نمایش مبدأ برای ادبیات ایران پیش از اسلام

'''[[ادبیات ایران پیش از اسلام]]'''

بخش بزرگی از آثار مکتوب بر جای مانده از [[ایران باستان]] که در ارتباط با دستگاههای دینی [[زرتشتی، دین|زردشتی]] ، بودایی ، [[مانوی، دین|مانوی]] و مسیحی است، بدنه اصلی ادبیات دینی [[ایران]] پیش از [[اسلام]] را تشکیل می دهد. در ایران پیش از [[اسلام]]، آثار دینی وادبی بیشتر به صورت روایی و سینه به سینه منتقل و حفظ می شده است. چنان که [[کتاب]] ''[[اوستا]]'' سرانجام پس از سده ها انتقال شفاهی در دوره [[ساسانیان|ساسانی]] به کتابت درآمد<ref>زرشناس ، زهره. «ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 251.</ref>.

مسائلی نظیر علاقه مندی ایرانیان به حفظ سنت ادبیات شفاهی ،‌جنگها ،‌تعصبات دینی و فرهنگی ، تغییر خط و زبان و جز آنها‌، گنجینه ادبی با ارزش [[ایران باستان|ایران]] پیش از [[اسلام]] را به نابودی کشانده است. به همین سبب مکتوبات برجای مانده از زبان های گوناگون ایرانی در برابر حجم بسیار ادبیات [[ایران باستان]] اندک و ناچیز است. از میان زبان های چندگانه [[ایران باستان]]، تنها از دو زبان اوستایی و [[فارسی]] باستان آثار ادبی مکتوب به یادگار مانده است<ref>زرشناس ، زهره. «ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 251.</ref>. به طور کلی ادبیات [[ایران باستان|ایران]] پیش از [[اسلام]] به دو دوره تقسیم می شود: 1) دوره‌باستان،‌شامل : الف ، ادبیات مادی. از زبان مادی ـ زبان قوم [[آریاییان|آریایی]] ماد در غرب و شمال غربی [[ایران]] ـ آثار مکتوبی در دست نیست، اما در نوشته مورخان یونانی از جمله هرودت[Herodotus] اشاراتی به داستان های [[عشق|عشقی]] و [[حماسه|حماسی]] مادی و اشعار این دوره نظیر داستان غنایی زَر‏‎ْیاد‏‏‎ْرس[Zariadres] وجود دارد.  ب ـ ادبیات سکایی ، از زبان سکاها نیز که طوایفی ایرانی در دو سوی دریای خزر بودند، اثر مکتوبی در دست نیست. اما هردوت احتمال داده است که داستان رستم قهرمان [[شاهنامه فردوسی|شاهنامه]] از داستان های [[حماسه|حماسی]] سکایی باشد<ref>زرشناس ، زهره. «ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 251.</ref>.  ج ـ ادبیات [[فارسی]] باستان ، کتیبه های برخی از شاهان [[هخامنشیان|هخامنشی]] ، تنها آثار مکتوب زبان [[فارسی]] باستان ـ زبان قوم [[پارسیان|پارس]] در دوره اشکانیان و نیای [[فارسی]] امروزی ـ به شمار می رود. از مهم ترین کتیبه هایی که به زبان [[فارسی]] باستان نوشته شده ، کتیبه کورش در دشت مرغاب و کتیبه های داریوش در [[بیستون]] ،‌[[تخت جمشید]] ، ‌[[نقش رستم]] ، [[شوش]] ، سوئز ،‌[[الوند]] و [[همدان]] است. این کتیبه ها از لحاظ ادبی ارزش چندانی ندارند<ref>تفضلی ،‌احمد. ''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام''،‌به کوشش ژاله‌آموزگار، تهران: سخن، چ 1، 1376 ش ، ص 25ـ 29 (به اختصار).</ref>.  دـ ادبیات اوستایی ،‌اوستایی زبان [[کتاب]] دینی زردشتیان ـ ''[[اوستا]]''ـ است. جز [[کتاب]] ''[[اوستا]]'' و آثار وابسته به آن اثر دیگری باقی نمانده است. همه‌ ''[[اوستا]]'' از لحاظ زبان یکدست نیست. ''اوستا''ی امروزی تنها یک چهارم ''اوستای'' دوره [[ساسانیان|ساسانی]] و است. متون اوستایی را می توان بر اساس ویژگی ها و قدمت زبانی آنها به دو دسته: 1ـ ''اوستای گاهانی'' ، و 2ـ ''اوستای متأخر'' ،‌تقسیم کرد. اوستای گاهانی خود به چند دسته تقسیم می شود<ref>تفضلی ،‌احمد. ''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام''،‌به کوشش ژاله‌آموزگار، تهران: سخن، چ 1، 1376 ش، ص 36، 37.</ref>. الف ـ گاهان / گاتاها (سروده های نیایشی) کهن ترین اثر ادبی پیش از [[اسلام]] و جز بخش های آغازین ''[[اوستا]]'' است. پژوهشگران بر این باورند که گاهان از سروده های خود [[زرتشت|زردشت]] است. میزان قدمت این سرود ها در ارتباط با تعیین زمان زردشت است که از 8000 ـ 2600 سال پیش نوسان دارد<ref>یاحقی ، محمد جعفر. «ادبیات فارسی» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 303 ، 304.</ref>. اشعار گاهان از نظر ساختاری با سروده های ودایی مشابهت دارد. اما پیچیدگی زبان شعر و دشواری های دستوری گاهان درک آن را مشکل کرده است. گاهان به پنج «گاه» / بخش تقسیم می شود که هریک از آنها خود فصل هایی به نام «ها» دارد. ''ب ـ یسن های هفت ها:'' این بخش منثور بوده و پس از گاهان، کهن ترین بخش ''[[اوستا]]'' را تشکیل می دهد. ج ـ دعاهای یسن 27: در این بخش متن دعاهای مشهور [[زرتشتی، دین|زردشتی]] از جمله اَهُورنَوَر وجود دارد<ref>زرشناس ، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 253.</ref>.

''اوستای متأخر''، 6/5 کتاب دینی [[زرتشت|زردشت]] را تشکیل می دهد. متون این بخش از ''[[اوستا]]'' تلفیقی از نیایش ها و آیین های دینی پیش از [[زرتشت|زردشت]] و عقاید [[زرتشت|زردشت]] است. نیز دعاها و اذکاری را که پس از [[زرتشت|زردشت]] تألیف شده دربر دارد<ref>تفضلی ، احمد. ''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام''،‌به کوشش ژاله‌آموزگار، تهران: سخن، چ 1، 1376 ش، ص 39، 40.</ref>.  اگرچه این بخش دشواری های زبانی کمتری دارد، اما فهم آن آسان نیست. تاریخ قدیم ترین بخش ''اوستای متأخر'' ـ یشت# های کهن ـ احتمالاً به سده هشتم یا نهم ق. م. برمی گردد. ''اوستای متأخر'' شامل بخش هایی چون یَسنا#، ویسپَرد#، خُرده [[اوستا]]#، وندیداد# و یشت# هاست که از میان آنها تنها می توان ارزش ادبی یشت ها را با گاهان برابر دانست. دیگر بخش های آن ارزش ادبی چندانی ندارد<ref>زرشناس، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 254.</ref>. 

2) دوره‌میانه: این دوره نیز خود به دو دوره قابل تقسیم است: الف ـ ادبیات میانه غربی که خود شامل : 1ـ ادبیات [[پارتیان|پارتی]] / پهلوی اشکانی و 2ـ ادبیات پهلوی / [[فارسی]] میانه است. 1ـ ادبیات [[پارتیان|پارتی]]: ادبیات دوران [[پارتیان|پارت]] ها/ اشکانیان به صورت شفاهی حفظ می شد وقصه گویان و نقالان افسانه ها را سینه به سینه انتقال می دادند. منظومه عاشقانه ''ویس و رامین''#  اصل [[پارتیان|پارتی]] دارد. به جز آن احتمال می رود که بعضی از داستان های ''[[شاهنامه فردوسی|شاهنامه]]''# نظیر داستان «بیژن ومنیژه» هم اصل [[پارتیان|پارتی]] داشته باشد<ref>تفضلی ،‌احمد، ''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام''،‌به کوشش ژاله‌آموزگار، تهران: سخن، چ 1، 1376 ش،ص 75، 76.</ref>.  آثار کتیبه ای زبان [[پارتیان|پارتی]] نیز از لحاظ ادبی ارزش چندانی ندارند. 2ـ ادبیات پهلوی: زبان پهلوی / [[فارسی]] میانه زبان رسمی [[ایران]] در زمان [[ساسانیان]] (224 ـ 651 م) بوده و آثار این زبان به دو گروه دینی و غیر دینی تقسیم می شود. آثار دینی بیشتر در سده های سوم و چهارم ق تدوین نهایی یافت اما بعدها به دلایلی از جمله حمله‌[[مغول ها|مغول]] از میان رفت<ref>زرشناس ، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 254 ، 255.</ref>.  تعداد آثار غیر دینی باقی مانده از ادبیات پهلوی اگرچه اندک است، اما از آن جهت که شامل اندیشه ها ،‌افسانه ها وموضوع های تاریخی خاصی است ، با ارزشند. از موضوع های اندک آثار برجای مانده می توان به ''ماتیکان شترنگ''، داستان ''خسروکواتان / قبادان''# و ''ریدک'' اشاره کرد. اما جالب ترین آنها ''ایاتکارزریران''# و ''کارنامه [[اردشیر بابکان]]''# هستند<ref>لوی ، روبن. ''درآمدی بر تاریخ ادبیات فارسی'' ، ترجمه رویا هاشمیان ،‌تهران: مؤسسه نشر فهرستگان ،‌1377 ش، ص 19.</ref>. به طور کلی آثار بازمانده از زبان پهلوی چند دسته اند: 1ـ آثار کتیبه ای ، 2ـ آثار کتابی ، 3ـ زبور پهلوی ، 4ـ برخی جملات و لغات پراکنده، 5ـ آثار مانویان. ادبیات پهلوی دارای ویژگی های ادبیات شفاهی‌ است<ref>زرشناس ، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 255.</ref>. 2ـ ادبیات میانه شرقی که آن نیز به چهار دسته قابل تقسیم است: الف ـ ادبیات سغدی: زبان سغدی زبان مردم سرزمین سغد به مرکزیت سمرقند و درّه زرافشان ـ در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 تاجیکستان] امروزی ـ بوده است. آثار برجای مانده از این زبان در دوره میانه از نظر موضوع ،‌دینی و غیر دینی هستند. آثار دینی به میان سده های 8 ـ 11 م / 2 تا 5 ق تعلق دارند. این آثار عبارتنداز: ''آثار [[بودایی، آئین|بودایی]]'' ، ''آثار مسیحی'' و ''آثار [[مانوی، دین|مانوی]]'' این آثار دارای تشبیهات و استعاره ها زیبا و تخیلی رنگین و درخشان هستند و به درک بیشتر فلسفه [[مانوی، دین|مانوی]] کمک می کنند<ref>سمیعی ، احمد. ''ادبیات ساسانی'' ، تهران: دانشگاه آزاد ایران، 2535 (تاریخ یادداشت) ، ص 54 ، 55 .</ref>. ب ـ ادبیات خوارزمی ،‌خوارزمی زبان قدیم خوارزم ـ بخشی از ازبکستان و جمهوری ترکمنستان کنونی بوده است. حدود 40 واژه خوارزمی در واژه نامه [[عربی]] ـ [[فارسی]] ''مقدمه الادب'' زمخشری (و 538 ق) ادیب ، لغوی ،‌محدث و مفسر ایرانی دیده شده است. این جمله ها ‌نسبتاً ساده و روان اما با عبارت های تکراری و یکنواخت است<ref>زرشناس ، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 255 ، 256.</ref>.  ج ـ ادبیات سکایی: تقریباً تمام آثار برجای مانده از ادبیات سکاها در دوره‌ میانه که در آغاز سده بیستم م از سین کیانگ[Sinkiang] (ترکستان [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%86%DB%8C%D9%86 چین]) به دست آمده، به [[بوداییان]] تعلق دارد. این آثار از سانسکریت ترجمه شده و نوعی ادبیات ترجمه ای دینی به شمار می رود. مفصل ترین آنها متن ختنی [[کتاب]] زَمبسته[Zambasta] به شعر است<ref>زرشناس ، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1،‌ص 256 ، 257.</ref>.  د ـ ادبیات بلخی . بلخی زبان مردم بلخ ـ در شمال [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] کنونی ـ بوده و نظام نوشتاری آن بر مبنای الفبایی یونانی قرار دارد. یکی از مهم ترین آثار بازمانده از این زبان سنگ نبشته رَبتَک[Rabatak] متعلق به کنیشکه بزرگ است 3ـ ادبیات [[مانوی، دین|مانوی]] : این ادبیات کهن ترین آثار ادبی مدون به زبان های ایرانی ([[فارسی]] میانه ، پارتی ،‌سغدی و بلخی) صرف نظر از آثار کتیبه ای هستند. این آثار که به دورانی میان سده های سوم و نهم تعلق دارد،‌اساساً دینی و متشکل از عناصر سامی و سامی ـ یونانی است. ادبیات [[مانوی، دین|مانوی]] مشحون بر:  الف ـ  هفت [[کتاب]] [[مانی]] ، که عبارتند از: ''[[انجیل]] زنده؛ گنجینه زندگان''؛ ''[[زبور]]؛ رازها'' ؛ ''فَرِقماط''[Pragmateia] ؛ ''غولان'' و ''نامه ها''<ref>زرشناس ، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 257.</ref>. افزون بر این، [[مانی]] [[کتاب]] مصوری با نام [[ارژنگ]] و اثر دیگری به نام ''شاپورگان'' به زبان [[فارسی]] میانه داشته است. ب: آثار منثور پیروان [[مانی]] که ''کفالایا''[Kephalaia] یکی از آنهاست. ج: اشعار [[مانوی، دین|مانوی]] که بخش بزرگی از ادبیات [[مانوی، دین|مانوی]] را تشکیل می دهد و بیشتر به زبان های [[فارسی]] میانه و [[پارتیان|پارتی]] است. وزن اشعار [[مانوی، دین|مانوی]] را برخی هجایی و بعضی ضربی یا تکیه ای دانسته اند. آثار منظوم مانویان بیشتر بدیع و نومایه بوده و حاوی صنایع لفظی و صور خیال ، به ویژه تشبیه و مجاز هستند<ref>زرشناس ، زهره.«ادبیات ایران پیش از اسلام» ، ''دانشنامه زبان و ادب فارسی'' ، به سرپرستی اسماعیل سعادت ،‌تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی ، 1384 ش، ج 1، ص 257 ، 258.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* ''[[اردشیر بابکان]]''
* ''[[انجیل]]''
* ''[[زبور]]''
* [[مانوی، دین|مانوی]]
* [[مغول ها|مغول]]
* [[ساسانیان]]
* [[پارتیان|پارتی]]
* ''[[اوستا]]''
* [[زرتشتی، دین|زردشتی]]
* [[ایران باستان]]
* [[تخت جمشید]]
* [[نقش رستم]]
* [[شوش]]
مآخذ<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
ابوالقاسم رادفر
[[index.php?title=رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[index.php?title=رده:ادبیات]]