نمایش مبدأ برای پالایشگاه های نفت


==== پالایشگاه‌ها ====
از آنجا که از نفت خام پس از پالایش، فرآورده‌های گوناگونی مانند انواع سوختها، روغنها، گریسها، سموم و کودهای شیمیایی به دست می‌آید لذا ایجاد پالایشگاه‌هایی به همین منظور نقش بسزایی در افزایش ارزش افزوده بخش صنعت نفت دارد به علاوه، با توجه به ارتباط مستقیم صنایع پالایشگاهی با صنایع دیگر -از جمله پتروشیمی -این صنایع در ایجاد اشتغال مطلوب نیز نقش عمده‌ای دارند.

پالایشگاه‌ها که پایه‌های اصلی صنایع نفت به معنای مولد آن محسوب می‌شوند علاوه بر مزیت‌های فوق و تولید مواد سوختنی و مواد اولیه متنوع برای صنایع پتروشیمی و صنایع جنبی آن می‌توانند به عنوان قطب‌های توسعه اقتصادی و رشد صنعتی و تکنولوژیکی به‌شمار آیند. پالایشگاه‌ها بر حسب گستردگی مواد تولیدی و ظرفیت تولید به دو دسته صادراتی و حملی تقسیم می‌شوند. اولین پالایشگاه ایجاد شده در ایران که همان پالایشگاه آبادان است از بدو تأسیس در خدمت صادرات درامد. در حال حاضر ۸ پالایشگاه در کشور وجود دارد که ۷ پالایشگاه فعال و یکی در حال تکمیل است و طرحهای دیگری نیز برای ایجاد پالایشگاه نهم در


۱۰۲

اقتصاد

دست اجراست. این پالایشگاه‌ها (آبادان، تهران، اراک، شیراز، تبریز، اصفهان و کرمانشاه و مجتمع پالایش لاوان و نیز پالایشگاه در حال تکمیل بندرعباس) تحت نظر شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران که یکی از بزرگترین شرکتهای پالایش در منطقه خاورمیانه و آسیا به شمار می‌رود فعالیت می‌کنند. اکنون توضیح مختصری درباره پالایشگاه‌ها داده می‌شود: پالایشگاه آبادان: ساختمان این پالایشگاه در ۴۰ مایلی شمال اروند رود (از قسمتِ منتهی، به خلیج فارس) از سال ۱۲۸۹ آغاز شد و در سال ۱۲۹۲ شمسی (همزمان با آغاز جنگ جهانی، اول) با ظرفیت اولیه ۱۲۰ هزار تن آغاز به کارکرد. انتخاب آبادان به دلیل موقعیت مناسب آن و برخورداری از تسهیلات بهتر برای صادرات بود چون هم به خلیج فارس نزدیک است و هم در میان میادین نفتی عظیم جنوب واقع شده است. این پالایشگاه صادرات نفت خود را از سال ۱۹۱۳ میلادی آغاز کرد و خیلی زود به یکی از بزرگترین عرضه‌کنندگان فرآورده‌های نفتی در نیمکره شرقی تبدیل شد. اهمیت این پالایشگاه با توجه به بروز جنگ جهانی اول و احتیاج نیروی دریایی انگلیس (که سلطه کامل بر منابع نفتی مسجدسلیمان داشت) به سوخت و دیگر نیازهای جنگی و غیرجنگی بیش از پیش آشکار شد. لذا موجبات رشد سریع ظرفیت پالایشگاه آبادان فراهم شد به طوری‌که ظرفیت آن در سال آخر جنگ جهانی اول به یک میلیون تن در سال رسید. تا پیش از ملی شدن صنعت نفت رابطه صادرات نفت خام و ظرفیت پالایشگاه رابطه مستقیم بود ولی پس از ملی شدن به دلیل افزایش مصرف داخلی و کاهش صادرات، سهم بیشتری از فرآورده‌های پالایشگاه به مصرف داخلی رسید و بتدریج از نقش صادراتی آن کاسته شد. از سال ۱۳۳۹ نیز با ایجاد سیاست جدید انحصارات نفتی رفته‌رفته رابطه صادرات نفت خام و ظرفیت پالایشگاه آبادان نسبت معکوس پیدا کرد. چنان که اشاره شد منابع تأمین کننده نفت خام پالایشگاه نیز گسترده‌تر شد و بیشتر خوراک آن از میدانهای نفتی اهواز، رگ سفید، مارون، مسجدسلیمان و هفتگل گچساران تأمین می‌شد. پالایشگاه آبادان محصولات متنوعی از جمله چند نوع نفت کوره، نفت‌گاز، نفت چراغ، بنزین موتور، سوخت جت، بنزین هواپیما، سوخت دیزل و تراکتور و محصولات متنوع و متفرقه دیگر تولید می‌کرد. اوج تولید پالایشگاه پس از ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۵۸ بود که حدود ۲۵ میلیون تن انواع فراورده‌های نفتی تولید کرد. اما پس از انقلاب و با شروع جنگ تحمیلی و آسیب جدی در سال ۱۹۸۰ این پالایشگاه عملاً از کار افتاد. پس از جنگ با تلاش توصیف‌ناپذیر و عزم و توان پرسنل، پالایشگاه مجدداً


صنعت

۱۰۳

راه‌اندازی شد و در سال ۱۹۸۹ میلادی توسط رئیس جمهور وقت افتتاح شد. از آن هنگام تا کنون ظرفیت پالایشگاه مرتباً افزوده شد و در اوایل سال ۷۵ به ۴۰۰ هزار بشکه در روز رسید. در حال حاضر واحدهای اصلی این پالایشگاه را تقطیر، کت کراکر، تبدیل کاتالیستی، روغن‌سازی اکسیداسیون و ایزومراسیون، ۳ واحد اسید سولفوریک‌سازی، تصفیه ثانوی بنزینهای موتور، بنزینهای هواپیما، نفت سفید، قیر، حلالها و بشکه پرکنی روغن موتور و قیر تشکیل می‌دهند. در این پالایشگاه واحدهای جدیدی نیز در دست طراحی و سفارش خرید است که یکی از اَنها واحد غلظت‌شکن و دیگری واحد تقطیر در خلاء است.

پالایشگاه تهران: پالایشگاه تهران مشتمل بر دو واحد پالایشگاهی می‌باشد که در جنوب تهران _ نزدیک شهر قدیمی ری _ واقع است و اولین پالایشگاه داخلی است که به منظور جوابگویی به تقاضای روز افزون داخلی برای فرآورده‌های نفتی تأسیس شد. پالایشگاه اول آن در سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۸) تکمیل و با ظرفیت ۸۵ هزار بشکه در روز راه‌اندازی شد و بعدها با خارج شدن از تنگناها و سهمیه‌سازی عملیات و انجام اصلاحات در مراحل مختلف ظرفیت آن به ۱۸۵ هزار بشکه در روز رسید. ساختمان پالایشگاه دوم نیز در سال ۱۳۵۰ شروع و در سال ۱۳۵۲ با ظرفیت یکصد هزار بشکه در روز آغاز به کار کرد.

پالایشگاه در زمینه تولید الکتریسیته، بخار نیتروژن و دیگر مواد مورد نیاز خودکفا است. خوراک نفت خام این پالایشگاه از طریق خط لوله ۷۳۶ کیلومتری اهواز،که قادر به انتقال ۴۵۰ هزار بشکه در روز است، تأمین می‌شود. البته این شبکه لوله‌ای طوری طراحی شده که برخی پالایشگاه‌های داخلی از جمله تبریز را هم تغذیه می‌کند. پس از انقلاب اصلاحات و تغییرات مؤثری در پالایشگاه ایجاد شد از جمله:

-- تبدیل واحد کراکینگ گرمایی به واحد تقطیر نفت خام. این طرح اولین بار توسط پالایشگاه تهران در سال ۱۹۸۴ بررسی و به اجراگذاشته شد که از آن سال ظرفیت تولید آن به ۴۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته است. علاوه بر تولید سوخت نفت سفید، بنزین نیز تقریباً به همین پایه افزایش یافته است.

- تکمیل واحد ایزوماکس شماره یک برای تقطیر نفت خام در سال ۱۹۸۴ که بعدها در طول برنامه اول توسعه کشور (۷۲-۱۳۶۸) کلاً تعویض شد. این طرح به منظور افزایش ظرفیت پالایشگاه به میزان ۱۵ هزار بشکه در روز اجرا شد.


۱۰۴

اقتصاد

-. طراحی، نصب و راه‌اندازی یک واحد امویون قیر با ظرفیت ۲۰ تن در ساعت مطابق نیازهای وزارت راه و ترابری.

- ساخت و راه‌اندازی یک واحد تولید قیر در سال ۱۹۸۸ که قادر به تولید ۱۰ هزار بشکه در روز است.

- تأسیس و راه‌اندازی واحد تولید اسپری حشره‌کش.

با اصلاحات و تغییرات انجام شده ظرفیت تولیدی این پالایشگاه به حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است. در برنامه دوم توسعه نیز پروژه‌های متعددی برای ارتقاء کیفیت محصولات تولیدی این پالایشگاه اجرا شد.

پالایشگاه اصفهان: پالایشگاه اصفهان که یکی از بزرگترین و مهمترین پالایشگاه‌های کشور است در سال ۱۹۸۰ با ظرفیتی حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز به بهره‌برداری رسید. این پالایشگاه شبیه پالایشگاه تهران است و فرآورده‌های آن طیف وسیعی را شامل می‌شود. مهمترین تولیدات آن هم اکنون عبارتند از:گاز مایع، بنزین موتور، نفت سفید، نفت گاز، نفت کوره، روغن موتور، سوخت هواپیما و قیر. با انجام تغییرات اصلاحی و عملیات فرآیند که توسط کارشناسان داخلی انجام‌گرفته، ظرفیت پالایشگاه هم‌اکنون به حدود ۳۸۳ هزار بشکه در روز رسیده است. موفقیتهای زیر توسط کارکنان کوشای این پالایشگاه به دست آمده است: - اصلاح و تبدیل واحد کراکینگ گرمایی که از طریق آن علاوه بر فرایند عملیاتی طراحی شده می‌توان به افزایش قابل توجه تولید نفت خام پالایشگاه کمک کرد.

- پالایش و استفاده بیشتر از قیر درجه پایین بین سه تا ۱۰ هزار بشکه در روز به جای سوزاندن آن در دیگ.

- افزایش ظرفیت واحد قدیمی تولید قیر به چهار برابر مقدار طراحی شده یعنی بالغ بر ۲۲ هزار بشکه در روز.

- ساخت یک واحد قیرسازی جدید با همکاری واحد ساخت و مهندسی پالایشگاه. -- افزایش تولید نفت سفید و بنزین به ۱۶۰هزار بشکه در روز (دو برابر ظرفیت طراحی‌شده) - تولید انواع حلالها (درجات مختلف) بویژه درجه «۴۱۰» که در صنایع مختلف بسیار مصرف دارد.

واحدهای اصلی این پالایشگاه عبارتند از:


صنعت

۱۰۵

واحد تقطیر در جو، واحد تبدیل کاتالیستی، واحد قیر، واحد ایزوماکس، واحد گاز مایع، واحد کاهش گرامرزی، واحد گوگردسازی، واحدهای تصفیه ثانویه گاز مایع.

پالایشگاه تبریز: این پالایشگاه که مانند پالایشگاه شیراز عمدتاً فرآورده‌های میان تقطیر تولید می‌کند، در شمال غربی کشور و به منظور تأمین فرآورده‌های مورد نیاز قسمتهای سردسیر شمال غربی کشور و با ظرفیت ۸۰ هزار بشکه در روز در سال ۱۹۷۷ آغاز به کار کرده است. واحدهای اصلی این پالایشگاه عبارتند از:

برج تقطیر، واحد تبدیل کاتالیستی، واحد ایزوماکس، واحد گاز مایع، واحد کاهش گرامرزی، واحد قیرسازی، واحد بازسازی گوگرد.

در این پالایشگاه تعدیلات مؤثری انجام شده که ظرفیت تولیدی را به بیش از ۱۱۰ هزار بشکه در روز رسانده است.

بعضی از این اقدامات به شرح زیر است:

-- اجرای پروژه افزایش ظرفیت واحد تقطیر به ۹۶ هزار بشکه در روز، - افزایش تولید آسفالت ۱۰۰/۸۵ به بیش از ۵۰۰۰ بشکه در روز،

- اجرای پروژه بهره‌برداری از قسمتهای تقطیر و جداسازی واحد ایزوماکس.

پالایشگاه شیراز: این پالایشگاه در سال ۱۳۵۲ با ظرفیت ۴۰ هزار بشکه در روز برای تصفیه نفت خام سنگین و ترش‌گچساران و تولید فرآورده‌های میان تقطیر راه‌اندازی شد. ظرفیت فصلی پالایشگاه ۴۵ هزار بشکه در روز است. برخی از اقدامات انجام شده در این پالایشگاه توسط پرسنل آن به شرح زیر است:

- تبدیل تسهیلات جداسازی واحد ایزوماکس به واحد تقطیر در سال ۱۹۸۲ (که اولین بار در این پالایشگاه انجام شد)؛

- طراحی، ساخت و نصب و راه‌اندازی واحد آسفالت‌سازی با ظرفیت ۱۵۰۰ بشکه در روز در سال ۱۹۸۴؛

- تولید قیر مخصوص باتری از سال ۱۹۸۸ در جهت تأمین نیاز شرکت باتری‌سازی یزد. پالایشگاه باختران (کرمانشاه): این پالایشگاه در سال ۱۹۳۵ به منظور تأمین نیازهای داخلی در شهر کرمانشاه راه‌اندازی شد. خوراک آن از حوزه نفتی «نفت شهر» تأمین می‌شود. در سال ۱۹۷۰ برنامه بازسازی و نوسازی در این پالایشگاه به اجرا درآمد که ظرفیت آن را به


۱۰۶

اقتصاد

۱۵۰۰۰ بشکه در روز افزایش داد. این پالایشگاه در جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران خسارات سنگینی دید اما پس از جنگ توسط کارکنان کوشا و متعهد آن بازسازی و نوسازی شد و حتی ظرفیت آن به ۲۵ هزار بشکه در روز افزایش یافت. در حال حاضر تولیدات نفت خام پالایشگاه به ۳۰ هزار بشکه در روز می‌رسد.

مجتمع پالایشی لاوان: این مجتمع چند منظوره در سال ۱۳۵۵ در جزیره لاوان (خلیج فارس) تأسیس شد و وابسته به پالایشگاه شیراز است. این مجتمع شامل یک واحد تقطیر با ظرفیت ۲۰ هزار بشکه در روز به منظور تولید سوختهای دیزلی برای کشتی‌ها و نفتکش‌ها، گازوئیل برای مصارف داخلی مناطق جنوبی کشور و نفت سفید (نفت‌کوره) و گاز مایع است. در حال حاضر ظرفیت تولید آن ۳۰ هزار بشکه در روز است. با اقدامات انجام شده برای افزایش بازده این مجتمع به زودی ظرفیت آن به ۳۵ هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت. علاوه بر پالایشگاه‌های فوق پالایشگاه‌های هشتم و نهم نیز در سالهای اخیر احداث و راه‌اندازی شده‌اند که عبارتند از:

الف) پالایشگاه اراک: این پالایشگاه که ظرفیت طراحی آن ۱۵۰ هزار بشکه در روز است نفت خام اهواز - آغاجاری را از طریق خط لوله دریافت می‌کند و دارای هفت واحد اصلی است: ۱. واحد تقطیر ۲. واحد تبدیل کاتالیستی ۳. واحد ایزوماکس ۴. واحد کاهش‌گرامرزی ۵. واحد گاز مایع ۶. واحد گوگرد ۷. واحد آسفالت.

این پالایشگاه برای اولین بار از سیستم بسیار پیشرفته کنترل دیجیتال D.C.S بهره‌مند شد. در این پالایشگاه واحد بنزین‌سازی از نوع 'C.C.R پیش‌بینی شده است که از قابلیت بیشتری برای تولید بنزین با اکتان بالاتر از {۲}^C.R.U برخوردار است.

ب) پالایشگاه بندرعباس: برای آنکه بخشی از نیازهای داخل کشور به فراورده‌های نفتی تامین شود و نیز صادرات فرآورده‌های نفتی تحقق یابد، در سال ۱۳۶۴ مطالعات جامعی برای، احداث پالایشگاه هشتم کشور انجام شد و سرانجام بندرعباس به عنوان بهترین محل انتخاب شد. تمام این طرحهای بنیادی و تفصیلی و واحدهای مختلف این پالایشگاه از جمله واحدهای تقطیر در اتمسفر و خلاء، واحدهای تصفیه نفت سفید، ساخت ۱۴۵ برج و مخزن تحت فشار ۱. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای مستمر. ۲. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای دوره‌ای.


صنعت

۱۰۷

و... توسط کارشناسان داخلی و شرکت‌های فنی-مهندسی ایرانی انجام شده است. خوراک این پالایشگاه ۲۲۰ هزار بشکه نفت خام سنگین و ۱۲۰۰۰ بشکه مایعات‌گازی استحصالی از منابع گاز سرخون است. محصولات این پالایشگاه عبارتند ازگاز مایع، بنزین، سوخت جت، نفت سفید، نفت گاز، نفت کوره، قیر و گوگرد.