرشماری اجتماعی – اقتصادی عشایر کوچنده (1366ش1، نتایج تفصیلی، ایل بختیاری'''''، مرکز امار ایران، تهران، 1369ش، ص 29.</ref>.

هر یک از دو تیره بزرگ سراج دین و کشکی یک کلانتر مستقل داشت. کلانتران بامدی از دامداران عمده به شمار می‌رفتند و در قلمرو خود زمین‌های بزرگ کشاورزی داشتند. با وجود امکانات بسیاری که کلانتران داشتند، از خوانین ایل مقرری‌های جنسی یا نقدی سالیانه از محل گرداوری مالیات‌ها از مردم ایل، می‌گرفتند<ref>رخش خورشید، عزیز و دیگران، '''''بامدی طایفه‌ای از بختیاری'''''، تهران، 1346، ص 110، 113-114.</ref>.هر اولاد از تش‌های بامدی در گرمسیر و سردسیر به واحدهای کوچک‌تری به نام مال تقسیم می‌شد که یک واحد اقتصادی عینی ایل بود و نقش مهم تولیدی داشت. اعضای هر مال در جایی خاص از قلمرو جغرافیایی تیره و طایفه خود چادر می‌زد و دام‌های مشترک خود را می‌چراند<ref>رخش خورشید، عزیز و دیگران، '''''بامدی طایفه‌ای از بختیاری'''''، تهران، 1346 ، 92؛ نیزنک: صفی‌نژاد، جواد، '''''عشایر مرکزی، ایران'''''، تهران، 1368، ص 118-119؛ کیاوند، عزیز، '''''حکومت، سیاست و عشایر'''''، تهران، 1368ش، ص 15.</ref>.

طایفه بامدی در کوچ‌های سالانه خود دو بار از خط الرأس رشته کوه‌های زاگرس می‌گذشتند. در اوایل بهار از گرمسیر به سردسیر می‌رفتند. بخشی از بهار و تمام تابستان را در چراگاه‌های شمال و شمال خاوری زاگرس می‌گذراندند. از نیمه شهریور تا نیمه مهرماه چادرهایشان را جمع می‌کردند و به سوی گرمسیر می‌کوچیدند و پائیز و زمستان را در دامنه‌های جنوبی و جنوب باختری و باختر زردکوه در خوزستان می‌گذراندند<ref> رخش خورشید، عزیز و دیگران، '''''بامدی طایفه‌ای از بختیاری'''''، تهران، 1346، ص 27، 33.</ref>.

طایفه بامدی تا 1344ش نیمه چادرنشین بودند و معیشت ان‌ها بر یک اقتصاد تولیدی دو پایه، دامداری و کشاورزی استوار بود. امکانات دسترسی فراوان به اب در ناحیه سرحد سبب گرایش اولادها و تش‌های بامدی به استقرار در این نواحی و ده‌نشین شدن ان‌ها شد<ref>رخش خورشید، عزیز و دیگران، '''''بامدی طایفه‌ای از بختیاری'''''، تهران، 1346، ، ص 14، 47-63.</ref>.

قدیم‌ترین امارها، جمعیت بامدی را در 1328ق / 1910م 800 خانوار و در 1351ش / 1972م میان 500 تا 600 خانوار تخمین زده‌اند<ref>Ehman, D’ Bahtiyaren – Persische Bergnomaden in Wandel der Zeit, '''''Wieshaden''''', 1975, P. 88.</ref>. سرشماری 1366ش از 536 خانوار (836/3 تن) کوچنده بامدی امار می‌دهد<ref>'''''سرشماری اجتماعی – اقتصادی عشایر کوچنده (1377ش)، نتایج تفصیلی کل کشور، مرکز امار ایران'''''، تهران، 1378ش، ص 13.</ref>.

از دیرباز میان طایفه‌های هفت لنگ و چهار لنگ بختیاری اختلاف و جنگ و ستیز بوده است. نمونه ان دشمنی دیرپا میان دو طایفه بامدی دورکی طایفه بابادی هفت لنگ بوده است. این ستیزه‌جویی از اغاز سده 14 ش، که بامدی‌ها از طایفه بیداروند (= بهداروند) بختیاری، رقیب و دشمن طایفه بابادی، حمایت می‌کردند، تا دهه 60 همین سده ادامه داشته است<ref>کوپر، م. س. '''''سفری به سرزمین دلاوران'''''، ترجمه امیرحسین ظفر ایلخان بختیاری، تهران، 1334ش، ص 34، 102؛ کریمی، اصغر، '''''سفر به دیار بختیاری'''''، تهران، 1368، ص 96.</ref>.

تلخیص. علی بلوکباشی

دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 11/ ص 268-272

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایل]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص. علی بلوکباشی

دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 11/ ص 268-272

بالکانلو

2025-04-28T19:41:24Z

Torkan:

'''[[بالکانلو]]'''، یا پالکانلو از طوایف ایل کرد شکاک، ساکن استان‌های آذربایجان شرقی و غربی و خراسان.

بالکانلوها در شهرهای اسکو، تبریز، بناب، ملکان استان اذربایجان شرقی و شهرهای بوکان و مهاباد و میاندواب استان اذربایجان غربی پراکنده‌اند<ref> '''''سرشماری اجتماعی، اقتصادی عشایر کوچنده 1377، جمعیت عشایری دهستان‌ها.''''' تهران: 1378، ص 14، 15، 17، 18، 22، 28. </ref>. دسته‌ای از بالکانلوها به نواحی قوچان، ترکمن‌صحرا درگز و روستاهای مرزی ایران و ترکمنستان در استان خراسان کوچانده شدند<ref> توحدی، کلیم‌الله. '''''حرکت تاریخی کرد به خراسان'''''. تهران: 1359، ج 1، ص 7، 488-489؛ میرنیا، سیدعلی. '''''ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان'''''. تهران: 1369، ص 113.</ref>.

نیمی از بالکانلوها کوچنده هستند. و در نواحی دو استان اذربایجان غربی و شرقی ییلاق و قشلاق می‌کنند<ref>اسکندری‌نیا، ابراهیم. '''''ساختار سازمان ایلات و شیوهمعیشت عشایر اذربایجان غربی'''''. انزلی: 1366، ص 378-376.</ref>. بخش بزرگی از بالکانلوهای خراسان یکجانشین هستند و در روستاهای منطقه جریستان قوچان سکونت دارند<ref>اسکندری‌نیا، ابراهیم.انزلی: 1366 ، ص 369-373.</ref>.

بالکانلوها به 9 «زومه» (اوبه) و هر یک به نام بزرگی از اوبه تقسیم می‌شوند. بزرگان و رؤسای این طایفه از اوبه حاجی پاپر یکی از اوبه‌های نه‌گانه برخاسته‌اند<ref> اسکندری‌نیا، ابراهیم.انزلی: 1366 ، ص 369-373.</ref>. شمار جمعیت کوچنده بالکانلوها در اذربایجان غربی و شرقی 183 خانوار و 1220 نفر و در استان خراسان 590 نفر بوده است. بالکانلوها به پرورش اسب و گاومیش و بز و گوسفند و ...<ref> '''''سرشماری اجتماعی، اقتصادی عشایر کوچنده 1377، نتایج تفصیلی.''''' تهران: 1378، ص 25، 72؛ میرنیا، سیدعلی. تهران: 1369.</ref> و زراعت و کشاورزی مشغولند<ref>توحدی، کلیم‌الله.تهران: 1359 ، ص 289.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران]]

[[ایل]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
معصومه ابراهیمی

باطل سحر

2025-04-28T19:35:29Z

Torkan:

'''[[باطل سحر]]'''، هر انچه در بی اثر کردن سحر و جادو و رماندن دیوان زیانکار به کار رود. باطل سحرها رماننده‌هایی هستند که مردم ان‌ها را دارای خاصیت جادویی و شرزدایی می‌پندارند و در گریزاندن جن و ارواح پلید موثر می‌انگارند. کاربرد سحر و باطل سحر همراه با اعمال و اداب جادویی از دیرباز در میان مردم جهان رایج بوده است. برای این کار معمولاً از دو روش «جادوی تقلیدی»[Homoeopathic limitative magic] (کاربرد چیزی شبیه چیزی یا کسی، مانند تندیس یا پیکره ان چیز یا کس) و «جادوی ساری»[Contagious magic] (کاربرد اجزا و اشیایی که زمانی در مجاورت و تماس نزدیک با چیزی یا کسی بوده‌اند، مانند مو و ناخن یا پاره‌هایی از جامه کسی) استفاده می‌کردند<ref>Frajer, J.G., The Golden Bough, London, 1932. P. 15</ref>. مردم جامعه‌های مذهبی مجموعه‌ای از رقیه‌ها و افسون‌های حاوی کلمات مقدس و ادعیه و تعاویز را برای دفع جن و شیاطین به طلسمات و باطل سحرهای جادویی افزودند<ref> بلوكباشي، علي. «ديدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم شناسي»، '''''كتاب جمعه'''''، 1359 ش، س 1، ش، 34، ص 120 – 121.</ref>. ابوریحان بیرونی در '''''اثار الباقیه''''' و '''''التفهیم''''' از رقیه و افسونی برای رماندن گزندگان یاد می‌کند که امیختگی باورهای جادویی – مذهبی مردم را در دو فرهنگ مزدی سنایی و [[اسلام]]<nowiki/>ی ایران نشان می‌دهد<ref> بيروني، ابوريحان. '''''الآثار الباقيه'''''. به كوشش زاخاو، لايپزيك، 1923، 229؛ همو، '''''التفهيم'''''. به كوشش همايي، تهران، 1318 ش، 259 – 260، نيز حاشيه 2. </ref>.

اعمال سحر و جادو زدایی هنوز در میان مردم کاربرد دارد و در نظام فرهنگی – ارمانی جامعه‌های ابتدایی و سنتی نقش مهمی به هنگام درماندگی و پریشان حالی مردم و بیم و اضطراب ان‌ها از نیروهای زیانکار ایفا می‌کند<ref>,</ref>.

طلسمات باطل سحر را بر حسب شباهت‌های کلی و عام در نوع و کاربرد می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: نخست، طبقه‌بندی عمومی بر اساس طبیعی یا مصنوعی بودن طلسمات، مانند برخی احجار کریمه و سنگ‌ها؛ اجزایی از رستنی‌ها و گیاهان؛ اندام‌هایی از انسان و حیوان؛ ابزار و اشیاء و لوح‌های فلزی؛ زیورها و گوهرها؛ تندیس و پیکره ساخته شده از موم و خمیر؛ افسون نوشته شده روی پوست، کاغذ و پارچه، یا کنده شده روی فلز؛ دستواره‌ها و چشمواره‌های فلزی و سفالی و شیشه‌ای؛ چیزهای ناپاک و الوده و فضولات برخی حیوان‌ها.

دوم، طبقه بندی بر حسب مقاصدی که طلسمات را به کار می‌برند، مانند طلسمات مخصوص پیشگیری و ردمان بیماری‌ها؛ حفظ و امنیت و دوری از خطرات و اسیب‌ها؛ به دست اوردن قدرت جسمانی؛ تحصیل خوشبختی و ثروت و جز ان<ref>Hastings, J. (ed.). Encyclopaedia of Religion and Ethics (ERE), England, 1980. 111/393.</ref>.

در بسیاری از فرهنگ‌های امروزی، از جمله فرهنگ عامه ایران، مو وناخن را دارای نیروی جادویی می‌پندارند و ان‌ها را همچون طلسم و رزم افزاری اهریمنی می‌شمارند. عامه مردم موی و ناخن چیده شده را روی زمین نمی‌اندازند، بلکه در جای‌هایی، مانند شکاف‌های دیوار پنهان می‌کنند تا از دسترس دشمنان و جادوگران دور مانند<ref> '''''اوستا'''''. ترجمه جليل دوستخوان، تهران، 1374 ش، 2/841 و حاشيه 2؛ هدايت، صادق. '''''نيرنگستان'''''. تهران، 1311 ش؛

Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938. 11/314.</ref>.

رایج‌ترین طلسم‌های دفع چم زخم* در میان مردم مشرق زمین و ایران، طلسم فلزی به شکل پنجه باز دست و چشم انسان، یا حتی چشم خشک شده هدهد، جغد و گربه بوده است<ref>Encyclo Paedia Judaica, 1971.71/999; Westermarck, E., Pagan Survinals in Mohammedan Civilasation, London, 1973. 39.</ref>. از چشمواره‌های کبود و ابی شیشه‌ای و سفالی و نقش پنجه و چشم همراه افسون و دعا بر روی کاغذ نیز استفاده می‌کرده‌اند. برخی چیزهای پلید و ناپاک، مانند خون حیض را در فرهنگ‌های سامی و ایرانی، دارای نیروی جادویی می‌انگاشتند و ان‌ها را همچون باطل سحر به کار می‌بردند<ref>Westermarck, 49.</ref>.

مسلمانان برخی ایات قرانی، دعاها و تعویذها را برای حفظ سلامت و دورکردن بلا و افت و چشم زخم به کار می‌گرفتند. سوره‌های مُعَوَّذتان (فَلق و ناس)، حمد و توحید، ایه «وَ اِنْ یکادُ...» (قلم)، جمله دعایی ماشاءالله لاحول...‌» و قلعه یاسین* از جمله ان‌هاست.

زنان برای باطل کردن سحر و جادو به برخی اعمال جادویی دست می‌زدند، اداب بخت گشایی*، ال زدایی*، چلّه‌بری*، و استفاده از جام چل کلید* نمونه‌هایی از این اعمال است<ref>كليني، محمد. '''''الاصول من الكافي'''''. به كوشش علي اكبر غفاري. تهران، 1356. 2/521؛ قمي، عباس. '''''مفاتيح الجنان'''''. تهران، 1391 ق. 319 – 320، حاشيه. </ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[اسلام]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

'''تلخیص از «باطل سحر»، نوشته علی بلوکباشی'''

'''دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1381، ج 11'''

باصری

2025-04-28T19:29:44Z

Torkan:

[[پرونده:Basseri people.gif|بندانگشتی|باصری برگرفته از وبسایت داریون نما قابل بازیابی از<nowiki/>https://daryonnama.ir/news/11106/%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C%D8%9B%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2/]]
'''[[باصری]]'''، ایلی کوچنده از ایلات خمسه فارس. این ایل از چند گروه قومی – زبانی تشکیل شده است. خاستگاه ایل باصری را برخی عرب<ref>Field, H. '''''Contributions to the Anthropology of Iran''''', Chicago, 1939, P. 216.</ref> و برخی دیگرامیزه‌ای از عرب و ترک<ref>Edwards, A. C., '''''The Persian Carpet''''', London, 1975, P. 288.</ref> دانسته‌اند. لیکن زبان باصری‌ها را، به جز تیره چار بنیچه ایل که ترکی است، فارسی<ref> حسن فسایی، '''''فارسنامه ناصری'''''، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، 1367، ج 2 / 1577.</ref> و گویشی نزدیک به زبان فارسی شیرازی و گاه دوزبانه فارسی – ترکی و فارسی – عربی<ref>Barth, F., Nomads of South Persia: The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy, Oslo, 1965, P. 1-2</ref> نوشته‌اند.

ساختار اجتماعی – سیاسی ایل بر یک تقسیم‌بندی شاخه‌ای متشکل از تیره، اولاد و چادر یا خونه (= خانه) قرار دارد. چادر یک خانواده هسته‌ای یا گسترده و کوچک‌ترین واحد اجتماعی ایل است، چند چادر که اعضایان‌ها با هم خویشاونداند یک واحد دام‌پرور را در یک اردو تشکیل می‌دهند که با هم کوچ و در کنار هم زندگی می‌کنند.

ایل را خان یا کلانتر و هر تیره را یک کدخدا و هر اولاد را یک کدخدا یا ریش سفید سرپرستی می‌کرد<ref>Ld., 11, 25-26, 50.</ref>.

شمار تیره‌های ایل در ''فارسنامه ناصری''، قدیم‌ترین سند 6 تیره، و در اسناد بعدی 13 و 15 تیرهامده است.

تَرْبُر، چاربنیچه (این دو دوره را یک تیره نیز به شماراورده‌اند)، شکاری، علی قنبری، علی میرزایی و ویسی نام تیره‌های ششگانه است<ref>حسن فسایی،تهران، 1367، ج 2 / 1577..</ref>. تیره ویسی با 14 اولاد و علی میرزایی با 6 اولاد بزرگ‌ترین تیره‌های ایل بوده‌اند<ref>Field, ibid.</ref>.

فردریک بارث اعضای 15 تیره را در 7 گروه نسبیِ ایل خاص، جوچین، ویسی، علی میرزایی، قشقایی، عرب و سَلْوِستونی (سروستانی) دیده است<ref>Barth, 52-53.</ref>.

در 1353ش جمعیت ایل را 2.049 خانوار (1.196 خانوار کوچنده و 853 خانوار اسکان یافته)<ref> صفی‌نژاد، جواد. '''''عشایر مرکزی ایران'''''، تهران، 1368، ص 95.</ref> و در 1366ش شمار کوچندگان ایل را 1.113 خانوار (7.868 تن) نوشته‌اند<ref>'''''سرشماری اجتماعی – اقتصادی عشایر کوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه'''''، مرکزامار ایران، تهران، 1368ش، ص 13.</ref>.

سرزمینی که ایل باصری دران زندگی و ییلاق و قشلاق می‌کردند، نوار باریکی است از دامنه‌های کوهستانی کوه بُل در شمال تا تپه‌های ساحلی غرب لار در جنوب فارس. باصری‌ها در کوچ بهاره از جهرم راه می‌افتادند و به خَفْر و سروستان و مرودشت می‌رفتند و در نواحی پیرامون دشت مرغاب مدتی توقف می‌کردند؛ در خرداد ماه ازان‌جا به سرحد (سردسیر) و به اطراف کوه بُل و نزدیکاباده می‌رفتند. در کوچ پائیزه از همان ایلراه به گرمسیر و چراگاه‌های زمستانی خود بازمی‌گشتند<ref>Barth, P. 1, 5, 6;

نیزنک: توکلی، غلامرضا، '''''ایل باصری از تُرناس تا کهباز'''''، تهران، 1379ش، 126-129.</ref>. پیمودن حدود 338 کیلومتر از ییلاق به قشلاق یا برعکس حدود 48 روز اقامت در ییلاق 140 و در قشلاق 132 روز طول می‌کشیده است<ref>صفی‌نژاد،جواد. '''''عشایر مرکزی ایران'''''، تهران، 1368 ، ص 88-89.</ref>.

در 1312ش بیشتر کوچندگان باصری به اجبار اسکان یافتند و در 1320ش دوباره به چادرنشینی و کوچ‌شبانی سنتی بازگشتند و تا 1340ش کوچندگی را ادامه دادند<ref>Barth, P. 3; Iranica, 111/844;

نیزنک: توکلی، همان، 140.</ref>.

ازان پس حدود 80 درصدان‌ها ده‌نشین شدند. استقرار باصری‌ها زمینه فعالیت کشاورزی را در چراگاه‌های مناطق مختلف گسترش داد<ref>همو، ص 131-132.</ref>.پس از انقلاب اسلامی در 1357ش گروه‌هایی از باصری‌ها باز زندگی کوچندگی را پیش گرفتند<ref>Iranica, Ibid.</ref>.

از دوره قاجار گروه‌هایی از باصری‌ها به نقاط مختلف ایران مهاجرت کردند و یا از ایل خود گسستند و به ایلات عرب، لر یاسوج کهکیلویه و ترک قشقایی* پیوستند<ref>Barth, P. 50, 52.</ref>. اقتصاد ایل در گذشته عمدتاً بر پایه دامداری و بهره‌برداری از فرآورده‌های دامی میش و بز استوار بود. امروزه بیشتران‌ها به زمین و تولید زراعی رویاورده‌اند<ref>Id., P. 101-111.</ref>.

نظام رهبری ایل تا دوره قاجار دقیقاً روشن نیست. در دوره صفوی ظاهراً ایل باصری در ضابطی ایل عرب بوده و افرادی از خاندان خوانین طایفه عرب شیبانی ضابطیان را بر عهده داشتند. پس از تشکیل اتحاد سیاسی ایلات خمسه در 1278ق ریاست و ضابطی خوانین عرب شیبانی پایان یافت و خاندان قوام‌الملک شیرازی حکومت و سرپرستی ایلات خمسه را بر عهده گرفت<ref>حسن فسایی،'''''فارسنامه ناصری'''''، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، 1367 ، 2 / 1576-1577، 1579.</ref>.حکومت قوام‌های شیرازی تا برکناری ابراهیم خان قوام در 1310ش ادامه یافت. پس ازان قدرت رهبری در ایل باصری تمرکز یافت و خوانینی از اولاد مَهْدخان، از تیره کُلُمبه‌ای یا کُلْمبیِ شاخه ویسی کلانتری ایل را در دست گرفت. پس ازابادی‌نشین شدن نظام سیاسی رهبری ایل به کلی در هم ریخت و تیره‌ها و اولادها بی حضور خان یا کلانتر گردش امور خود را بر عهده گرفتند<ref>توکلی،توکلی، غلامرضا، '''''ایل باصری از تُرناس تا کهباز'''''، تهران ، 89-90، 153، 162، 166-168.</ref>.

تلخیص: علی بلوکباشی

دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 11/ ذیل «باصری»

ص 186-188

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران]]

[[ایل]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص: علی بلوکباشی

دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 11/ ذیل «باصری»

ص 186-188

بارکزایی

2025-04-28T19:28:35Z

Torkan:

'''[[بارکزایی|بارَکْزایی]]،''' یا بارَکْزِهی، طایفه‌ای بزرگ از گروه قومی دُرانی‌ها یا ابدالی‌های پَشْتُونِ پراکنده در افغانستان و در بخش جنوب شرقی [[ایران]].

نام بارکزایی از دو بخش بارک، نام نیای بزرگ طایفه و زای یا زه، به معنای زاد و رود و فرزندان ترکیب یافته است<ref>khan, M.H., '''''Afghanistan and and it's in Ihabitants'''''. Tran. By H. Priestley, Lahore; 1981, 57; '''''Iranica''''', 111/742.</ref>. بارک در سده 8ق/14م و احتمالاً همزمان امیرتیمور لنگ می‌زیسته است<ref>Elphinstone, M., '''''An Account of the Kingdom of Kabul''''', London: 1979; 11/96; Dupree, L. '''''Afghanistan''''', Princeton: 1973</ref>.

بارکزایی‌های ایران که در سیستان و بلوچستان زندگی می‌کنند، در اوایل سده 13ق/19م به این مناطق امده‌اند و در میانه این سده در سیستان استقرار کامل یافته بودند<ref>Iranica, 111/618.</ref>. نسب این گروه را به امیرشاهوخان نامی می‌رسانند که پس از اختلاف‌های طایفگی میان بارکزائی‌های مقیم افغانستان، نوادگان او با خانواده‌ها و وابستگانشان به سیستان امدند و بعدها یکی از ان‌ها به نام میرباران خان با مردم طایفه‌اش به بلوچستان کوچیدند و به «باران‌زایی» یا «باران‌زهی» معروف شدند<ref> افشارسیستانی، ایرج. '''''مقدمه‌ای بر شناخت ایل‌ها'''''. چادرنشینان و وطوایف عشایری ایران. تهران: 1366، 2/933؛ همو، '''''عشایر و طوایف سیستان و بلوچستان'''''. تهران: 1370، 373-381. </ref>.

بارکزایی‌ها در سراسر بلوچستان ایران و در نواحی سراوان، ایرانشهر، سرباز و زاهدان پراکنده‌اند. شمار تخمینی‌جمعیت ان‌ها را به اختلاف زیاد داده‌اند. بنابر سرشماری 1377ش، 55 خانوار از طایفه باران‌زهی سراوان، 11 خانوار از باران‌زهی چابهار و 25 خانوار از طایفه بارکزهی ایرانشهر ساکن در بلوچستان کوچ می‌کردند<ref>بلوکباشی، علی. «بارکزایی»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1381، 11/101؛ مرکز امار ایران، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1366)، '''''نتایج تفصیلی (استان سیستان و بلوچستان)'''''، تهران: مرکز امار، 1369، 54، 58.</ref>.

در تقسیم‌بندی سازمان ایلی بازگزاهی و باران‌زهی از 6 تا 12 تیره منسوب به این طایفه‌ها نام برده‌اند که به سبب در امیختگی رده‌بندی تیره‌ها با قشرهای اجتماعی جامعه بلوچ*، مانند «ارباب» و «دُرزاده» و یا به شمار اوردن برخی خانواده‌های بارکزایی با نام خانوادگی، این تقسیم‌بندی نادرست می‌نماید<ref> جهانبانی، امان‌الله'''''. سرگذشت بلوچستان و مرزهای ان'''''. تهران: 1338، 25،47، ضمیمه؛ بلوکباشی، همانجا.</ref>.

امروزه بارکزایی‌ها با بلوچ‌های منطقه در امیخته و هویت قومی خود را از دست داده و فرهنگ بلوچی یافته‌اند و به زبان بلوچی سخن می‌گویند. بارکزایی‌ها خود را در سنجش با قوم‌های بیرون از جامعه بلوچ، عنصری از جامعه بلوچ می‌دانند، اما در میان بلوچ‌ها، خود را طایفه‌ای غیر بلوچ به‌ شمار می‌اورند<ref>'''''Iranica''''', 111/599 , 618. </ref>.

بارکزایی‌ها در تاریخ حیات سیاسی خود‌ با ایجاد رشته‌های پیوند سببی با سرکردگان ایلات و طایفه‌های مُکران به تدریج بر قدرت خود در منطقه افزودند و یکی از دودمان‌های حکومتگرا را در بلوچستان پدید اوردند. بهرام‌خان باران‌زایی یکی از امیران قدرتمند بارکزایی‌ها در بلوچستان بود. پس از مرگ او در 1299 یا 1300ش، امیر دوست محمدخان، عموزاده‌اش جانشین او شد و حکومت بلوچستان را در دست گرفت<ref> '''''ibid''''' , 111/618- 619.

افشا، سیستانی. '''''مقدمه‌ای بر شناخت طوایف سرگلزایی و بارکزایی'''''. تهران: 1366، 103-.105 </ref>.

در دوره دوست‌محمدخان، بارکزایی‌ها بر بخش بزرگی از جنوب شرقی ایران و مناطقی در بلوچستان هند (بلوچستان کنونی پاکستان) سلطه و نفوذ داشتند. او در دوران حکومتش از درامد خالصه برای توسعه عمران و ابادی بلوچستان هزینه کرد و 200 غلام تفنگدار برای خود فراهم اورد. در ایجاد اتحاد میان گروه‌های مختلف بلوچ بسیار کوشید، لیکن در این کار توفیق نیافت. رضاشاه که بارکزایی‌ها را خطری جدی در بلوچستان می‌انگاشت، لشکری برای سرکوب دوست ‌محمدخان به بلوچستان فرستاد. لشکریان شاه پس از یک درگیری او در را در مرکز اقامتش، قلعه بمپور دستگیر کردند و به تهران اوردند و اعدامش کردند<ref> 11/74 '''''Iranica''''', 14.

افشار، سیستانی. '''''مقدمه‌ای بر شناخت طوایف...''''' 105-108؛ همو. '''''مقدمه‌ای بر شناخت ایل‌ها و...،''''' 2/938-939.</ref>.

پس از مرکز دوست محمدخان، خانواده‌اش همراه گروهی از بارکزایی‌ها به بلوچستان پاکستان، در قلمرو انگلیسی‌ها پناهنده شدند و با رفتن انگلیسی‌ها از منطقه به ایران بازگشتند و زمین‌های خالصه را که قبلاً در ان‌ها زراعت می‌کردند، دوباره پس ‌گرفتند<ref>'''''Iranica''''', 111/ 620. </ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایل]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص از «بارکزایی»، نوشته علی بلوکباشی

''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی''، 1381، 11/99-102

باچوانلو

2025-04-28T19:24:37Z

Torkan:

[[پرونده:N00282875-r-b-000.jpg|بندانگشتی|باچو انلو برگرفته از وبسایت جهان نیوز قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.jahannews.com/gallery/282875/2/advenfb8.h8$jelbb9g1j.html]]
'''[[باچوانلو|باچوانلو، یا باچیان‌لو]]'''، تیره‌ایاز کرد زعفرانلو در شمال خراسان که به کرد قوچان نیز معروفند.

باچوانلو در منابع به صورت‌های قاچکانلو، باشمانلو، باشقانلو نیز امده است<ref> توحدی، کلیم‌الله. '''''حرکت تاریخیکرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران'''''. مشهد: 1359-1373، ص 1/281، 485، 2/163-164؛ میرنیا، علی. '''''ایل‌ها و طایفه‌هایعشایریکرد ایران'''''. تهران: 1369، ص 64؛ پاپلی‌یزدی، محمدحسین. «مختصریدرباره کوچ‌نشینان شمال خراسان»، '''''مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی'''''. مشهد: 1362، شمـ 3 و 4، ص 567؛ قدوسی، محمدحسین. '''''نادرنامه'''''. مشهد: 1339،ص 22؛ مردوخ کردستانی، محمد. '''''تاریخ'''''. سنندج، 1351، ص 1/79.</ref>.

باچوانلوها در یک صد سال اخیر به تدریج یکجانشین شده‌اند و در روستاهایاطراف اسفراین، قوچان، بجنورد، اشخانه و... سکونت دارند<ref>توحدی، ص 1/486، 2/164؛ پاپلی یزدی. ص 94.</ref>.

گروه‌های کوچنده ان‌ها نیز بین روستاهایقوچان و مناطق اطراف کوه‌هایهزار مسجد و شهرهای شیروان، بجنورد، ترکمن‌صحرا و ... در استان مازندران ییلاق و قشلاق می‌کنند<ref>میرنیا. ص 77، 79-81، 87.</ref>.

از شمار جمعیت باچوانلوها اطلاع دقیقی در دست نیست. کوچندگان ان‌ها در 1377ش، 348 خانوار و 2066 نفر گزارش شده است<ref> '''''سرشماریاجتماعی اقتصادی عشایر کوچنده 1377، نتایج تفصیلی کل کشور.''''' تهران: 1378، ص 24 </ref>.

زبان باچوانلوها کردیاز شاخه کرمانجیاست و به ترکیو [[فارسی]]<nowiki/>هم سخن می‌گویند<ref>میرنیا، ص 64.</ref>.

فعالیت عمده ان‌ها دامداری، زراعت و صنایع دستیبه ویژه قالی‌بافی است<ref> میرنیا، علی. '''''ایل‌ها و طایفه‌های عشایری خراسان'''''. تهران: 1369، ص 112.</ref>. پس از مرگ شاه عباس دوم، (حک: 1052ـ1077ق / 1642-1667م) باچوانلوها تحت حمایت قزلباش‌های افشار قرار گرفتند و همراه ان‌ها با متجاوزان ازبک و ترکمن به خراسان جنگیدند<ref> قدوسی. مشهد: 1339،.</ref>. در زمان نادر، ابتدا به یاری او در جنگ با ملک محمود سیستانی شتافتند، لیکن بعد از مخالفان و شورشیان علیه نادر شدند و سرکوب گردیدند<ref> میرنیا، علی. '''''سردارانیاز ایلات و طوایف درگز'''''. مشهد: 1361، ص 101-102. </ref>. در دوره قاجار مورد هجوم ترکمان‌ها قرار گرفتند<ref>توحدی. ص 1/281، 485، 4/30-32.</ref>.

تلخیص معصومه ابراهیمی از مقاله باچوانلو '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایل]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
جعفر اسحاق تیموری

تلخیص معصومه ابراهیمی از مقاله باچوانلو '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''

اینانلو

2025-04-28T19:21:17Z

Torkan:

'''[[اینانلو|اینانلو، یا اینالّو]]،''' یکی از ایل‌های تُرک زبان ایران و از ایلات خمسه فارس.

اینانلوها وابسته به قوم اُغوز بوده‌اند. ظاهراً میان اینانلوهای فارس و [[ایل]] بزرگ اوشار (= افشار*) پیوندهایی وجود داشته و شاخه‌ای از ان‌ها افشار اوشاغی، یعنی فرزندان افشار، نامیده می‌شده است<ref>

Minorsky, V. "Ainallu/ inallu", Rocznik '''''Orientalistyczny'''''. Cracow: 1953 , vol. XVII , 3-4 , 8.

حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران: 1367، امیرکبیر، 2/1576.</ref>.

زمان مهاجرت اینانلوها را به فارس در سده 7 یا اوایل سده 8ق (13 و اوایل سده 14 م)، در دوره سلاطین مغول دانسته‌اند<ref>حسینی‌فسایی،حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران: 1367، امیرکبیر،. 2/1573.</ref>. احتمالاً افشار اوشاغی همراه اینانلوها از نواحی مرکزی ایران به فارس کوچیده بودند، چون به هنگام فرمانروایی منصوربیک افشار در فارس در 904ق/1499م، افشارها در این ناحیه به سر می‌برند<ref>'''''Iranica''''', 1/585.</ref>.

اینانلو در 1278ق/1861م با چهار ایل دیگر فارس اتحادیه ایلات خمسه* را تشکیل دادند. در اسناد تاریخی از شماری تیره‌های وابسته به این ایل نام برده شده است. در قدیم‌ترین سند، '''فارسنامه ناصری''' (تألیف 1313ق/1895م) نام 25 تیره، و در '''عرف و عادت در عشایر فارس''' (تألیف 1324ش) نام 8 تیره از اینانلو امده است<ref>حسینی‌فسایی، همانجا، بهمن‌بیگی، محمدبهمن. '''''عرف و عادت در عشایر فارس'''''. تهران: 1324، بنگاه اذر، 55.</ref>.

از دوره صفوی تا حدود 1240ق/1824م خان‌های تیره ابوالوردی، یکی از تیره‌های مهم اینانلو بر ایل حکومت می‌کردند. بعدها رهبری ایل هر چندگاهی در دست یکی از خان‌های تیر‌ه‌های قورت، سَرکَلو و بلاغی می‌گشت<ref> حسینی‌فسایی. 2/1573، 1576.</ref>. مردم ایل تا پیش از سده 14ق کوچ می‌کردند، و از ان پس به تدریج در صحرای قره‌بلاغ فسا ده‌نشین شدند و به کشاورزی پرداختند و کوچندگان ان‌ها به ایل‌های دیگر فارس پیوستند<ref>حسینی‌فسایی، 2/1576.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایل]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص، «اینالو»، نوشته علی بلوکباشی

'''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''، 1380، 10/716-717

ایلخان

2025-04-28T19:19:22Z

Torkan:

'''[[ایلخان]]'''، بالاترین منصب نظام رهبری در هرم سلسله مراتب ساختار سیاسی جامعه ایلی ـ عشایری.

اتحادیه ایلی در ایران از اتحاد شماری ایل و طایفه بزرگ تشکیل می‌شد که از لحاظ جمعیت، وسعت زمین و دستگاه رهبری، در حد یک دولت کوچک در ایران عمل می‌کرده است. نظام رهبری این اتحادیه به صورت سلسله مراتب بود که یک رهبر قدرتمند در سر هرم قرار داشت. ایلخان به عنوان رأس سازمان سیاسی یا اتحادیه ایلی در بالاترین منصب این هرم قرار می‌گرفت و به ترتیب ایل‌بیگی ـ در مقام معاون ایلخان ـ، خوانین و کلانتران، کدخدایان و ریش‌سفیدان در دامنه هرم و به عنوان رؤسای واحدهای سیاسی کوچک‌تر اتحادیه ایلی قرار می‌گرفتند. در سلسله مراتب رهبری ایل، قدرت از رده پائین هرم به بالا افزوده می‌شد.

منصب ایلخانی در خانواده صاحبان این مقام‌ها موروثی بود و بالاترین مرجع تصمیم‌گیری در نظام سیاسی به شمار می‌رفت. منشاء قدرت [[ایلخان]]<nowiki/>ی، اقوام و بستگان نزدیک آن‌ها، طایفه وابسته به دستگاه رهبری (نوکران و مزدوران) و حمایت‌های شاه و حکومت بود.

امروزه نظام سیاسی سنتی اتحادیه‌های ایلی نیز به دلایل گوناگون، از جمله مداخله مستقیم دولت‌ها و گسترش تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در ایران، از هم گسسته است. چنین شکلی از سازمان سیاسی ایلی دیگر کمتر در اتحادیه‌های ایلی ایران وجود دارد<ref> امان‌اللهی، سکندر. '''''کوچ‌نشینی در ایران'''''. تهران: 1360، ص 196-219.</ref>.

(هرم سلسله مراتب نظام رهبری در ساختار سیاسی اتحادیه ایلی)

ایلخان و ایل بیگی

خان‌ها و کلانتران

کدخدایان

ریش سفیدان

گروه عامه ایلیاتی

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایلخان]]

[[ایران ( نشریه کلوپ بین المللی)|ایران]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

ایلات کهگیلویه

2025-04-28T19:17:46Z

Torkan:

'''[[ایلات کهگیلویه]]،''' شش‌ گروه [[ایل]]<nowiki/>ی از ایلات لر شیعه مذهب که در استان کهگیلویه و بویراحمد* در جنوب خاک [[ایران]] و در میان دو استان فارس و خوزستان زندگی می‌کنند.

کهگیلویه از یک هزار سال پیش زیستگاه گروه‌های کوچنده چادرنشین بوده است. در سده 4ق/10م در ناحیه کوهستانی فارس، که بعداً کهگیلویه نامیده شد، 5 زمَه کُرد (کوچنده شبان) مسکن و چراگاه داشتند<ref>Le Strange , G., The Lands of The Eastern Caliphate. Cambridge: 1905, 266.</ref>. از قدیم تا اوایل دوره اسلامی، ناحیه رِوِن کهگیلویه در میانه شمال و شرق بهبهان ییلاق یا «تابستان‌نشین» طایفه شبانکاره فارس بوده است<ref> حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری''.''' به کوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیرکبیر، 2/1473.</ref>.

3 گروه ایلی- قومی جاکی، اقاجری* و باوی*، یا بابویی از دیرباز در سرزمین کهگیلویه شناخته شده بودند و از ان‌ها در متون جغرافیایی و تاریخی قدیم یاد شده است. جاکی‌ها از مهاجران لُر به این سرزمین بودند که به دو شاخه عمده چاربنیچه، و لیراوی تقسیم می‌شدند<ref>باور، محمود. '''''کوه گیلویه و ایلات ان'''''. گچساران: 1324؛ '''نیزنک''': El2,V/822.</ref>. چاربنیچه به 4 ایل بویراحمدی*، چَرام*، دشمن‌زیاری* و نویی، و لیراوی به دو دسته ایلات لیراوی کوه و لیراوی دشت تقسیم می‌شدند. ایلات لیراوی کوه شامل بَهْمئی*، تِیْبی* (طیبی)، شیرالی (شیرعالی) و یوسفی و ایلات لیراوی دشت، که در صحرای بین بلوک زیدون و حیات‌ داود زندگی می‌کردند، شامل باوی و اقاجری بودند<ref> باور. محمود. '''''کوه گیلویه و ایلات ان'''''. گچساران: 1324، ص86-87.</ref>. امروزه فقط 6 ایل مستقل بویراحمدی، بهمئی، چرام، دشمن‌زیاری، تیبی و باوی در این استان می‌زیند و بویراحمدی مهم‌ترین و بزرگ‌ترین ان‌ها به شمار می‌رود.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران]]

[[ایل]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

ایلات خمسه

2025-04-28T19:12:19Z

Torkan:

'''[[ایلات خمسه]]،''' اتحادی از پنج اینانلو یا اینالّو، بهارلو،* نَفَر، عرب و باصری.* [[ایل]] با خاستگاه‌های متفاوت ترکو عرب و فارس این اتحاد ایلی بنا بر برخی مقاصد سیاسی، اقتصادی و نظامی در 1278ق/1861م به فرمان ناصرالدین شاه در منطقه فارس تشكیل شد<ref> حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 24.</ref>.

ایلات خمسه دومین گروه ایلی عمده فارس، پس از بزرگ ایل [[قشقایی]] در اواخر سده 13ق/19م و نیمه نخست سده 14ق/20م به شمار می‌رفتند<ref> مسعودمیرزا، (ظل السلطان). '''''تاریخ مسعودی'''''. تهران: 1360، دنیای كتاب، 129.

Sykes, P.''''', A History of Persia,''''' London: 1930, 11/479'''''.'''''</ref>. قلمرو ایل‌های خمسه منطقه‌ای در شرق قلمرو ایل قشقایی را در بخشی از نواحی شمال و مشرق و جنوب شرقی استان فارس، در سوی خاور راه [[اصفهان]] به شیراز و شیراز به جهرم فرا می‌گیرد<ref>بلوكباشی، علی. '''''«ایلات خمسه».''''' دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1380، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699.</ref>.

تمام طایفه‌های این ایلات تا سال‌های پایانی سده 13ق كوچ می‌كردند و از ان پس، به تدریج بخش بزرگی از ان‌‌ها یكجانشین شدند، به طوری كه در 1366ش، فقط 7684 خانوار از ان‌ها كوچ می‌كردند. ییلاقات این گروه كوچنده در شهرستان‌های اباده، اقلید، جهرم، داراب، شیراز، فسا، لار و مرودشت، و قشلاقاتشان نواحی دیگری در همین شهرستان‌ها و شهرستان‌های استهبان، فیروزاباد و نیریز فارس بوده است<ref>مركز امار ایران'''''. سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر كوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه'''''. تهران: 1368، ص15.</ref>.

رهبری هر یکاز ایل‌های خمسه و طایفه‌ها و تیره‌ها و اولادها را یکخان یا كلانتر و یا كدخدا بر عهده داشت كه امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عشایر زیر نظر ان‌ها بود. اصطلاح «خان» در خطاب مؤدبانه برای همه سران ایل و طایفه و تیره به كار می‌رفت. با فروپاشی اتحاد سیاسی ایل، رفته رفته عنوان «كلانتر» در میان ان‌ها منسوخ شد و عنوان خان جای ان را گرفت<ref>Barth, F'''''. Nomads of South Persia,''''' The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72</ref>.

عشایر كوچنده ایلات خمسه عمدتاً از راه پرورش و تولید گوسفند و بز زندگی می‌گذراندند. برخی خانوارها نیز همراه گله‌داری به زراعتی محدود نیز می‌پرداختند<ref>idem, 103..</ref>. یكجانشینان خمسه، مانند ایل اینانلو كه از اواخر سده 13ق دِه‌نشین شده بودند، اقتصادی یکپایه و متكی به كشاورزی داشتند. دِه‌نشینان در كنار فعالیت‌های زراعی، دامداری نیز می‌كردند<ref> بلوكباشی. بلوكباشی، علی. '''''«ایلات خمسه».''''' دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: 1380، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699، 700.</ref>.

نخستین رئیس و ابواب جمعی اتحاد خمسه علی محمدخان قوام، از خاندان با نفوذ قوام‌الملک شیرازی، و اخرین سرپرست ان، ابراهیم‌‌خان قوام، از همان خاندان بود<ref>حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 24. </ref>. ابراهیم‌خان در 1311ش، پس از شورش‌های ایلی در فارس از حكمرانی و ابواب جمعی مناطق خمسه و لار بركنار شد. با بركناری او حكومت 73 ساله خاندان قوام‌الملک بر ایلات خمسه پایان یافت<ref>هدایت، مهدیقلی. '''''خاطرات و خطرات'''''. تهران: 1363، 283، بیات، حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824؛ ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72؛ بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 53-69.</ref>. از ان تاریخ به این سو، اتحاد ایلات خمسه مفهوم سیاسی- نظامی پیشین خود را، كه مقابله با ایل قشقایی و تأمین امنیت راه‌های بازرگانی از بندرعباس و بنادر خارکو بوشهر به شیراز برای حمل كالای تجاری بود، از دست داد<ref>بلوكباشی. 700; Barth, 88,130</ref>. به دنبال ان همبستگی نیم بند و ساختگی میان ایل‌های پنجگانه به سستی گرائید و از هم فروپاشید و یکوحدت و همبستگی سنتی پایدار جایگزین ان شد.11

== نیز نگاه کنید به ==
[[اصفهان]]

[[ایل]]

[[قشقایی]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص از «ایلات خمسه»، نوشته علی بلوكباشی

'''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''، 1380ش، 10/699-700

ایل

2025-04-28T19:10:11Z

Torkan:

'''[[ایل]]،''' عنوان یک واحد سیاسی سازمان یافته بر پایه روابط قومی یا خویشاوندی و همبستگی‌های اجتماعی و اقتصادی میان گروه‌های عشیره‌ای معمولاً کوچنده مستقر در قلمرو جغرافیایی معین.

[[ایل]] یا اِلْ واژه‌ای تُرکی- مغولی است که پیشینه تاریخی ان به سده 2 قمری/ 8 م می‌رسد و از ان زمان تاکنون توسعه و تطور معنایی فراوان یافته است. این واژه در متون کهن ترکی و فارسی به معنای مختلف ولایت، صلح و دوستی، خیل و گروه، رام و مطیع، مردم و جماعت به کار رفته است<ref>بلوکباشی، علی. '''''جامعه ایلی در ایران'''''. تهران: 1382، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ص17.</ref>. صورت ترکیبی «ایل‌کردن» (مطیع‌کردن) و «ایل‌شدن» (مطیع و فرمانبردارشدن) بارها در '''جامع‌التواریخ''' رشیدالدین فضل‌الله به کار رفته است<ref> رشیدالدین، فضل‌الله. '''''جامع‌التواریخ.''''' به کوشش بهمن کریمی، تهران: اقبال، 1/245-247.</ref>. در دوره ایلخانیان، عنوان «ایل‌خان» برای فرمانروایان مغول [[ایران]]، که تابع و مطیع خان بزرگ، هولاکو بودند، به کار می‌رفت<ref>EI2, 111/1095. </ref>.

در متون جغرافیایی قدیم اصطلاح فارسی رَمَ (رمه، جمع ان رموم) و زَمَ (زمه، جمع ان زُموم) مترادف ایل و طایفه و به معنای عشایر کوچنده رمه‌گردان کُرد منطقه فارسی به کار رفته است<ref> بلوکباشی، علی. «ایل»، '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1380، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 10/699.</ref>. امروزه «زُمَ» (= زمه) به معنای اُبّه، متشکل از چند یا چندین خانوار چادرنشین در میان ایلات و عشایر کرد غرب ایران به کار می‌رود<ref> اسکندرنیا، ابراهیم. '''''ساختار سازمان ایلات و شیوه معیشت عشایر اذربایجان‌ غربی'''''. اورمیه: 1366، انزلی، ص33.</ref>.

اصطلاح‌های عربی عشیره و عشایر، قبیله و قبایل، طایفه و طوایف و اصطلاح‌های [[ترک]]<nowiki/>ی اویماق و اویماقات و اولوس (اولوسات) نیز بدون توجه به مفاهیم اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هر یک، مترادف با یکدیگر و مترادف با کلمه ایل به کار رفته‌اند<ref>بلوکباشی، علی. '''''جامعه ایلی در ایران'''''. تهران: 1382، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ص19.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

ایل بیگ

2025-04-28T19:07:21Z

Torkan:

'''[[ایل بیگ]]'''، منصب پائین‌تر از [[ایلخان]] (معاون ایلخان) در نظام رهبری سلسله مراتب ساختار سیاسی جامعه ایلی ـ عشایری.

منصب ایل بیگی مانند ایلخانی در خانواده صاحبان این مقام‌ها موروثی بود.

منشاء قدرت ایل بیگی اقوام و بستگان نزدیك انها، طایفه وابسته به دستگاه رهبری (نوكران و مزدوران) و حمایت‌های شاه و حكومت بود<ref> امان‌اللهی، سكندر. '''''كوچ نشینی در ایران'''''. تهران: 1360، ص 216-219.</ref>.

در بسیاری از موارد هنگامی كه ایلخان مورد غضب دستگاه‌های حكومتی قرار می‌گرفت و عزل می‌شد ایل بیگ جانشین او می‌شد.

ایل بیگ‌ها در جامعه ایلی عشایری مسئول رتق و فتق برخی امور بود. همچنین دستورات ایلخان را به مراتب پائین‌تر از خود ابلاغ می‌كرد<ref>صفی‌نژاد، جواد. '''''عشایر مركزی ایران'''''. تهران: 1361، ص 120-121. </ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایلخان]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
معصومه ابراهیمی

تلخیص از مقاله ایران، جامعه ایلی، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''.

اوسانه

2025-04-28T19:05:18Z

Torkan:

'''[[اوسانه]]،''' با (Owsane)، رساله‌ای حاوی شعرها و ترانه‌های رایج میان مردم جامعه سنتی قدیم. اوسانه صورت گویشی واژه افسانه و نخستین گرداورده صادق هدایت* (1281-1330 ش) در زمینه ادبیات شفاهی* مردم ایران است كه نخستین بار در 1310 ش در مجموعه اریان كوده انتشار یافت.

رساله اوسانه شامل دیباچه‌ای در بررسی و تحلیل شعر عامه و مجموعه اشعار: ترانه بچه‌ها، ترانه دایه‌ها و مادرها، رمزها، و ترانه‌های عامیانه است. اشعار به زبان ساده مردم و همراه تعبیرات و تشبیهات انهاست. مضمون‌های اشعار برگرفته از اندیشه و برداشت مردم و برتابنده زندگی روزمره و باورهای مردم و برخی واقعه‌های تاریخی است. خاستگاه و كاربرد اشعار اغلب در حوزه جغرافیایی– فرهنگی تهران است.

هدایت با انتسّار اوسانه اعتبار و اهمیت گرداوری و بررسی ادبیات شفاهی و ترانه‌هایكودكان را اشكار كرد. این رساله چند بار به طور مستقل یا همراه مجموعه اثار هدایت به چاپ رسیده است. هنریماسه[Henri Massé]، ایران‌شناس فرانسوی اشعار اوسانه را به فرانسه ترجمه و دركتاب ''معتقدات و اداب ایرانی''[Croyances et Coutumes persanes] در 1938م/1317ش در پاریس چاپ كرد.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران اشكانی، دین|ایران]]

== ماخذ ==
1- هدایت، صادق. '''''اوسانه'''''، تهران: حبیبی، 1319ش.

2- هدایت، صادق. '''''نوشته‌هایپراكنده صادق هدایت'''''، به كوشش حسن قائمیان، تهران: امیركبیر، 1334ش.

3- Massé, Henri, Croyanes et Coutumes Persanes Paris: Librairie Orientale et Américaine, 1938.

== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

اورازان

2025-04-28T19:03:10Z

Torkan:

'''[[اورازان]]،''' درباره جغرافیای اجتماعی و فرهنگی یکی از دهات طالقان همراه با تصاویر و نقشه، تألیف جلال ال احمد (1302-1348ش) که نخستین بار در 1333ش منتشر شد. کتاب عنوان تک‌نگاشتی و دارای یک مقدمه به [[فارسی]] و ترجمه انگلیسی و یازده فصل است که در مباحث مختلف به وضعیت عمومی ده، مسایل مذهبی، اب و ابیاری، تشریفات مرگ‌ و میر، غذا و لباس اهالی، مراسم عروسی، تشکیلات اجتماعی، فرهنگ مختصر واژگان اورازانی، چند جمله و مثل و بازی و قصه و چند نکته دستوری صوت‌شناسی و صرف فعل در اورازان می‌پردازد. مقدمه کتاب را سیمین دانشور به انگلیسی ترجمه کرده است. اورازان اکنون اثری کلاسیک به شمار می‌اید و تاکنون چند بار تجدید چاپ شده است<ref> ال‌احمد، جلال. '''''اورازان''.''' تهران: انتشارات مازیار، 1352، چ 4.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[فارسی]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
فاطمه اسماعیلی

اهل هوا

2025-04-28T19:00:04Z

Torkan:

'''[[اهل هوا]]'''، افرادیکه بنا بر باور ساحل‌نشینان جنوب [[ایران]] به تسخیر بادهایبیماریزا درامده و با رام شدن بادها از گزندشان رها شده‌اند.

در فرهنگ [[اسلام]]<nowiki/>ی، برداشتی کم و بیش مشابه جنّ دربارهباد وجود دارد<ref>قزوینی، زکریا. '''''عجایب المخلوقات'''''. به کوشش نصرالله صبوحی، تهران: کتابخانهمرکزی، 1361، ص 379-380. </ref>. مجلسیباد را کنایه از جن گرفته و ان را باد ـ جن نامیده و بیماریریح الصبیان، یا باد کودکان (= ام صبیان*) را در اثر باد ـ جن دانسته است<ref> رسولی، هاشم. '''''حواشیبر اصول کافیکلینی'''''. تهران: انتشارات علمیهاسلامیه، بیتاریخ، 4/362. </ref>. ساحل نشینان میگویند هر بادی جنّیدارد که با ان به درون جسم ادمیزادگان میرود و انها را تسخیر و «هوایی» میکند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48.</ref>. شخص «بادْ زده» (قس: جن زده) یا مُسَخَّر باد اختیارش را از دست میدهد و به بیماری«دیو باد»، جنون و دیوانگی<ref> خلف تبریزی، محمدحسین. '''''برهان قاطع.''''' به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ج 2 / ذیل «دیوباد».</ref> دچار میشود و در تمام عمر به صورت مَرکب (فَرَس) بادهایرام شده در درون خود و میانجیو وسیلهارتباطیبا انها در میاید. مادام که اهل هوا از این بادها فرمان میبرند و خواسته‌ها و نیازهایشان را براورده میکنند، از گزند و ازارشان در امانند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355، ص 48. </ref>.

اهل هوا میگویند بیشتر بادها، از جمله بادهایموسوم به زار، از سواحل افریقایسیاه، هند، و شمار اندکی از عربستان و جزایر دیگر به ایران امده‌اند<ref> ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355 . ص 46.</ref>. مردم بلوچ بادها را به بادهایمهاجر افریقاییو بادهای بومی بلوچستان تقسیم میکنند<ref>ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356، ص 2. </ref>. همچنین بادها را به دو دسته مسلمان بینا و صالح بیزیان و کافر کور و ناصالح زیانکار تقسیم کرده‌اند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355، . ص 48.</ref>. میان بادهای مسلمانِ مشهور به بادهای مشایخ پیوندی روحانی با گروه‌های قومی و اجتماعی جامعه برقرار است<ref> بلوکباشی، علی. «هویت‌سازیاجتماعیاز راه بادزُدایی»، '''''نامهانسان‌شناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381)، ص 36.</ref>.

بادهای مشایخ ارواح شیوخ و پیران عابد و زاهدیهستند که میان قوم خود منزلت و اعتبار قدسیانه داشته‌اند. امروزه قدمگاه‌های* این مشایخ زیارتگاه بیماران بادزده و حاجتمندان است<ref>ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356. ص 28؛ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355،. ص 80.</ref>.

جن ـ بادها طالب کالبد ادم‌های پریشان و خسته‌جان هستند و بیشتر در فضاهای اکنده از وحشت و اضطراب و در عرصه‌های فقر و بیکاری و میان سیاه پوستان مهاجر و لایه‌های فرودست عمل میکنند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 30 و 47.</ref>.

نشانه‌هایبادزدگی بنا بر نوع باد فرق میکند. مثلاً باد «مَتوری» بیشتر با حمله قلبی و «بُو مَریم» با کمردرد و خونریزی رحم زنان بروز میکند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 42 و 92</ref>. از دیدگاه روان‌شناسی، برخیاز علامت‌های جن‌زدگی، نشانه‌هاییاز جنون یا طبیعت هیستریایی[Hysterical nature]دارد و صورت‌هاییاز واکنش‌های روانی بیمار را در برابر فشارها و تنش‌های ناشی از وضعیت اجتماعی جامعه نشان میدهد<ref>'''''The Encyclopaedia of Religion.''''' ed. by Mircea Eliade, New York, XIV/16.</ref>.

در میان اهل هوا گروهی مرد و زن که به «بابا» و «ماما» مشهورند، باد درمانی میکنند. بیشتر بابا ـ ماماها از نسل مهاجران سیاه افریقایی، و یا دورگه هستند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355،. ص 160. </ref>. هر بادی بابا ـ مامای خاص خود را دارد که به نام همان باد خوانده میشود، مانند بابا یا مامازار و بابا یا مامانوبان<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 48-50.</ref>.

اهل هوا در چارچوب یک نظام اعتقادی ابتدایی طبیعت و علل بروز بیماریبادزدگیو اسباب و راه‌های درمان ان را پیش‌بینیکرده‌اند. به پنداشت انان، پزشک و دارو و دعا و طلسم نمیتوانند این بیمارها را درمان کنند. چارهدرمان انها به دست بابا ـ ماماها است<ref>'''''یادداشت‌های مؤلف'''''. </ref>.

جن‌زدایی[Exorcism]عموماً به دو صورت پایا [Permanent Exorcism]و گَشْتاری[Transformational Exorcism]انجام میگیرد. در جن‌زدایی پایا، بیمار جن‌زده کاملاً شفا مییابد و به حالت عادیخود باز میگردد، لیکن در جن‌زدایی گشتاری، دگرگونی اشکاری در بیمار رخ میدهد و هویت او را تغییر میدهد<ref>'''''The Encyclopaedia of Religion.''''' ed. by Mircea Eliade, New York, XIV/16.. همانجا، P. 16-17.</ref>. اهل هوا همه از گروه جن ـ بادزُدگان گشتاری، یا استحاله یافته هستند که پس از اجرایمراسم جن‌زدایی رویانها، هویت تازه یافته و به جرگه اهل هوا و جن ـ بادزُدایان پیوسته‌اند<ref> بلوکباشی، علی. «هویت‌سازیاجتماعیاز راه بادزُدایی»، '''''نامهانسان‌شناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381). ص 39.</ref>.

جادوپزشکان اهل هوا برایرهانیدن بیمار از ازار جن ـ باد «مجلس بازی» برپا میدارند و در 3 مرحله: در حجاب نگهداشتن بیمار، احضار جن ـ باد، و تسخیر باد و پائین اوردن ان از مرکب، بیمار را ازاد میکنند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355ص 52-54. و جمـ.</ref>. بابا ـ ماماها معمولاً با شیوهبمباران حسی[Sensory Bombardment ]، یعنیتحریک با محرّک‌هایبیرونیبیماران بادزده را به هیجان و حالت جذبه درمیاورند و او را از چنگال جن ـ باد رها میسازند. در مجلس بازیهر باد، که زنان و مردان با هم شرکت میکنند، طبل و دهل و ساز مخصوص همان باد را به کار میبرند<ref>'''''یادداشت‌های مؤلف'''''؛ نیز بلوکباشی، علی. «هویت‌سازیاجتماعیاز راه بادزُدایی»، '''''نامهانسان‌شناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381)،. ص 41؛ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355 . ص 76؛ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356. ص 16.</ref>.

بادها برایپائین امدن از مرکب خود توقعات و خواسته‌هاییدارند که انها را به دو صورت از زبان بابا ـ ماماها بیان میکنند. گرفتن مجلس، انداختن سفره، ریختن خون قربانی<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 49. </ref> از خواسته‌های عمومی؛ و لباس‌هایحریر، خیزران، خلخال طلا و شال گردن از خواسته‌های خصوصی انها به شمار میروند<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 56 و 63؛ریاحی، علی. '''''زار و باد و بلوچ'''''. تهران: طهوری: 1356. ص 10 و 12.</ref>.

رعایت برخی مطهرات و محرّمات برایاعضای جرگه اهل هوا بایسته است. پوشیدن لباس سفید و پاکیزه، شست‌وشوی مرتب خود و عطراگین کردن بدن از جمله شایست‌ها؛ دست زدن به مرده انسان و حیوان و نجاسات، پوشیدن جامه الوده، اشامیدن باده، نزدیکی کردن با نامحرم از جمله ناشایست‌ها به شمار میروند. به کار نبستن انها خشم جن ـ بادها را برمیانگیزاند و انها را به ازار رساندن و رنجاندن مرکب‌های خود وامیدارد<ref>ساعدی، غلامحسین. '''''اهل هوا'''''. تهران: امیرکبیر، 1355. ص 49، 54، 119 و 121.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص: بلوکباشی، علی. «اهل هوا»، '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1380، 10/478-481؛ همو. «هویت‌سازیاجتماعیاز راه بادزُدایی»، '''''نامه انسان‌شناسی'''''. ش 1 (بهار و تابستان 1381)، ص 34-43.

امام دوازدهگانه

2025-04-28T18:52:52Z

Torkan:

'''اِمامانِ دَوازْدَهْگانه،''' امامان اهل‌بيت(ع) كه در مذهب شيعة اثنا عشري به عنوان امامان منصوص و برگزيده از جانب خداوند شناخته مي‌شوند.

اين امامان به ترتيب امامت عبارتند از: حضرت علي(ع)، *فرزندش امام حسن(ع)، *امام حسين(ع)، امام زين‌العابدين(ع)، *امام محمد باقر(ع)، *امام جعفر صادق(ع)، *امام موسي ‌كاظم(ع)، *امام رضا(ع)، امام محمد تقي(ع)، *امام علي‌النقي(ع)، *امام حسن ‌عسگري(ع)، *حضرت مهدي، امام زمان(ع) *.

طبق اعتقاد شيعة اثنا عشري، دورة امامت امامان دوازدهگانه با رحلت رسول اكرم(ص) و به امامت رسيدن حضرت علي(ع) آغاز شده، و بدون انقطاع تاكنون ادامه يافته است. از 260ق، پس از درگذشت امام حسن عسكري(ع) و انتقال امامت به فرزند ايشان، امام مهدي(ع)، امامت از حالت ظهور به حالت غيبت مبدل شد، و دورة بلند امامت آن حضرت تماماً در حال غيبت بوده است. اعتقاد به امامان دوازده‌گانه اساس باور شيعة اثنا عشري است و در تأييد اين باور نصوص متعددي از رسول اكرم(ص) و ائمه(ع) عنوان شده، و حتي به تلويحاتي در قرآن كريم اشاره شده است. ادلة اثبات امامت آنان خود موضوع كتاب‌هاي پرشماري در حوزة اماميه بوده، و آثاري به سبك‌هاي گوناگون در اين باره پرداخته شده است.

'''امام باره'''

افزون بر كتب نصوص، بايد به آثاري با عنوان عمومي «دلائل الامامة» در باب معجزات ائمه(ع)، يا آثاري با عنوان عمومي «الوصية» در تبيين انتقال وصيت در سلسلة امامان دوازده‌گانه، اشاره كرد. اثبات نقليِ امامت دوازدهگانه(ع)، نزد متكلمان اماميه نيز مورد توجه بوده، و فصلي از آثار مهم كلامي اماميه را به خود اختصاص مي‌داده است. در ميان اهل سنت نيز احاديثي مبني بر وجود 12 نقيب يا امام پس از رسول اكرم(ص)، تداول داشته، امام تفسير ديگري از اين 12 امام ارائه مي‌شده است. در طول سدة نخست هجري، از برخي از اصحاب رسول اكرم(ص)، احاديثي با مضمون بشارت به 12 امام پس از آن حضرت، در محافل گوناگون نقل مي‌شد كه از آن ميان به خصوص حديث جابر بن سمره از بيشترين شهرت برخوردار بوده است؛ در اين حديث بيان شده بود كه اميران (امامان يا خلفا) پس از پيامبر(ص)، 12 تن هستند و همة ايشان از قريشند. افزودن بر آنچه گذشت، از شخصيت ائمه(ع) در محافل اهل سنت نيز همواره با حرمتي شگرف ياد مي‌شد و همين حرمت، گاه انگيزه‌اي بود تا كتابي در فضائل آنان فراهم آورده شود. بي‌ترديد نمونه‌هايي از كتب تأليف شده در فضائل اهل ‌بيت(ع) نزد اهل سنت، كم شمار نيست. از كتاب‌هاي تأليف شده در فضايل امامان دوازدهگانه در حوزة اهل سنت، از اين نمونه‌ها مي‌توان ياد كرد: 1. مطالب السئوول في مناقب آل الرسول، از كمال‌الدين ابن طلحة شافعي. 2. تذكرة خواص الامة في خصائص الائمة، اثر عالم حنفي يوسف بن قزاوغلي سبط ابن جوزي. 3. الفصول المهمة في معرفة احوال الائمة، از ابن صباغ مالكي. 4. الشذارت الذهبية يا الائمة الاثنا عشر، از شمس‌الدين ابن طولون، عالم حنفي دمشقي. 5. الاتحاف بحب الاشراف، از عبدالله بن عامر شبراوي، عالم شافعي مصري. 6. نور الابصار في مناقب آل بيت النبي المختار، از سيد مؤمن شبلنجي. 7. ينابيع المودة، اثر سليمان بن ابراهيم قُندوزي، (براي آثاري ديگر، نكـ: طباطبايي، شمـ2، ص52، شمـ4، ص101،100، شمـ17، ص100).

== نیز نگاه کنید به ==

== ماخذ ==
ابن بابويه، محمد. '''''الخصال'''''. به كوشش علي‌اكبر غفاري، قم: 1403ق؛ ابن صباغ مالكي، علي. '''''الفصول المهمة'''''. نجف: دارالكتب التجاريه؛ ابن طولون، محمد. '''''الائمة الاثنا عشر'''''. به كوشش صلاح‌الدين منجد، بيروت: 1958م؛ ابن عياش جوهري، احمد. '''''مقتصب الاثر'''''. قم: 1379ق؛ ابوداوود سجستاني، سليمان'''''. سنن'''''. به كوشش محمد محيي‌الدين عبدالحميد، قاهره: داراحياء السنة النبويه؛ احمد بن حنبل. '''''مسند'''''. قاهره: 1313ق؛ بخاري، محمد. '''''صحيح'''''. استانبول: 1315ق؛ ترمذي، محمد'''''. سنن'''''. به كوشش احمد محمدشاكر و ديگران، قاهره: 1357ق/1938م؛ حاكم نيشابوري، محمد. '''''المستدرك'''''. حيدرآباد دكن: 1334ق؛ خزاز قمي، علي'''''. كفاية الاثر'''''. قم: 1402ق؛ سبط ابن جوزي، يوسف. '''''تذكرة الخواص'''''. نجف: 1383ق/1964م؛ سيد مرتضي، علي. '''''الذخيرة'''''. به كوشش احمد حسيني، قم: 1411ق؛ طباطبايي، عبدالعزيز. '''''«اهل البيت(ع) في المكتبة العربية»'''''. تراثنا، قم: 1405ق؛ علامة حلي، حسن. '''''كشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد'''''. قم: مكتبة المصطفوي؛ '''''كتاب سليم بن قيس'''''. به كوشش علوي حسني نجفي، بيروت: 1400ق/1980م؛ مسلم بن حجاج نيشابوري. '''''صحيح'''''. به كوشش محمد فؤاد عبدالباقي، قاهره: 1955م؛ نجاشي، احمد. '''''الرجال'''''. به كوشش موسي شبيري زنجاني، قم: 1407ق؛ نعماني، محمد. '''''الغيبة'''''. بيروت: 1403ق/1983م.

== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی

== نویسنده مقاله ==
محمد نعمانی

تلخيص از فاطمه اسماعيلي

آل کثیر

2025-04-28T18:49:19Z

Torkan:

'''آ[[آل کثیر|ل‌کثیر]]،''' نام یکی از عشیره‌‌های مهم عرب شیعی مذهب خوزستان. نام این عشیره را کثیر و اکثیر نیز گفته‌اند و به سبب شمار فراوان جمعیت آن، کثیر به صورت صفت برای آن‌ها به کار می‌رود.

برخی منابع، ورودآل‌کثیر به خوزستان را در زمان حکومت صفویه (و برخلاف دیگر طوایف عرب خوزستان که خاستگاه جغرافیایی‌شان عراق است) از مکانی غیر از عراق دانسته‌اند<ref>عزاوی. عباس. '''''عشائر العراق'''''. بغداد: 1375ق/ 1956م؛ ج 4/190.</ref>. ریش سفیدان آل‌کثیر نسب خود را به برمکیان و خالد برمکی می‌رسانند<ref>تحقیقات میدانی مؤلف. محیط طباطبایی، محمد. «سرزمین بحرین»، '''''سمینار خلیج فارس'''''. تهران: 1341، ص1/94.</ref>. برخی ار محلی‌ها نیز بر این باورند که عشیره ال‌کثیر در خوزستان شکل گرفته است.

در زمان حکومت مشعشعیان در خوزستان، طوایفی مانند مَعلّی، روس عُلَیم، طُرَیف، ظَبّه، عنافِجه، عبدالخان و مهدیه را «طوایف کثیر» می‌نامیدند. در آن زمان خُنَیفر (نخستین نیای ال‌کثیر کنونی) از عراق به خوزستان آمد و دختر یکی از شیوخ بنی‌خالد را به زنی گرفت و صاحب فرزندی به نام ناصر ‌شد. وی با پشتیبانی حکومت مشعشعی طایفه خنیفر را تأسیس کرد. طوایف کثیر بر سر انشعاب نهر هرموشی از کرخه با طایفه خنیفر درگیر شدند و این طایفه را از بین بردند. پس از آن، ناصر به کین‌خواهی پدر، شیوخ طوایف کثیر را کشت و ریاست این طوایف را بر عهده گرفت و نام کثیر را نیز به ارث برد<ref>تحقیقات میدانی مؤلف.</ref>.

آل‌کثیر در مناطق میاناب دز و کرخه و روستاهای شهرهای شوش و دزفول پراکنده‌اند. ال‌کثیر به 3 شاخه (بیت) به نام‌های بیت سَعْد، بیت کریم و بیت ناصر تقسیم می‌شود<ref name=":0">تحقیقات میدانی مؤلف.</ref>.

سعد، کریم و ناصر از فرزندان خنیفر بودند که آل‌کثیر میان ان‌ها تقسیم شد. هر یک از این بیت‌ها نیز خود به بخش‌های کوچکتری تقسیم می‌شوند<ref name=":0" />. از شمار جمعیت آل‌کثیر در سال‌های اخیر گزارشی در دست نیست. اکثر مردان آل‌کثیر در سال‌های اخیر به کارگری در شرکت نیشکر هفت‌تپه مشغولند. دیگران نیز به کشاورزی و دامداری می‌پردازند<ref>'''''تحقیقات میدانی مؤلف..'''''</ref>.

تلخیص از مقاله ال‌کثیر کاظم برگ‌نیسی

در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی

ج2، 1374ش.

== نیز نگاه کنید به ==
[[اسلام]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
کاظم برگ‌نیسی

تلخیص از مقاله ال‌کثیر کاظم برگ‌نیسی

در دایرهالمعارف بزرگ اسلامی

افشار

2025-04-28T18:44:44Z

Torkan:

'''[[افشار]]، یا اوْشار،''' نام یک گروه بزرگ قومی- عشیره‌ای از اقوام ترک زبان پراکنده‌ در بیشتر نقاط ایران.

افشارها از ترکان اُغوز یا ترکمان و یکی از 22 تیره اغوز بوده است<ref>کاشغری، محمود. '''''دیوان لغات‌الترک'''''. استانبول: 1333ق، 1/56؛ نیزنک: رشیدالدین فضل‌الله. '''''جامع‌التواریخ'''''. به کوشش بهمن کریمی. تهران: 1338، اقبال، 1/35-36.</ref>. اوشار یا اوْشَر را نام یکی از 4 فرزند بولدوزخان، پسر سوم اغوز، و آن را به معنای «چالاک و به شکار جانوران مُهَوّس نوشته‌اند<ref>رشیدالدین، 1/40.</ref>. افشارها نام خود را احتمالاً از نام او گرفته‌اند<ref>Lockhart, L., '''''Nadir Shah''''', Lahore: 1976, 17.</ref>.

افشارها از کهن‌ترین و نیرومند‌ترین ایلات ترک زبان بوده‌اند<ref> فیلد، هنری. '''''مردم‌شناسی ایران'''''. ترجمه عبدالله فریار، تهران: 1343، ابن‌سینا، 49.</ref>. نام افشار در دوره [[سلجوقیان]] (429-700ق/1037-1300م) چنان وحشت‌انگیز بود که مردم ترکمان، ازبک و تاتار کودکان خود را با گفتن «اوشارگَلْدی» (افشار امد) می‌ترساندند<ref>قدوسی، محمدحسین. '''''نادرنامه'''''. مشهد: ، 1339، 18.</ref>. افشار یکی از ایل‌های تشکیل‌دهنده سپاهیان شاه اسماعیل‌ اول صفوی (حک 907-930ق / 1502-1524م) <ref>Lockhart , L., "The Persian Army in The Safavi Period", '''''Der Islam''''' , Berlin; 1959, 88.</ref> و از ایلات عمده و معتبر قزلباش بوده است<ref>مستوفی، ابوالحسن. '''''گلشن‌مراد'''''. به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: 1369، 156-157.</ref>. سران و امیران طایفه‌های افشار در جنگ‌های پادشاهان صفوی با عثمانی‌ها و ازبک‌ها و نیز در سپاه نادرشاه نقش بزرگی داشتند. بخش بزرگی از سپاهیان قاجار را نیز مردان طایفه‌های افشار تشکیل می‌دادند<ref>EI2, 1/240.</ref>.

سرزمین اصلی افشارها دشت قبچاق در ترکستان بود. در اواخر دوره سلجوقی دسته‌ای از افشارها از ان‌جا به ایران امدند و گروهی از آن‌ها، ظاهراً در دهه 540ق/ 1145 یا 1646 م به خوزستان مهاجرت کردند<ref>وصاف. '''''تاریخ'''''. تحریر عبدالمحمد ایتی، تهران: 1346، 86؛ نیزنک: کسروی، احمد. '''''کاروند'''''. به کوشش یحیی ذکاء، تهران: 1356، امیرکبیر، 48، حاشیه 1.</ref>. در دوره پادشاهی طهماسب اول صفوی (حک 930-984ق / 1524-1576م) ظاهراً حدود 10 هزار خانوار افشار در کهگیلویه می‌زیستند و دو تن از سران طایفه‌های آن به نام‌های مهدیقلی سلطان و حیدرقلی سلطان در شوشتر و دزفول حکومت می‌کردند<ref>اسکندر، بیک‌منشی. '''''عالم‌ارای عباسی'''''. به کوشش ایرج افشار، تهران: 1350، امیرکبیر، 140،227؛ روملو، حسن. '''''احسن‌التواریخ'''''. به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: 1357، 380.</ref>. در شرح شورش افشار‌های رامهرمز در 1005ق/1596م از دو طایفه گُندوزلو و ارَشلو افشار نام می‌برند<ref>اسکندر، بیک‌منشی. 524-525.</ref>. گندوزلو از عمده‌ترین افشارهای خوزستان بودند که رفته رفته یک ایل مستقل را تشکیل دادند، <ref>فیلد، 51.</ref>که در منطقه‌ای از حوالی شوشتر تا دزفول سکنی داشتند و دِه بُلَیتی در نزدیک شوشتر محل خان‌نشین ان‌ها بوده است<ref>کیهان، مسعود. '''''جغرافیای مفصل ایران.''''' تهران: 1311، 2/92؛ کسروی، 46؛ لایارد، هنری و دیگران. '''''سیری در قلمرو بختیاری و عشایر بومی خوزستان'''''. ترجمه مهراب امیری. تهران: 1371، 42-43.</ref>.

دسته دیگری از افشارها در دوره استیلای مغول بر [[ترک]]<nowiki/>ستان (اواخر سده 13 م/ اواخر سده 6ق) از ترکستان به آذربایجان مهاجرت کردند<ref>استرابادی، محمدمهدی. '''''جهانگشای نادری'''''. تهران: 1368، 26؛ نیزنک: مینورسکی، ولادیمیر. '''''تاریخچه نادرشاه'''''. ترجمه رشید یاسمی، تهران: 1313؛.Lockhart, Nader shah, 17 </ref>. نخستین گروه افشار که در اورمیه استقرار یافتند، ظاهراً از همراهان گرگین‌بیک اوصالوی افشار در 802 ق/1400م ( ← اصانلو، ایل) بودند<ref>افشارمحمودلو، عبدالرشید. '''''تاریخ افشار'''''. به کوشش محمود رامیان و پرویز شهریار افشار، تبریز: 1342، 12-13.</ref>. برخی طایفه‌های قاسملو، ایمانلو، ارشلو، گندوزلو، بکشلو و کوه‌گلو را از طوایف عمده افشارهای اورمیه نام برده‌اند<ref>Nikitine, B., "Les Afšārs d' Urumiyeh , J.A. Paris. 1929, vol. CCxiv, 105-109.</ref>. نادرشاه که از طایفه قرقلوی افشارهای ابیورد خراسان بود، گروهی از افشارهای اورمیه را به نواحی دیگر ایران کوچاند<ref>idem , 88.</ref>.

افشارهای کازرونِ فارس احتمالاً در اوایل دوره صفوی از خراسان، یا از نواحی مرکزی ایران به ان ناحیه مهاجرت کردند و سرانشان حدود 250 سال در ان‌جا حکمرانی کردند<ref>حسینی‌فسایی، حسن'''''. فارسنامه ناصری'''''. به کوشش منصور رستگار فسایی. تهران: 1367، امیرکبیر، 2/1440؛ مظلوم‌زاده، محمدمهدی. «طایفه افشار کازرون». '''''نامواره دکتر محمود افشار'''''. به کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران: 1367، 4/2438؛ حسین فسایی، 2/1440، 1442؛ Iranica. 1/583-584 </ref>. در فهرست اسامی تیره‌های اینانلو* به تیره «افشار اوشاغی» (فرزندان افشار) و در ایل قشقایی* به تیره «افشار کرمانی» اشاره کرده‌اند<ref>فسایی، 2/1576، 1582.</ref>.

نخستین گروه‌های افشار در اغاز دوره صفوی به خراسان رفتند. قرقلوهای افشار در زمان شاه اسماعیل اول (907- 930 ق/ م 1502- 1524 م) از اذربایجان به ابیورد خراسان مهاجرت کردند<ref>استرابادی، 26-27.</ref>. گروه بزرگ دیگری از افشارهای نواحی مختلف اذربایجان در دوره شاه عباس اول (996-1038ق / 1587-1629م) به خراسان کوچانده شدند<ref>محمدکاظم. '''''عالم‌ارای نادری'''''. به کوشش محمدامین ریاحی، تهران: 1364، 1/4-5.</ref>. نادرشاه افشار (1148-1160ق / 1735-1747م) در 1143ق حدود 12هزار خانوار افشار را همراه عشایر دیگر از فارس، عراق و اذربایجان به خراسان کوچاند<ref>استرابادی، 179-180.</ref>.

نخستین گروه از افشارهایی که به کرمان مهاجرت کردند، طایفه قاسملو، در حدود 916ق / 1510م بوده است. افشارهای کرمان تا زمان کریمخان زند قدرت داشتند و تنی چند از ان‌ها در ان‌جا حکومت می‌کردند<ref>باستانی‌پاریزی، محمدابراهیم. «افشارها در تاریخ و سیاست کرمان». '''''نامواره دکتر محمود افشار'''''. به کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، تهران: 1366، 4/1503-1505؛</ref>. افشارهای کرمان از عمده‌ترین ایلات و طوایف کرمان به شمار می‌رفته‌اند و شمار تیره‌های ان را میان 50 تا 80 تیره نام برده‌اند،<ref>وزیری‌کرمانی، احمدعلی. '''''تاریخ کرمان'''''. به کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: 1364، ، 198-199.</ref>که به 3 گروه عمده جهانشاهی، عمویی و میرحبیبی تقسیم می‌شدند.

گروهی از افشارها نیز احتمالاً در دوره صفوی در منطقه خمسه زنجان سکنی گرفته بودند. افشارهای خمسه، که به «افشار دَویرانی» معروف‌اند، از آذربایجان به آن‌جا آمده بودند<ref>فیلد، 203.</ref>. گروهی از افشارها در آبادی‌های جلگه‌ای اسداباد همدان، که به «جلگه افشار» شهرت دارد،<ref> '''''فرهنگ جغرافیایی ایران: ابادی‌ها'''''. تهران: 1328-1331، 5/107؛ جمالی‌ اسدابادی، ابوالحسن. «چند سند از طایفه افشار اسداباد»، '''''بررسی‌های تاریخی'''''، تهران: 1354، 245.</ref>دسته‌ای از آن‌ها در ابادی‌های پیرامون قزوین و ناحیه‌ای از قزوین به نام «افشاریه»، <ref>اسکندر بیک‌منشی، 1/892.</ref>گروهی نیز در حوالی تهران، در نواحی میان تهران و قزوین و در دهستان افشاریه از توابع ساوجبلاغ کرج <ref> '''''کیهان'''''. 2/112؛ '''''فرهنگ جغرافیایی ایران'''''. 1/117.</ref> و شماری از آن‌ها نیز در اصفهان، یزد، مازندران و جاهای دیگر به‌سر می‌برند<ref>مثلاً، نک: ساروی، محمد فتح‌الله. '''''تاریخ محمدی'''''. به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: 1371، 100-101؛ شیروانی، زین‌العابدین. '''''بستان‌السیاحه'''''. تهران: 1315، 106؛ کسروی، 50.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران]]

[[سلجوقیان]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص از «افشار»، نوشته علی بلوکباشی

''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی''، 1379، 9/492-498

افشار نادری

2025-04-28T18:40:45Z

Torkan:

[[پرونده:نادر افشار.jpg|بندانگشتی|نادر افشار نادری برگرفته از وبسایت پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری قابل بازیابی از<nowiki/>https://richtnews.ir/proud/%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C/]]
'''[[افشار نادری]]،''' نادر (1305 ـ 1358ش)، مردم‌شناس و از پیشروان پژوهش‌های روشمند ایلی ـ عشیره‌ای در [[ایران]].

او فرزند اسماعیل میرزا و از تبار نادرشاه افشار بود. در مشهد به دنیا آمد. پس از پایان تحصیلات دوره ابتدایی و متوسطه به تهران مهاجرت كرد و به استخدام وزات اموزش و پرورش درامد و به دبیری در دبیرستان‌های گرمسار ورامین اشتغال یافت<ref>صفی‌نژاد، جواد. «زندگینامه». '''''فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب'''''. پائیز و زمستان 1381، س6، ش3و 4و 7.</ref>. بعداً، از سوی این وزارتخانه به بیروت رفت و ← در دانشگاه آمریكایی بیروت تحصیل كشاورزی كرد. پس از بازگشت، تحصیلش را در فلسفه در دانشكده ادبیات دانشگاه تهران ادامه داد<ref>صفی‌نژاد، جواد. «زندگینامه». '''''فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب'''''. پائیز و زمستان 1381، اسماعیل. «به یاد استاد».صفی‌نژاد، جواد. «زندگینامه». '''''فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب'''''. پائیز و زمستان 1381 . 25؛ دادار، هوشنگ. «حسب‌الحال دكتر نادر افشار نادری».صفی‌نژاد، جواد. «زندگینامه». '''''فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب'''''. پائیز و زمستان 1381 . 125.</ref>. در 1339ش در رشته علوم اجتماعی از مؤسسه تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران درجه فوق‌ لیسانس گرفت. بعداً ← از وزارت اموزش و پرورش به دانشگاه تهران انتقال یافت و با دریافت بورس تحصیلی از فرانسه، به پاریس رفت و از دانشگاه پاریس درجه دكتری در مردم‌شناسی گرفت (1964م ـ 1343ش). در ان‌جا با الویا رستربو دختر اسپانیایی اهل كلمبیا و دانشجوی دانشگاه ازدواج كرد<ref>صفی‌نژاد. '''''اپائیز و زمستان 1381.''''' 8؛ دادار، صفی‌نژاد، جواد. «زندگینامه». '''''فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب'''''. پائیز و زمستان 1381'''''.''''' 126؛ اشوری، داریوش. «یاد نادر افشار نادری». '''''ایلات و عشایر مجموعه كتاب اگاه.''''' تهران: اگاه، 1362، 325.</ref>.

او در منصب استادی و در مناصب دیگر، از جمله رئیس مؤسسه تحقیقات اجتماعی و رئیس دانشكده علوم اجتماعی سال‌هایی چند خدمت كرد و در 1355ش مؤسسه پژوهش‌های دهقانی و روستایی ایران را بنیان نهاد که تا 1357ش دایر و فعّال بود<ref>صفی‌نژاد،صفی‌نژاد، جواد. «زندگینامه». '''''فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب'''''. پائیز و زمستان 1381 ، 12- 13؛ همایون‌پور، هرمز. «مردی بود مردستان»، '''''فصلنامه عشایری...'''''، 109.</ref>. در برخی همایش‌های بین‌المللی از جمله هشتمین كنگره علوم انسانی و مردم‌شناسی در ژاپن شركت كرد (1968م/ 1347ش)<ref>افشارنادری، نادر. «نامه‌ای از مرحوم دكتر نادر افشار نادری»، '''''فصلنامه عشایری...''''' . 95.</ref>. سرپرستی طرح جامع مطالعه اجتماعی ایلات و كهگیلویه را برعهده داشت. از مهم‌ترین آثار پژوهشی او به فارسی می‌توان مونوگرافی ایل بهمئی (1347ش) و از فیلم‌های كوتاه مردم‌نگاری او بلوط (1346ش) و «مشك» (1346ش) را نام برد<ref>اشوری، تهران: اگاه، 1362'''''ا'''''. 327.؛ اثار تألیفی به فارسی و انگلیسی و ترجمه‌ها از انگلیسی به فارسی و فیلم‌ها رانك: اشوری، همانجا؛ شاه‌حسینی، علیرضا و یونس اصغری. «كتاب‌شناسی نادر افشار نادری»، '''''فصلنامه عشایری...''''' . 151، 164.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

اصانلو

2025-04-28T18:38:44Z

Torkan:

'''[[اصانلو]]'''، یا اوصالو، نام گروهی از اقوام [[ترک]] زبان که در حوزه‌های جغرافیایی ـ فرهنگی مختلف [[ایران]] پراکنده‌اند.

نام این گروه در تاریخ نخستین بار با نام گرگین‌بیک اوصالو، سرکرده افشارهای ملتزم امیرتیمور گورکان، که در 802ق/ 1399م به حکومت اورمیه گمارده شد، امده است<ref>افشارمحمودلو، عبدالرشید. '''''تاریخ افشار'''''. به کوشش محمود رامیار و پرویز شهریار افشار، تبریز: 1346؛

Nikitin, B., "Len Afšārs a Urumiyeh'''''", Journal Asiatiqiue ,''''' Paris , 1822, 71; Iranica, 1/583.</ref>. بنابر دیگر اسناد تاریخی، مانند '''عالم ارای عباسی'''،<ref>اسکندر بیک‌منشی. '''''عالم‌ارای عباسی'''''. تهران: 1350، 2/1085.</ref> اصانلوها به احتمال زیاد از طایفه‌های ترک پیوسته به ایل افشار بوده‌اند، که از سده 7ق/ 13م در ایران حضور داشته‌اند. حضور ان‌ها را در حوزه‌های جغرافیایی ـ فرهنگی آذربایجان، [[اصفهان]]، فارس، قزوین، زنجان و گرمسار و خوار تهران گزارش کرده‌اند<ref name=":0">بلوکباشی، علی. «اصانلو». '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف، 1379، 9/99- 100.</ref>.

اکثر اصانلوها با همزیستی و پیوندهای زناشویی با بومیان غیر ترک زبان محلی رفته رفته ویژگی‌های قومی ـ ایلی و فرهنگی ـ زبانی خود را از دست داده و در گروه‌های قومی دیگر جذب شده‌اند<ref name=":0" />. بنابر پژوهش‌های میدانی گروه کوچکی از اصانلوهای بخش مرکزی شهرستان گرمسار هنوز ویژگی عشیره‌ای خود را حفظ کرده و کوچ می‌کنند<ref> نکـ: هورکاد، برنار. «کوچ و اقتصاد شبانی در دامنه‌های جنوبی البرز»، '''''ایلات و عشایر.''''' تهران: اگاه، 1362، ص140- 141.</ref>. بنابر آمار سرشماری عشایری 1366ش جمعیت عشایر کوچنده اصانلوی این ناحیه 25 خانوار و 143 تن بوده است<ref> '''''سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1366ش).''''' جمعیت عشایری دهستان‌های کل کشور، تهران: مرکز امار ایران، 1368، ص47.</ref>. در نموداری نیز از 10 تیره اصانلوهای استان تهران نام برده شده است<ref>'''''مجموعه اطلاعات و امار ایلات و طوایف عشایری ایران'''''. تهران: مرکز عشایری ایران، 1361، ص41.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ترک]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

اصانلو

2025-04-28T18:37:12Z

Torkan:

'''[[اصانلو]]'''، یا اوصالو، نام گروهی از اقوام [[ترک]] زبان که در حوزه‌های جغرافیایی ـ فرهنگی مختلف [[ایران]] پراکنده‌اند.

نام این گروه در تاریخ نخستین بار با نام گرگین‌بیک اوصالو، سرکرده افشارهای ملتزم امیرتیمور گورکان، که در 802ق/ 1399م به حکومت اورمیه گمارده شد، امده است<ref>افشارمحمودلو، عبدالرشید. '''''تاریخ افشار'''''. به کوشش محمود رامیار و پرویز شهریار افشار، تبریز: 1346؛

Nikitin, B., "Len Afšārs a Urumiyeh'''''", Journal Asiatiqiue ,''''' Paris , 1822, 71; Iranica, 1/583.</ref>. بنابر دیگر اسناد تاریخی، مانند '''عالم ارای عباسی'''،<ref>اسکندر بیک‌منشی. '''''عالم‌ارای عباسی'''''. تهران: 1350، 2/1085.</ref> اصانلوها به احتمال زیاد از طایفه‌های ترک پیوسته به ایل افشار بوده‌اند، که از سده 7ق/ 13م در ایران حضور داشته‌اند. حضور ان‌ها را در حوزه‌های جغرافیایی ـ فرهنگی آذربایجان، [[اصفهان]]، فارس، قزوین، زنجان و گرمسار و خوار تهران گزارش کرده‌اند<ref name=":0">بلوکباشی، علی. «اصانلو». '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف، 1379، 9/99- 100.</ref>.

اکثر اصانلوها با همزیستی و پیوندهای زناشویی با بومیان غیر ترک زبان محلی رفته رفته ویژگی‌های قومی ـ ایلی و فرهنگی ـ زبانی خود را از دست داده و در گروه‌های قومی دیگر جذب شده‌اند<ref name=":0" />. بنابر پژوهش‌های میدانی گروه کوچکی از اصانلوهای بخش مرکزی شهرستان گرمسار هنوز ویژگی عشیره‌ای خود را حفظ کرده و کوچ می‌کنند<ref> نکـ: هورکاد، برنار. «کوچ و اقتصاد شبانی در دامنه‌های جنوبی البرز»، '''''ایلات و عشایر.''''' تهران: اگاه، 1362، ص140- 141.</ref>. بنابر آمار سرشماری عشایری 1366ش جمعیت عشایر کوچنده اصانلوی این ناحیه 25 خانوار و 143 تن بوده است<ref> '''''سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1366ش).''''' جمعیت عشایری دهستان‌های کل کشور، تهران: مرکز امار ایران، 1368، ص47.</ref>. در نموداری نیز از 10 تیره اصانلوهای استان تهران نام برده شده است<ref>'''''مجموعه اطلاعات و امار ایلات و طوایف عشایری ایران'''''. تهران: مرکز عشایری ایران، 1361، ص41.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ترک]]

[[ایران]]

== ماخذ ==
1. افشارمحمودلو، عبدالرشید. '''''تاریخ افشار'''''. به کوشش محمود رامیار و پرویز شهریار افشار، تبریز: 1346؛

Nikitin, B., "Len Afšārs a Urumiyeh'''''", Journal Asiatiqiue ,''''' Paris , 1822, 71; Iranica, 1/583.

2. اسکندر بیک‌منشی. '''''عالم‌ارای عباسی'''''. تهران: 1350، 2/1085.

3. بلوکباشی، علی. «اصانلو». '''''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرهالمعارف، 1379، 9/99- 100.

4. نکـ: هورکاد، برنار. «کوچ و اقتصاد شبانی در دامنه‌های جنوبی البرز»، '''''ایلات و عشایر.''''' تهران: اگاه، 1362، ص140- 141.

5. '''''سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (1366ش).''''' جمعیت عشایری دهستان‌های کل کشور، تهران: مرکز امار ایران، 1368، ص47.

6. '''''مجموعه اطلاعات و امار ایلات و طوایف عشایری ایران'''''. تهران: مرکز عشایری ایران، 1361، ص41.

== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

آسیای ستوری

2025-04-28T18:25:03Z

Torkan:

'''آ[[آسیای ستوری|سیای ستوری]]'''، اسیایی که با نیروی حیوان می‌چرخد. این نوع آسیا در [[ایران]] معمولاً به خَراس، یعنی بزرگ آس معروف است<ref>'''''برهان قاطع'''''. محمدحسین بن خلف تبریزی. به کوشش محمد معین، تهران: امیرکبیر، 1361، ذیل «اسیا»، 1/43 و «خراس»، 2/722 و حاشیة 9.</ref>. [[آسیا]]<nowiki/>ی ستوری را معمولاً با اسب، شتر، [[گاو]] و گاهی با خر و استر می‌گردانند. حرکت دایره‌وار حیوان، سنگ رویی را به دور محوری قائم، که از میان سنگ ثابت زیرین آسیا بیرون آمده است، می‌گرداند<ref name=":0">میرزا حسین خان. '''''جغرافیای اصفهان'''''. به کوشش منوچهر ستوده، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، 1342، ص 117.</ref>.

خراس در ایران، بیشتر در جاهای خشک و کم آب و در عصّارخانه‌ها به کار می‌رفته است. مثلاً سرخس که شهری خشک و کم آب بوده، آسیای آبی نداشته است و مردم برای آرد کردن غلات از خراس استفاده می‌کرده‌اند<ref name=":0" />.

در برخی نقاط ایران آسیاهای ابی را به گونه‌ای می‌ساختند که به هنگام خشکسالی یا تنگابی بتوانند آنها را با نیروی چارپا نیز بگردانند. مثلاً به هنگامی که آب زاینده‌رود در تابستان در اصفهان کم یا خشک می‌شد، آسیابان‌ها از ستور برای چرخاندن سنگ‌های آسیا استفاده می‌کردند<ref>میرزا حسین خان. '''''جغرافیای اصفهان'''''. به کوشش منوچهر ستوده، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، 1342، ص 117.</ref>. اصفهانی‌ها آسیاهای ستوری یا طاحونه را، که بیشتر با گاو می‌گرداندند، آسیای گاوی می‌نامیدند<ref>اصفهانی، محمدمهدی. '''''نصف جهان فی تعریف الاصفهان'''''. به کوشش منوچهر ستوده، تهران: امیرکبیر، 1340، ص 54.</ref>.

در ایران آسیای ستوری پیشینه‌ای دراز دارد. از زمان و محل اولیه کاربرد خراس اگاهی دقیقی نداریم. برخی روایات تاریخی کاربرد آسیای اسبگرد را نخستین بار در چین دانسته‌اند. در دوران باستان زمانی که رومیان از بردگان برای چرخاندن سنگ‌های بزرگ آسیا بهره می‌بردند، ایرانیان چارپایان و نیروی آب و باد را برای گرداندن سنگ‌های آسیا به کار می‌بردند<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''. تلخیص: بلوکباشی، علی. «اسیای ستوری»، '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: مرکز دایرةالمعارف، 1367، ج 1 / 376-377.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[ایران]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

آسیا

2025-04-26T22:20:24Z

Torkan:

'''آ[[آسیا|سیا]]'''، کارافزار خرد و آرد کردن گندم و جو و برخی دانه‌های گیاهی.

از آسیا برای خرد و نرم کردن سنگ نمک و گچ و گرفتن روغن و شیره از دانه‌های روغنی استفاده می‌کنند.

واژه آسیا مخفف آسیاب و در اصل اسْ اب (اس: سنگ) بوده که در تحول فونتیکی زبان به صورت آسیاب و آسیا، یعنی سنگی که با آب می‌گردد، درآمده است. بعدها آسیا را برابر و به معنای آس گرفته و آس گردنده با آب، باد، دست و ستور... را به ترتیب آسیای آبی، آسیای بادی، آسیای دستی و آسیای ستوری و ... گفته‌اند<ref>شمس‌قیس‌رازی، محمد. '''''المعجم'''''. به كوشش محمد قزوینی و محمدتقی مدرس‌رضوی، تهران: دانشگاه تهران، 1338، ص 305؛ تتوی، عبدالرشید. '''''فرهنگ رشیدی'''''. به كوشش محمد عباسی، ج 1، ذیل اس، ص 111.</ref>.

آسیا از کهن‌ترین دستاوردهای صنعتی انسان بوده است. بنابر برخی روایت‌های افسانه‌ای اسلامی،آادم نخستین سازنده سنگ آسیا بود و آسیا کردن با آن را آموخت<ref>نیشابوری، ابراهیم بن منصور. '''''قصص‌الانبیاء'''''. تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1340، ص 23-24؛ بلعمی، ابوعلی‌محمد. '''''تاریخ بلعمی'''''. به كوشش محمدتقی بهار و محمدپروین گنابادی، تهران: ادارهكل نگارش وزارت فرهنگ، 1341، ص 86.</ref>. کشف سنگ‌های اسیا در کاوش‌های تپه حصار دامغان<ref>ویلسن، كریستی. '''''تاریخ صنایع ایران'''''. ترجمهعبدالله فریار، تهران: بی ناشر، 1317، ص 30-31.</ref> پیشینه کاربرد این کارافزار را به زمان پیش از تاریخ می‌رساند. احتمالاً ساده‌ترین آسیایی که انسان برای خرد کردن دانه‌ها به کار برد دو سنگ ناسفته بود، که یکی را بر روی دیگری می‌غلتاند تا دانه‌ها را در میان آن دو خرد کند<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>. هنوز نمونه این کارافزار ابتدایی در میان برخی ایلات و عشایر ایران، از جمله لرهای کهگیلویه به کار می‌رود<ref>بلوكباشی، علی. «ایل بهمئی»، '''''هنر و مردم.''''' ش 36 (1344)، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ص 25. تلخیص: بلوكباشی، علی. «اسیا»، '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1367، ج 1، ص 371-373.</ref> . بعدها انسان از نیروی آب، باد و ستور در گرداندن سنگ‌های آسیا استفاده کرد.
== نیز نگاه کنید ==

مآخذ<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

آسوریان

2025-04-26T22:19:17Z

Torkan:

'''آ[[آسوریان|سوریان]]'''، از گروه‌های قومی ساکن در [[ایران]] و برخی کشورهای دیگر که هویت، فرهنگ و تاریخ مختص به خود دارند.

جمعیت آسوریان جهان را بین 300.000 تا حدود یک میلیون نفر تخمین زده‌اند که در ایران، عراق، ترکیه، اروپا، امریکا و اتحاد جماهیر شوروی سابق زندگی میکنند. آسوریان ایران تا پیش از انقلاب بین 70.000 تا 90.000 نفر بوده‌اند<ref>'''''دایرهالمعارف بزرگ شوروی'''.''</ref>.

آسوریان ایران بیشتر در مناطق تهران، ارومیه اهواز، باختران، همدان، قزوین، اصفهان، تبریز و سلماس پراکنده‌اند. آسوریان در مناطق کوهستانی عراق و ترکیه نیز سکونت دارند<ref>Tsereteli, K. G., '''''The Modern Assyrian Language''''', Moscow, 1978. p 16, 17.</ref>.

آسوریان اصلاً مسیحیان سریانی زبان و از نژاد سامی هستند. برخی آن‌ها را از نسل آشوریان کهن و برخی آن‌ها را از قوم سریانی میدانند. اسوریان به چند فرقه تقسیم میشوند: گروهی که به اعتقادات نسطوری پایبندند (نسطوریان)، آسوریان یعقوبی مونوفیزیت (یعقوبیه)، آسوریان وابسته به کلیسای رم (کلدانیان)، اسوریان ارتودکس یونانی و پروتستانت انجیلی و آسوریان یهودی ارامی زبان که در نواحی سلماس زندگی میکنند و از سابقه تاریخیشان اطلاع دقیقی در دست نیست<ref>فیلد، هنری. '''''مردم‌شناسی ایران'''''. ترجمه عبدالله فریار، تهران: 1343، ص 59؛

Tsereteli, '''''Ibid'''''. P. 16, 17, 23.</ref>.

زبان آسوریان از خانواده زبان‌های سامی (حامی ـ سامی) است و به ارامی تلمود بابلی و مندایی نزدیک است<ref>Americana, ذیل زبان‌های ارامی و سامی; Tsereteli, '''''Ibid'''''. P. 16.</ref>.

زبان آسوری معاصر در ایران، گویش مردم اطراف دریاچه اورمیه است. در 1256ق / 1840م هیأت‌های تبلیغی مسیحی در این منطقه به فعالیت‌های فرهنگی پرداختند و چند مدرسه و یک چاپخانه در آن‌جا تأسیس کردند. از ان پس خط سریانی نسطوری که تنها برای مقاصد دینی به کار میرفت کاربرد عمومی یافت. اما به جهت اختلاف دو فرقه نسطوری و یعقوبی 2 نوع خط رواج پدید آمد<ref>Tsereteli, '''''Ibid'''''. P. 18.</ref>.

آسوریان همواره تاریخی پر فراز و نشیب داشته‌اند و اغلب به جهت داعیه استقلال جنگ و خونریزیهای زیادی را پشت سر نهاده‌اند. بیش‌تر اوقات با همسایگان کرد خود در جنگ و ستیز بودند. مبلغان بیگانه از اوایل قرن 19 به درگیریهای کردان و اسوریها اشاره کرده‌اند در کشاکش‌های 1257ق / 1841م اسوریها از گردان شکست خوردند و در درگیری 1263ق / 1847م 10.000 آسوری کشته شد<ref>Waterfield, Robin E, '''''Christians in Persia''''', London, 1973, P. 106, 107, 130.</ref>.

در جنگ جهانی اول آسوریان با روس‌ها متحد شدند و علیه عثمانیان به جنگ پرداختند. پس از فروپاشی حکومت روسیه تزاری به حمایت انگلستان علیه نیروهای ترک و کرد به مبارزه پرداختند. در حقیقت آسوریان خواهان بازگشت به سرزمینی که آن را سرزمین اجدادی خود میدانند و مناطقی از کردستان و عراق را شامل میشود، و تشکیل دولتی مستقل بودند. جامعه ملل در 1344ق / 1925م منطقه شمالی موصل را مسکن آسوریان دانست و دولت خودمختار آن‌ها را در آن سرزمین اعلام کرد. اما دولت عراق این حکم را نپذیرفت و به قتل عام و غارت و ویران کردن روستاهای آسوریان پرداخت که البته موجب بازگشت آسوریان به مساکن قدیم خود در غرب دریاچه ارومیه شدند<ref>امیره، منشی، س. '''''حقوق پایمال شده اسوریها به دست دولت بریتانیا'''''. تهران: اشتار، 1362، ص 88؛ بهار، محمدتقی. '''''تاریخ مختصر احزاب سیاسی'''''. ج 1، تهران: 1357، ص 279؛ رامسینی، بانیپال. '''''قتل عام اشوریان'''''. تهران: ایلونا، 1361، ص 25-45.</ref>. بنا بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اسوریها همچون دیگر اقلیت‌های اهل کتاب از حقوق شهروندی خاص و آزادی اجرای مراسم دینی برخوردارند. در مجلس شورای اسلامی نیز آسوریها نماینده دارند<ref>'''''قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران'''''. اصل 13.</ref>.

== نیز نگاه کنید ==

== [[ایران]] مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
مسعود جلالی مقدم

تلخیص از مقاله اسوریان ''دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.'' تألیف مسعود جلالی مقدم

تلخیص‌کننده: معصومه ابراهیمی

طایفه اسماعیل‌زايی

2025-04-26T22:17:09Z

Torkan:

'''[[طایفه اسماعیل‌زايی|اسماعیل‌زایی]]''' (شه بخش)، از طوایف بزرگ سنی مذهب بلوچ در استان سیستان و بلوچستان.

نام این طایفه از نام بنیانگذار‌شان ـ اسماعیل ـ گرفته شده است. خاستگاه اصلی اسماعیل‌زاییی ها سرزمین و طایفه ممسنی فارس بوده است<ref>افشار سیستانی، ایرج. '''''مقدمه‌ای بر شناخت ایل‌ها، چادرنشینان و طوایف عشایری ایران'''''. تهران: 1366، 2/906-907.</ref>. در 1310ش اسماعیل‌زایی‌ها و چند طایفه دیگر با هم متحد شدند و علیه حكومت و نیروهای انگلیسی منطقه شورش كردند و نهایتاً سردار اسماعیل‌زایی‌ها دستگیر و به فارس تبعید شد. پس از مدتی حكومت از اقدامات اسماعیل‌زایی‌ها چشم پوشی كرد و آنها را بخشید؛ از آن‌ به بعد این طایفه به شه‌بخش معروف شد<ref>جهانبانی، امان‌الله. '''''سرگذشت بلوچستان و مرزهای آن'''''. تهران: 1338، حواشی، ص37؛ افشارسیستانی. '''''همان'''''. 2ب/912. </ref>. طایفه اسماعیل‌زایی در مناطق شور، قلعه‌بید، نَرماشیر و... در استان سیستان و بلوچستان سكونت دارند<ref>'''''درآمدی مجمل بر مطالعه عشایر سیستان و بلوچستان'''''. تهران: 1356، 82-83.</ref>. كوچندگان اسماعیل‌زایی نیز بین دهستان‌های شهرستان‌های ایرانشهر، خاش، زاهدان و نیك‌شهر این استان ییلاق و قشلاق می‌كنند<ref>'''''سرشماری اجتماعی اقتصادی عشایركوچنده 1377، جمعیت عشایری دهستان‌ها'''''. تهران: 1378، ص . </ref>.

طایفه اسماعیل‌زایی از 17 تیره و چندین زیر تیره تشكیل می‌شود. مهم‌ترین تیره این طایفه فقیر‌زایی است كه همه سرداران طایفه (رؤسای طایفه) از آن برخاسته‌اند. آخرین سردار این طایفه نعیم‌خان شه‌بخش بوده است<ref>'''''بررسی ایلات و عشایر بلوچستان، نشریه وزارت آبادانی و مسكن'''''. تهران: 1348، ص58. </ref>.

در 1354ش شمار جمعیت آنها را 10000 خانوار تخمین زده‌اند<ref>'''''درآمدی مجمل بر مطالعه عشایر سیستان و بلوچستان، مركز پژوهش خلیج‌فارس و دریای عمان'''''. تهران: 1354، ص 83-85. </ref>. شمار كوچندگان اسماعیل‌زایی در 1377ش 492 خانوار و 3333 نفر گزارش شده است<ref>'''''سرشماری اجتماعی اقتصادی عشایر كوچنده 1377ش، نتایج تفصیلی'''''. تهران: 1378، ص 41. </ref>. اسماعیل‌زایی‌ها به دامداری وكشاورزی مشغولند<ref> '''''درآمدی ...''''' . ص 83-85.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

مآخذ
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
معصومه ابراهیمی

اسکندرنامه

2025-04-26T22:16:25Z

Torkan:

[[پرونده:Eskandar-nezami-ganjavi720.jpg|بندانگشتی|اسکندرنامه برگرفته از وبسایت سلام صدا قابل بازیابی از<nowiki/>https://hiword.ir/%D8%A7%D8%B3%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%88%DB%8C/]]
'''[[اسکندرنامه]]''' نام کتابهایی به نظم یا به نثر در باره اسکندر مقدونی پادشاه مقدونیه (323- 356.م) است<ref name=":0">انوشه، حسن، '''''دانشنامه ادب فارسی'''''/ به سرپرستی حسن انوشه. تهران جلد یکم ص 107.</ref><ref name=":1">انوشه، حسن، '''''دانشنامه ادب فارسی'''''/ به سرپرستی حسن انوشه. تهران جلد یکم ص 107.</ref>. موضوع این کتابها که در ان تاریخ و افسانه به یکدیگر آمیخته است عبارتند از: تولد اسکندر، لشگرکشی‌ها و سفرهای او، جنگهای او با دارا (داریوش سوم)، ازدواج او با روشنک دختر دارا، جنگ با دیوان و پریان، ساختن شهرهایی به نام اسکندریه، ساختن آیینه اسکندری و جام جهان‌نما، سد یاجوج و مأجوج (موجود افسانه‌ای)، سفر او به ظلمات در جستجوی آب حیات و سرانجام گرفتاری و مرگ او درظلمات<ref name=":2"> معین، محمد. '''''فرهنگ فارسی دکتر محمد معین'''''. تهران: امیرکبیر جلد 5 اعلام.</ref><ref>میرهادی، توران/ '''''فرهنگنامه کودکان و نوجوانان'''''/ به سرپرستی میرهادی جلد 2 ص 357</ref>.

اسکندرنامه‌های مشهوری که وجود دارد عبارتند از: اسکندرنامه قدیم که در زمان ساسانیان از یونانی به پهلوی، سپس از پهلوی به سریانی و بعد به [[عربی]] و احتمالاً در زمان سامانیان به فارسی ترجمه شده است<ref name=":3">مصاحب، غلامحسین. '''''دایره‌المعارف فارسی''''' به سرپرستی غلامحسین مصاحب تهران جلد 1 ص 141.</ref>. نثر [[کتاب]] روان و آمیزه‌ای از حقایق تاریخی، روایتهای سریانی و افسانه‌های ایرانی است. همین افسانه‌ها به شاهنامه فردوسی و خمسه نظامی راه یافته است<ref name=":4">دهخدا، علی اکبر. '''''لغت‌نامه'''''/ مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران جلد 2 ص 2081.</ref>.

مشهورترین اسکندرنامه منظوم، اسکندرنامه نظامی است که دو بخش دارد: «شرفنامه» بخش تاریخی و «اقبالنامه» یا «خردنامه سکندری» که بخش اخلاقی عرفانی ان است. در این بخش اسکندر، حکیم و پیامبر معرفی می‌شود و نظامی، افکار فلسفی و پندهای خود را به نام ارسطو، افلاطون و سقراط در ان بیان می‌کند<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1" />، اسکندرنامه (صفوی) که از داستانهای عامیانه فارسی است. این داستان به نثر و سرشار از صحنه‌های عیاری، جنگاوری و جادوگری است. شخصیت اصلی ان مهمتر نسیم عیار است<ref name=":3" /><ref name=":0" /><ref>موسوی بجنوری، کاظم/ '''''دایره‌المعارف بزرگ اسلامی'''''/ زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی تهران 1377 ج 8 ص 367.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[کتاب]]

== ماخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==
صدیقه فروزنده محفوظ

اسباب بازی

2025-04-26T22:14:38Z

Torkan:

[[پرونده:2059181.jpg|بندانگشتی|اسباب بازی برگرفته از وبسایت قابل بازیابی ازمیخک توی قابل بازیابی از<nowiki/>https://mikhaktoy.com/product/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3%DA%A9-%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87/]]
'''[[اسباب بازی|اسباب‌ بازی]]'''، یا بازیچه وسیله‌ای که کودک یا نوجوان با ان بازی و خود را سرگرم می‌کند. این وسیله ممکن است سنگ، شاخه درخت، گوش ماهی، توپ، عروسک، یا نمونه‌های کوچک چوبی یا گلی از جانوران، یا نمونه‌هایی از وسایل کشاورزی و حمل و نقل امروزی یا چیزهایی مانند آنها باشند، تاریخچه اسباب بازی به دوران پیش از تاریخ می‌رسد. در عصر حجر تکه‌های استخوان و سنگ را به شکل مهُره و مکعب برای بازی کودکان می‌ساختند و کودکان با اسباب بازی‌هایی هم که از وسایل شکار بزرگسالان برای آنها ساخته‌ بودند، بازی می‌کردند<ref>بلوکباشی، علی. فرهنگنامه کودک جلد دوم «اسباب بازی» تهران: 1376 نشر فرهنگنامه.</ref>.

یکی از قدیمی‌ترین اساب بازیهای کودکان مشرق زمین بادبادک بود که در حدود سه هزار سال پیش ساخته شد. از اسباب بازیهای کودکان ایرانی در دوران پیش از اسلام آگاهی چندانی نداریم. باستان شناسان در کاوشهایی که در شوش، گیلان و سیلک کاشان انجام داده‌اند مجسمه‌های ظریف و کوچکی از انسان و چهارپایان و پرندگان یافته‌اند که از سفال و چوب و سنگ ساخته شده‌اند. بعضی از نویسندگان دوره‌های اسلامی از دُهُل، بوق، گردونچه (گردونه کوچک) و اسب چوبی در زمره اسباب بازیهای کودکان ایرانی نام برده‌اند. در کتب تاریخی و واژه‌نامه‌های قدیم نیز نام برخی از بازیچه‌های ایرانی مانند فرفره، چالیک (الَک دولک)، جغجغه، اسب چوبی و عروسک آمده‌اند. در دوره معاصر اسباب‌ بازی‌های کودکان در سراسر جهان تقریباً یکسان و شبیه به یکدیگر شده‌اند و کارخانه‌های تولید اسباب بازی، ساخته‌های خود را به همه جهان، از جمله ایران صادر می‌کنند. امروزه در ساخت و انتخاب و بکار بردن نوع اسباب بازی، کوشش می‌شود تا نمونه‌هایی باشند که در رشد و تکوین شخصیت کودکان در همه زمینه‌های علمی اثر بگذارند.

== نیز نگاه کنید به ==

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

تلخیص سیامک امینی

آذری

2025-04-26T22:12:17Z

Torkan:

[[پرونده:036191.jpg|بندانگشتی|آذری برگرفته ازوبسایت راسخون قابل بازیابی از<nowiki/>https://rasekhoon.net/article/show/1057542]]
'''[[آذری]]،''' آز گروه‌های قومی [[ترک]] زبان شیعی مذهب ایران.

خاستگاه اصلی آذری‌ها منآطق مختلف آسیای مرکزی بوده است. آن‌ها به تدریج از زمان استیلای حکومت‌های ترک مانند سلجوقی، مغول، تیموری و صفوی به مناطق آذربایجان ایران وارد شدند. این گروه‌های ترک پس از استقرار در آذربایجان با دیگر اقوام ایرانی آن منطقه مانند کردها، ارمنیان و آسوری‌ها و... در آمیختند و هویت قومی خود را از دست دادند وساختار اجتماعی، مذهبی و سنت‌های ایرانی را فرا گرفتند. آن‌ها در ایران آذربایجانی، آذری و ترک نامیده می‌شوند<ref>Good, L. Byron; and Mary, Jo, Delvecchio, "Azari (Iran)", '''''Muslim peoples''''', ed, Richard weekes, U S A, 1984, p. 67-68.</ref>.

سلاطین سلسله‌های ایرانی، ترک‌ها را برای در هم شکستن اتحاد ایلی‌شان، حراست از سرحدات، تنبیه و تشویق و... به نقاط مختلف ایران کوچاندند. از این‌رو به جز استان‌های آذربایجان‌ غربی و شرقی، اردبیل و تهران که از مهم‌‌ترین مراکز استقرار ترک‌هاست، آن‌ها در سراسر ایران نیز پراکنده‌اند<ref>فیروزان، ت. «دربارة ترکیب و سازمان ایلات و عشایر ایران»، '''''مجموعة کتاب‌ اگاه ایلات و عشایر.''''' تهران: 1362، ص27؛ احمدی، حمید. '''''قومیت و قوم‌گرایی در ایران'''''. تهران: 1378، ص124.</ref>.

روابط ایلات و گروه‌های مختلف ترک، با یکدیگر بیشتر بر اساس قدرت است تا ساختار خویشاوندی. در واقع ترکیب پیچیده‌ای از عناصری مانند وابستگی‌های سیاسی ـ فرهنگی، جنگاوری نیروهای نظامی و... ایلات و گروه‌های ترک را به هم پیوند داده آست<ref>احمدی، '''''همان'''''. ص59-61.</ref>. از مهم‌‌ترین ایلات ترکی که در گذشته بر اساس روابط اقتدارگرایانه شکل گرفته‌اند می‌توان به قزلباش‌ها، شاهسون‌ها و قشقایی‌ها اشاره کرد. برخی از این ایلات در شکل‌گیری حکومت‌های ایرانی نقش بسزایی داشتند. مانند قزلباش‌ها و شاهسون‌ها که توسط آن‌ها حکومت صفویه شکل گرفت<ref>پیگولوسکایا، نینا، ویکتورونا. '''''تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی.''''' ترجمه کریم کشاورز، تهران: 1346، ص470، 476، 482، 487، 490، 497، 511 و 516؛ رهربرن، کلاوس مِشایل. '''''نظام ایلات در دوره صفویه.''''' ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: 1346، ص46.</ref>.

اکثر گروه‌ها و ایلات ترک کوچنده، امروزه در روستاها و شهرهای مختلف ایران اسکان یافته‌اند. لکن برخی از ایلات و عشایر ترک هنوز میان استان‌های مختلف کشور ییلآق و قشلآق می‌کنند. ایلات و طوایف قَره‌داغ ارسباران، اینانلو، شاهسون (ایلسُوَن)، قِزلباش‌، قاجار، افشار، قشقایی، ترک یارِم طاقْلو و... که میان استان‌های آذربایجان غربی و شرقی، اردبیل، اصفهان، فارس، همدان، کرمان، زنجان و... ییلاق و قشلاق می‌کنند، از مهم‌ترین گروه‌های کوچنده ترک به شمار می‌آیند<ref>بایبوردی، حسین'''''. تاریخ ارسباران'''''. تهران: 1341، ص101-157؛ اسکندری‌نیا، ابراهیم. '''''ساختار سازمان ایلات و شیوه معیشت عشایر اذربایجان غربی.''''' انزلی: 1366، ص133، 158، 325 و 368؛ بیگدلی، محمدرضا. '''''ایل سونها (شاهسون‌های ایران).''''' تهران: 1374، ص222- 260؛ '''''سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده 1377، نتایج تفصیلی.''''' تهران: 1378، ص12- 58.</ref>.

سازمان اجتماعی و سیاسی عشایر ترک آذربایجان به صورت ایل، طایفه، باو (= باب)، تیره، گوبک (= گوبه، آوبه) و خانوار است. رؤسای تیره، گوبک و طایفه، آق سِقل (ریش سفید) و بگ نامیده می‌شوند<ref>تاپر، ریچارد. ل. «سازمان اجتماع‌های کوچرو در خاورمیانه»، ترجمه هـ. مزدا، '''''ایلات و عشایر'''''. تهران: 1362، ص288.</ref>.

تا قبل از ورود ترکان به آذربایجان، زبان مردم این منطقه پهلویِ آذری ـ یکی از زبان‌های باقی‌مانده از عصر ساسانی ـ بود. زبان کنونی آذری‌های ایرانی ترکیِ آذری است که در جریان موج‌های مداوم تهاجمات ترکان از آسیای مرکزی از دوره سلجوقی تا مغول (سده‌های 5 تآ 7ق/ 11 تآ 13م) جایگزین زبان‌ بومی مردم‌ آذربایجان شده است<ref>کسروی، احمد. '''''اذری یا زبان باستان اذربایجان'''''. تهران: 1335، سراسر کتاب.</ref>.

آذری‌ها در کشاورزی، باغ‌داری، دامپروری و تجارت مهارت دارند<ref>Good. Ibid. p. 68-69.</ref>. شهر تبریزاز دیرباز جز مراکز تجاری مهم ایران بوده است که به جهت قرار گرفتن در خطوط تجارت جهانی با کشورهای مختلف روابط بازرگانی دارد. براورد جمعیت ترکهای ایران ـ از این‌رو که در سرشماری‌های ملی گروه‌های قومی ثبت نمی‌شوند ـ دشوار است. لکن جمعیت ترکهای ایران را 12 تا 15 میلیون نفر تخمین زده‌اند<ref>بدیعی، ربیع. '''''جغرافیای مفصل ایران'''''. تهران: 1362، ص458.</ref>.

== نیز نگآه کنید به ==
[[ترک]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقآله ==
معصومه ابراهیمی

شب احیاء

2025-04-26T22:07:34Z

Torkan:

[[پرونده:736793 984.jpg|بندانگشتی|شب احیاء برگرفته از وبسایت تابناک قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.tabnak.ir/fa/tags/4688/1/%D8%B4%D8%A8-%D8%A7%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%A1]]
'''[[شب احیاء]]'''، سه شب از شب‌های ماه رمضان که مومنان آن شب‌ها را شب قدر می‌دانند و تا بر آمدن صبح بیدار می‌مانند و قران و دعا می‌خوانند. روایت است که در تمام سال شبی به خوبی و فضیلت شب قدر نمی‌‌رسد و عمل در آن بهتر است از عمل در هزار ماه. در آن شب تقدیر امور سال می‌شود و ملائکه و روح که اعظم ملائکه است، به اذن پروردگار به زمین فرود میایند و به خدمت امام زمان تشرف می‌یابند و آنچه برای هر کس مقدر شده‌است بر امام عرضه می‌کنند<ref>قمی، شیخ عباس، '''''کلیات مفاتیح‌الجنان'''''، تهران، انتشارات علمی، 1368 ص292.</ref>. از این رو، شب‌های احیاء پرقدرترین و بهترین شب‌ها برای مومنان هستند. در اینکه کدام شب‌های ماه رمضان شب قدر است، اختلاف وجود دارد لیکن عموماً شب‌های 19، 21، 23 و برخی شب 27 ماه رمضان را شب قدر می‌دانند<ref>دهخدا، علی اکبر. لغت‌نامه، ذیل مدخل قدر.</ref>. این شب‌ها را، به ویژه شب 23 را مومنان همان شب نزول قران که خدا فرموده می‌دانند و احیاء می‌دارند و بعد از نماز عشا در مساجد و تکایا، حسینیه‌ها و زیارتگاه‌ها جمع می‌شوند، عبادت می‌کنند و آداب خاصی را بجای میاورند. به سبب مقارن شدن این شب‌ها با شهادت امام علی (ع)، معمولاً شیعیان در این شبها مراسم عزاداری و سینه‌زنی* نیز برپا می‌کنند<ref>مشاهدات شخصی.</ref>.

بهترین اعمال در این شب‌ها طلب امرزش و دعا برای دنیا و اخرت خود، پدر و مادر و خویشان- اعم از مرده و زنده ایشان- است<ref>قمی، همانجا.</ref>.
== نیز نگاه کنید به ==
== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

== نویسنده مقاله ==

آتش افروز

2025-04-26T22:04:47Z

Torkan:

'''آتش افروز[[آتش افروز|تش‌افروز]]'''، بازیگری دوره‌گرد از دسته پیک های نوروزی كه هر سال از چند روز پیش از سال نو راه می‌افتاد و تا سیزده فروردین در كوی و خیابان شهرها می گشت و بازی در می‌اورد.

آتش افروزش‌افروزان به تنهایی یا جمعی با نوازنده‌ای به راه می‌افتادند. هر یک از انان خود را به شكلی می‌اراست: یكی صورت و گردن خود را سیاه می‌كرد و جامه سرخ می‌پوشید و كلاهی شیپوری منگوله‌دار بر سر می‌گذاشت و شعله مشعلی را در دهان می‌كرد و یا با دهان پر از نفت بر ان می‌دمید؛ دیگری صورتكی سیاه بر چهره می‌زد و چانه‌ای خمیر با پنبه یا كهنه اغشته به نفت فروزان را بر سر می‌گذاشت و... انها با اتشبازی و تقلید در اوردن و شعر و تصنیف خواندن مردم را سرگرم می‌كردند و از انها انعامی می‌گرفتند.

آتش افروزتش افروزان از كهن‌ترین دسته‌های بازیگر نوروزی بودند كه پیشینه انها به دوران باستان می‌رسد. در این زمان حاجی‌فیروزها جای آتش افروز

نها را گرفته‌اند. حاجی‌فیروزها با چهره‌ای سیاه كرده و در لباسی سرخ و رنگارنگ با نواختن دایره زنگی و خواندن شعرهای مخصوص نوروزی: «حاجی فیروزه، سالی یه روزه...» آتش افروز

مدن سال نو را به مردم اعلام می‌كنند<ref>تلخیص: بلوكباشی، علی. «اتش‌افروز»، '''''فرهنگنامه كودكان و نوجوانان'''''. ج 1، تهران: 1371، شورای كتاب كودك، ص 46؛ همو. '''''نوروز: جشن نوزایی افرینش'''''. تهران: 1380، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ص 37-40.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

آبانگاه

2025-04-26T22:01:58Z

Torkan:

آ[[آبانگاه|'''بانگا'''ه]]. جشنی است که روز دهم آبان ماه برگزار می‌شود. سبب پیدایش آن را چند مناسبت دانسته‌اند. نخست اینکه زوی از اب پسر تهماسب در این روز به پادشاهی رسید و دستور داد تا مردم جویی‌هایی بِکَنند و در انها آب روان کنند. دیگر اینکه در این روز پس هشت سال خشکسالی باران بارید و مردم از مرگ و نیستی نجات یافتند و بالاخره در چنین روزی خبر پیروزی فریدون بر ضحاک به همه کشورها رسید و مردم به آسودگی خاطر رسیدند.

این جشن‌ها تا پیش از اسلام به صورت همگانی و در کنار آب با خواندن نیایش‌های مربوط به ایزدان آب‌ها برگزار می‌شد.

در ایران امروز چندان اثری از برگزاری ان دیده نمی‌شود، ولی پارسیان و زرتشتیان هند هنوز هم با پوشیدن لباس سفید و حضور در کنار آب این روز را گرامی می‌دارند.

تلخیص از جشنهای غیردینی- نوشته عسکر بهرامی

از سری کتابهای از ایران چه می‌دانم

عسکر بهرامی

تلخیص‌کننده: اعظم محبوبی

== نیز نگاه کنید به ==

== ماخذ ==

== منبع اصلی ==
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی،مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398).دانشنامه ایران.تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی

== نویسنده مقاله ==
عسکر بهرامی