نمایش مبدأ برای روضه خوانی



'''روضه خوانی''' 

روضه، خطبه‌ای است که در مراسم عزاداری بالای منبر می‌خوانند و آن شامل حمد خدا و درود به پیغمبر اسلام و ائمه اطهار و مسایل دینی و اخلاق و شرح بخشی از وقایع کربلا است. این کلمه از نام روضه الشهدا مأخوذ است.^{۱} 

از قرون اول و دوم اسلامی رسم سوگواری و گریستن بر مرگ شهیدان در ایران رایج گردید. مردم در نخستین دهه محرم عزاداری می‌کردند و مخالفان از بیم قدرت ایشان در این باب سخن نمی‌گفتند. آرامگاه حضرت امام حسین(ع) که در میدان نبرد واقع شده بود کمی بعد از زمان شهادت او به صورت زیارتگاه زوار و پیروان او درآمد و نوحه خوانی و سوگواری بر مقبره آن حضرت معمول گردید. 

شور و علاقه مردم برای زیارت مقبره امام حسین به قدری شد که متوکل خلیفه عباسی این امر را سخت مخالف مصالح سیاسی خود دانست و در سال ۲۳۶ ه.ق. دستور داد تا قبر امام حسین و عمارتهای اطراف آن را خراب کنند و رویش را ببندند تا مردم نتوانند به زیارت بروند. 

اما متوکل با این کار نتوانست مراسم عزاداری ماه محرم شیعیان را از بین ببرد زیرا در 

1. محمد معین، فرهنگ لغات، ج ۲، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۲، ص ۱۶۹۱. 



۱۱۶ 

۰ 

سوگواریهای مدهبی در ایران 

دوره‌های نه چندان دور به خصوص از زمان آل بویه سوگواری به صورت گریه دسته جمعی در محلهای معین و با روش سینه زنی و دسته گردانی معمول شده بود. 

بسیاری از پژوهندگان معتقدند که رسم سوگواری برای حضرت امام حسین (ع) از زمان آل بویه آغاز شده است این مطلب را ابن کثیر چنین آورده است: 

معز الدوله احمد بن بویه در سال ۳۵۲ هجری در بغداد امر کرد که در دهه اول محرم دکانها را ببندند و مردم لباس عزا به تن کنند و به سوگواری سیدالشهدا بپردازند و این رسم تا اوایل سلطنت طغرل سلجوقی در بغداد و دیگر شهرهای ایران معمول بود. 

به این ترتیب ارادت مردم ایران یا به سخن دیگر شیعیان نسبت به خاندان نبوت، بویژه امام حسین (ع) و یارانش، به صورت شعارهای عمده‌ای جلوه‌گر شد. اینگونه شعارها به خاطر مقتضیات اجتماعی و سیاسی روز، گاه به صورت آشکار و زمانی به شکل پنهان ظاهر می‌گردید تا اینکه فکر تدوین شرح فداکاری‌ها و ایستادگی‌های امامان و یاران گرامی‌شان به وجود آمد. 

قبل از تدوین و تالیف شرح فداکاری‌ها و وقایع مربوط به زندگی امامان، این قبیل مطالب به صورت نقالی مذهبی در محافل و مجالس بیان می‌گردید. به سخن دیگر، نوعی نقالی مذهبی رو ج داشت که عبارت بود از شرح شفاهی داستانها و حوادث مربوط به ماجرای کربلا. 

نقالان روی منبر در مقابل جمع می‌ایستادند و به ذکر حوادث و ماجراهای مربوط می‌پرداختند. نقالی مذهبی شامل دو بخش بیان مصائب و مناقب بوده است یعنی علاوه بر آنکه چگونگی شهادت پیشوایان و امامان را به مردم انتقال می‌دادند خصوصیات زندگی فردی، اجتماعی، تظلم خواهی، عدالتخواهی و... آنها را برای حاضران بیان می‌کرده‌اند. به تدریج شرح حوادث تدوین و تألیف گردید و با عنوان مقتل‌نویسی و منقبت نویسی معروف شد و کسانی که به خواندن مقتل‌ها و منقبت‌ها می‌پرداختند به نام مقتل خوان و منقبت خوان معروف گردیدند. 

مقتل نویسی و مقتل خوانی (یا روضه خوانی به زبان فارسی) برای نخستین بار در عهد سلطنت سلطان حسین بایقرا وسیله ملا حسین واعظ کاشفی (متوفی ۹۱۰ ه.ق.) با نگارش روضة الشهدا آغاز گردید. ملا حسین واعظ کاشفی اولین روایت شهادت امام حسین (ع) را به 



انواع سوگواری و ساختار آن در ایران 

۱۱۷ 

زبان فارسی نوشته است. این کتاب کاملترین و شیواترین کتاب در مقتل نویسی است که واقعه غم انگیز کربلا و حوادث مربوط به آن را دربر دارد. 

در قرن ششم ه.ق. خوارزمی کتابی به نام مقتل الحسین در زمینه مصائبی که بر خاندان حسین (ع) رفته بود تألیف کرد.^{۱} این کتاب مشتمل بر چهارده موضوع مربوط به مصائب و فضائل امام حسین (ع) و یاران او است اما تأثیر کتاب روضة الشهدا ملاحسین واعظ کاشفی در پیدایش مراسم سوگواری بسیار بیشتر از کتاب خوارزمی بوده است. 

کتاب روضة الشهدا بعد از مدتی نقل مجالس دینی شد و برای آنکه همگان از آن استفاده کنند کسانی که صوتی خوش و لحنی سوزناک و غم‌انگیز داشتند با صدای بلند آن را قرائت می کردند و شنوندگان را تحت تاثیر قرار می‌دادند. خواندن این کتاب در مجالس مذهبی، تحت عنوان «روضه خوانی» یعنی خواندن کتاب روضة الشهدا معروف گردید از آن پس مجالس و محافل سوگواری تحت عنوان روضه خوانی معروف شدند.^{۲} 

اشتراک ارزش‌ها و باورهای دینی نزد مردم ایران و عراق و ترکیه عثمانی موجب شد تا سایر نویسندگان و شعرا در کشورهای دیگر به نگارش و تصنیف اشعار و آثاری در این زمینه بپردازند از جمله محمد بن سلیمان فضولی به تبعیت از ملا حسین واعظ کاشفی در بغداد نخستین مقتل را به زبان ترکی تحت عنوان «حدیقه السعداء» به نگارش درآورده‌است (متوفی ۹۷۳ ه.ق.) این شهادت نامه گزارش حزن انگیزی از چگونگی حادثه کربلا بود که همه ساله در ایام محرم به منظور تاثیرگذاری بر مردم و گریاندن آنها خوانده می‌شده است.^{۳} باگذشت زمان لحن خواندن مقتل‌ها تغییر کرد و دگرگونی در آهنگ خواندن متن واشعار آن به وجود آمد و نام (روضه خوان) واصطلاح روضه خوانی ازکتب فوق رایج گردید. 

روضه‌خوانان که کم وبیش ازصدایی خوش بهره‌مند بودند کم‌کم با دستگاه‌های موسیقی آشنا شدند و برای زیبایی کلام و افزودن تاثیر آن بر شنوندگان با صوتی دلاویز، که به ۱. ر.ک. صادق همایونی، تعزیه در ایران. 

۲. مرتضی مطهری، تحریفات عاشورا؛ پیترچلکووسکی. همان‌کتاب، ص ۱۴۸؛ صادق همایونی، همان‌کتاب، ص ۵۴؛ بهرام بیضایی، همان‌کتاب، ص ۷۲؛ مرتضی هنری، تعزیه در خور، تهران: مرکز مردم‌شناسی ایران، ۱۳۵۴، ص ۳. 

۳. مابل بکناش، تعزیه هنر بومی پیشرو ایران (تعزیه و فلسفه آن)، ترجمه داود حاتمی، تهران: انتشارات علمی - فرهنگی، ۱۳۶۷، ص ۱۴۸. 



۱۱۸ 

سوگواریهای مدهبی در ایران، 

موقعیت و شرح واقعه مربوط می‌شد، آن را می‌خواندند؛ هنوز هم بیشتر روضه‌خوانان دارای صدایی خوش و آوایی دلپذیراند. 

برخورداری از خصوصیات فوق سبب تقسیم روضه خوانان به گروه‌های زیر گردید: ۱. واعظین ۲. ذاکرین 3. مداحان 

کار اصلی واعظین ارشاد مردم و انتقال و تفسیر اخبار و احادیث اخلاقی، مذهبی و... است در حالیکه ذاکرین فقط به بیان وقایع و حوادث مذهبی بویژه مصیبت امام حسین (ع) و یارانش می‌پردازند. بنابراین گروهی که بیش از دیگران در روضه خوانی مشارکت دارند ذاکرین هستند که طبعاً باید از خصوصیات زیر برخوردار باشند: 

داشتن آواز خوش، اطلاع از موسیقی، تسلط به حوادث و اتفاقات، شناخت روحیات تماشاگران، نقالی مذهبی، توانایی ترسیم و تجسم وقایع، تغییر در حالات و رفتار مناسب با حادثه و... . 

در روضه خوانی چون امکانات لازم برای بازی و حرکات نمایشی نیست از این روی تأکید ذاکرین بیشتر بر بیان و کلام و به سخن دیگر نقالی است.^{۱} 

روضه‌خوانی از جمله سوگواریهای ثابت است که معمولاً در مساجد، تکیه‌ها، حیاط امامزاده‌ها، حسینیه‌ها ومنازل برگزار می‌گردند. 

روضه‌خوانی‌ها تنها درایام محرم و صفر تشکیل نمی‌شوند بلکه در طول سال و به مناسبتهایی که در ماه‌های قمری اتفاق افتاده است، بخصوص شبهای جمعه، که نزد شیعیان از جمله ایام مبارک محسوب می‌شود، تشکیل می‌گردد. روضه‌خوانی‌هایی که در ایام غیر از دهه محرم برگزار می‌گردند معمولاً همگانی نیستند و گروه‌های خاص بنا به دعوت یا اطلاع برگزار کنندگان در آن مراسم شرکت می‌کنند به سخن دیگر روضه‌خوانیهای ایام سال بیشتر خصوصی است تا عمومی. 

تعداد واعظان و روضه خوانهای مجالس سوگواری متغیراست گاهی تعداد آنها زیاد و گاه اندک است. 

۱. ر.ک. بهرام بیضایی، همان‌کتاب، ص ۷۲ به بعد. 



. 

انواع سوگواری و ساختار آن در ایران 

۱۱۹ 

روضه‌خوانها و مداحان خاندان علی (ع) معمولاً ملبس به لباس مشکی می‌باشند که در گوشه‌ای از تکیه یا منبر نشسته و در ا نتظار نوبت هستند تا در موقع مناسب بالای منبر بروند و به اجرای نقش خویش که مداحی یا ذکر مصیبت است بپردازند. 

ذاکرین ابتدا سخن خود را با اشعار مذهبی و اخلاقی آغاز می‌کنند سپس بخشی از سخن خود را به بیان حوادث و رخدادهایی که موجبات شهادت امام حسین (ع) و یارانش را فراهم کرده اختصاص می‌دهند و در نهایت با خواندن اشعاری که در ذکر مصیبت و چگونگی شهادت، اسارت و... خاندان امام علی (ع) سروده شده است، به سخن خود خاتمه می‌دهند. گاهی روضه‌خوانها با استفاده از وجود یک یا دو نفر دیگر همسرایی می‌کنند که تاثیر آن بر حضار قابل توجه است. 

مداحان یا مناقب خوانان کارشان شبیه به روضه‌خوانها یا ذاکرین است با این تفاوت که بیشتر کلام آنها به نظم است و کمتر به توضیح و تفسیر وقایع می‌پردازند. مداحان معمولاً به جشنهای مذهبی مانند بعثت پیامبر (ص) تولد امامان و... دعوت می‌شوند. 

مهمترین کسانیکه در مراسم روضه‌خوانی شرکت می‌کنند و از اعتبار و نقش اجتماعی بالایی برخوردارند واعظین هستند که گاه سخنرانی آنها تا بیش از یک ساعت طول می‌کشد. آنها سخن خود را با ذکر مسائل مذهبی، اخلاقی، اجتماعی و گاه سیاسی و یا مسائل روز آغاز می‌کنند و ضمن هدایت وارشاد مخاطبان و تذکرات لازم به مسئولان و مدیران جامعه سرانجام کلام خود را با ذکر مصائب و رنجهایی که بر امام حسین (ع) و یارانش وارد شده است به پایان می‌رسانند. 

در پایان سخن واعظ، مراسم دعا و ختم مجلس اجراء می‌شود که متضمن خواندن زیارت نامه (ادای احترام به مقدسین) است که معمولاً شخص دیگری غیر از واعظ آن را اجرا می‌کند. 

خدمات روضه‌خوانها، مداحان و واعظین مجانی نیست، صاحب مجلس در پایان دوره روضه‌خوانی که ممکن است بین ۳ تا۱۰ روز ادامه داشته باشد حق الزحمه مناسبی، که معمولاً متناسب با خصوصیت علمی واجتماعی آنهاست، پرداخت می‌کند. 

پرداخت حق الزحمه علنی نیست صاحب مجلس در پایان آخرین روز روضه‌خوانی در 



۱۲۰ 

سوگواریهای مدهبی در ایران 

مدخل ساختمان ایستاده و پاکتی را که حق الزحمه ذاکر، مداح یا واعظ درآن گذاشته شده با ادای احترام به آنها تسلیم می‌کند. 

اداره و پذیرایی مجالس روضه‌خوانی را معمولاً افراد داوطلبی که به مناسبت خاصی نذر کرده‌اند، برعهده می‌گیرند. برخی از مجالس روضه، بانیان یا صاحبان مجلس مورد توجه عده‌ای از افراد قرار می‌گیرند و از آنان انتظار کرامت و شفاعت و برآوردن نیازهای خود را دارند بدین سبب با خود عهد می‌کنند که هر سال در آن مجالس، به طریقی، حضور یابند و انجام برخی خدمات مثل پذیرایی، هدیه کردن قند، شکر، برنج، شربت و... را به عهده گیرند. به علاوه افراد دیگری هستند که در اداره مجالس روضه‌خوانی شرکت می‌کنند و در پایان دوره روضه‌خوانی حق الزحمه دریافت می‌کنند. 

در مجالس روضه‌خوانی تمام ستونها، دیوارها و حتی سقف تکیه‌ها، مساجد، حسینیه‌ها و... با پارچه‌های سیاهی به عرض چهل تا پنجاه سانتیمتر و طول دو تا پنج متر که بر روی آنها اشعار حماسی نوشته شده است پوشیده و تزئین می‌گردند. 

اشعاری که بر روی پارچه ها نوشته شده معمولاً از ترکیب بند محتشم کاشانی است که نمونه آن در ذیل می آید: 

بازاین چه شورش است که در خلق عالم است؟ 

بازا ین چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است؟ 

حضور و مشارکت زنان و مردان در مجالس روضه‌خوانی به سبب رعایت اصول وارزشهای اعتقادی یکسان نیست زنان در سالنها و اتاق‌های مجزا از مردان به نحوی که کمترین ارتباطی با مردان نداشته باشند، می‌نشینند. 

اگر مراسم روضه‌خوانی در فصل گرم باشد (چون مراسم سوگواری بر حسب ماه‌های، قمری است بنابراین در فصل و ماه ثابتی نیست) معمولاً بانوان در قسمتی از حسینیه، تکیه و... می‌نشینند که با پرده بزرگی از جنس برزنت از مردان جدا شده است. البته از میهمانان خاص در سالنهای معینی پذیرایی می‌شود. کلیه امور خدماتی و پذیرایی مجلس بانوان برعهده دختران و بانوان جوان است. 

معمولاً شرکت بانوان در این مجالس صورت دید و بازدید سالیانه را به خود می‌گیرد به 



انواع سوگواری و ساختار آن در ایران 

۰ 

۱۲۱ 

این معنی که وقتی خانمهای محله یا خویشاوندان در مجلس روضه‌خوانی شرکت می‌کنند پس از پایان ایام عزاداری خانمهای وابسته به آن مجلس باید برای بازدید و تشکر واداء احترام به خانه شرکت کنندگان درمجلس روضه‌خوانی بروند (این امر شامل گروه‌ها و افراد خاصی می‌شود) چون این دید و بازدید بعد از ماه محرم و صفر است معمولاً مجلس بانوان تبدیل به یک مجلس شادمانی می‌گردد. 

در واقع فرایند یا کارکرد شرکت درا ین مجالس حفظ و توسعه و گسترش ارتباطات اجتماعی در بین اعضاء یک طایفه یامحله است که در اغلب اوقات منجر به پیوندهای خانوادگی از قبیل ازدواج بین فرزندان آنها می‌شود. 

به این ترتیب شرکت درمراسم سوگواریهای خانوادگی ائمه معصومین، ضمن اینکه انسجام وپیوستگی های طایفه‌ای و خانوادگی را تقویت می‌کند در بیشتر موارد باعث -عل و فصل اختلافات نیز می‌شود. 

در دهه اول محرم دسته‌های مختلف سوگواری، مثل سینه‌زنان و زنجیرزنان برحسب ارتباطی که در هر منطقه از شهر با صاحب مجالس روضه‌خوانی دارند به این قبیل مجالس می‌روند و نوحه‌خوانان و مداحان با اجرای مراسم خاص سوگواری به تعظیم و اکرام نسبت به شهدا و ارزشهای اعتقادی می‌پردازند. در چنین حالتی افراد شرکت کننده در مجالس روضه‌خوانی با سینه‌زنها و زنجیرزنها همسرایی می‌کنند، از این روی، مشارکت دسته جمعی، حضار و دسته‌های سوگوار فضای معنوی خاصی رابه وجود می‌آورد. 

فرایند روانی - اجتماعی این همسرایی و مشارکت، تقویت بغض شیعیان نسبت به خاندان بنی‌امیه بویژه قاتلان امام حسین (ع) و یارانش می‌باشد که عموماًبا لعن ونفرین توام است. 

در واقع وحدت وانسجام روانی - عاطفی که در نتیجه این همسرایی به وجود می‌آید کارکرد سیاسی - اجتماعی دارد که می‌تواند به دو طریق زیر هدایت شود: ۱. بدنامی معاویه و خاندان بنی امیه و افزایش کینه و بغض مردم نسبت به آنها. 

۲. افشاگری سیاسی نسبت به اعمال و رفتار حکام ظالم موجود اعم از داخلی و خارجی. نتایج حاصل از این افشاگری و روشنگری به قرار زیر است: ۱. معرفی ویژگیهای حکام ظالم 



۱۲۲ 

۰ 

سوگواریهای مدهبی در ایران 

۲. آگاه‌سازی مردم به منظور مبارزه با حکومتگران غیر مردمی 

3. شناخت توان، ظرفیت و قدرت ارزشهای اجتماعی - اعتقادی به منظور مبارزه و احقاق حق 

۴. شناخت نقاط مشترک فرهنگی - اجتماعی مردم جامعه به منظور ایجاد انسجام و تشکل‌های سیاسی، 

۵. افزایش مبزان وابستگی‌های اعتقادی نسبت به شخصیت‌های اسطوره‌ای و مردمی، ۶. نماد و شاخص شدن شخصیت‌های اسطوره‌ای برای نسل جدید و فردای جامعه. 

به این ترتیب می‌توان گفت روضه‌خوانی‌ها و مراسم و تشریفاتی که در آنها به اجرا درمی‌آید به منزله آموزش سیاسی برای تجمع و تشکّل مردم در راه نیل به هدف‌های عمومی است. 

ایدئولوژی و تشکیلات این تجمع و تشکّل سیاسی مبانی اعتقادی، شهادت و ایثار است و تشکیلات آن شامل آداب و رسوم عزاداری و نحوه اجرای آن می‌باشد رهبران اصلی آن شهدا و ایثارگران به عنوان اسطوره‌های پاک و منزه هستند و روضه‌خوانان و مداحان و مناقب خوانان نقش انتقال دهنده ارزش‌ها وتوصیف و تشریح چگونگی وقوع حوادث و تجسّم آنها را ایفاء می‌کنند که سرانجام آثار و نتایج روانی، عاطفی، سیاسی و اجتماعی را در پی خواهد داشت. با آنکه در شهرها و روستاهای مختلف همه مردم می‌دانند که مراسم روضه خوانی در کدام محله، کوچه، حسینیه، تکیه و منزل تشکیل می‌شود و متعلق به چه خانواده، قوم یا گروهی است ولی صاحبان مجالس روضه خوانی، به جز در دهه اول محرم که مراسم به صورت عمومی و همگانی برگذار می‌شود، در سایر موارد افراد را برای شرکت در مراسم روضه خوانی دعوت می‌کنند امّا حضور غیر مدعوین هم ممنوع نیست. 

مراسم روضه خوانی در ایام سال به جز ماه محرم در روزها یا شبهای تعطیل و در ایام شهادت سایر امامان برگزار می‌شود که گاه با مشارکت دسته‌های زنجیر زن و سینه زن همراه است نه آن هم به صورت گردان و حرکت در محلات شهر یا روستا بلکه دسته‌ها همراه با مدیران و بانیان و ذاکرین و مداحان در مجلس روضه خوانی حضور می‌یابند و در صحن حیات یا سالن محل روضه خوانی به اجرای مراسم زنجیر زنی یا سینه زنی می‌پردازند. اغلب اوقات صاحب مجلس، بانی یا بانیان روضه خوانی از شرکت کنندگان در مراسم با 



انواع سوگواری و ساختار آن در ایران 

۱۲۳ 

شام، نهار یا صبحانه پذیرایی می‌کنند. معمولاً پذیرایی به هر شکل آن جزء مراسم محسوب می‌شود و جنبه نذر و طلب شفاعت، استغاثه و استغفار دارد. 

وعاظ، مرثیه خوانان و مداحانی که در این قبیل مراسم شرکت می‌کنند محدود و شناخته شده هستند و براساس دعوت صاحب مجلس در این مراسم حضور می‌یابند آنها بر اساس منزلت علمی، اجتماعی و فرهنگی و تعداد جلسات، هر یک دستمزد مناسبی دریافت می‌کنند. 

مداحان همان مناقب‌خوانها هستند که به صورت نقل یا نظم به بیان خصوصیات بزرگان دین می‌پردازند و معمولا" در جشنهای مذهبی حضور دارند. 

در سراسر دوران حکومت صفوی، زند، قاجار و پهلوی تا امروز، روضه‌خوانی مورد توجه مردم اعم از اعیان و اشراف و عامه مردم می‌باشد. 

روضه‌خوانی برخلاف دسته‌گردانی و تعزیه بیشتر در ایام محرم (بویژه دهه اول) برگزار می‌شود و به لحاظ طبیعت خاص آن که استقرار در یک مکان معین مثل منازل، تکایا، مساجد، حسینیه‌ها و... است در طول سال به مناسبتهای مختلف برگزار می‌گردد. 

عوامل اساسی اجرای مراسم و روضه‌خوانی تعدادی واعظ، ذاکر و با مداح است (منقبت خوان) که در ساعات معینی از روز درمکان معینی، به نوبت حضور می‌یابند و بر اساس مناسبت خاص مثل شهادت حضرت فاطمه (س)، رحلت پیامبر(ص) شهادت امامان و پیشوایان مذهبی به ذکر مصائب و حوادث منجر به شهادت آنان می‌پردازند. 

فضای روضه‌خوانی محدود، روضه‌خوانان مشخص و ازطرف بانی مجلس دعوت شده‌اند، شرکت کنندگان به لحاظ محدودیت مکانی محدودند و بیشتر آنها همسایگان و خویشاوندان صاحب مجلس هستند که پس از طی دوره روضه‌خوانی که ممکن است از یک تا ده روز ادامه داشته باشد صاحب مجلس خود را موظف می‌داند که برای قدردانی از شرکت خویشاوندان و همسایگان نزدیک به خانه آنها برود که اصطلاحاً آن را «بازدید» می‌گویند (این آیین بیشتر بین بانوان مرسوم است) رسم بازدید و تشکر از شرکت کنندگان در مراسم سوگواری حتی در مرگ افراد و اعضای خانواده نیز رایج است که ممکن است حضوری باشد یا غیر حضوری و از طریق چاپ آگهی در روزنامه‌ها تحت عنوان «قدردانی» یا «تشکر» و... انجام پذیرد. 



۱۲۴ 

سوگواریهای مدهبی در ایران 

در مراسم سوگ اعضا خانواده نیز روضه‌خوانان و ذاکرین دعوت می‌شوند آنها ضمن اینکه به بیان خصوصیات مثبت و آثار متوفی می‌پردازند بر حسب سن، جنس، نقش و منزلت متوفی مراسم سوگ را به حوادث کربلا و مصائب امام حسین (ع) و یاران و فرزندان و خانواده‌اش مرتبط می‌سازند به این ترتیب حادثه کربلا موجب شده است تا در هر شرایطی از غم و اندوه، بی‌عدالتی، ظلم، بی‌کسی و... ایرانیان پیرو مذهب تشیع بهانه‌ای برای ذکر حوادث و مصائب خاندان علی (ع) و اولادش به دست آورند و تحمل و بردباری آنها را در مقابل مصائب به عنوان یک پدیده نمادین یادآوری نمایند. 

استمرار سوگواری و روضه‌خوانی در ایران آن را به یک ارزش و فرهنگ بدل کرده است از این روی ممنوعیتهایی که از طریق قانون و اجبار حکومتی در بعضی از ادوار (از صدر اسلام تاکنون) اعمال شده است نه تنها مانع اجراء آن نگردیده بلکه زمینه رقابت بین گروه‌های اجتماعی را در هر چه باشکوه‌تر برگزار کردن مراسم سوگواری فراهم ساخته است (اعم از روضه‌خوانی، دسته گردانی و تعزیه). ساموئل پیترسون می‌نویسد: 

«در اوایل سده هفدهم، مراسم ماه محرم تنها اجتماع دو هزار نفر را جذب کرده بود [در سال ۱۶۶۷ مشاورین تخمین می‌زنند که بیش از دو هزار نفر در مراسم بر پا شده در تالار طوالیه (تالار اشرف) در اصفهان حضور داشتند. سیاحتنامه شاردان ج ۴-ص ۵۷] اما این وضع تا حدود دو سده بعد یعنی هفتاد سال پس از ظهور نمایشهای تعزیه که بالاخره تماشاخانه‌ای مخصوص در مقیاس بزرگ ساخته شد و بنا به گفته لیدی شیل گنجایش چندین هزار نفر را داشت پایدار نماند با آنکه در ۱۹۳۸ مراسم سوگواری محدود و در ۱۹۳۸ رسماً ممنوع شد ولی هرگز تعطیل و برچیده نشد.»^{۱}


'''روضه خوانی در سایرکشورهای اسلامی''' 

روضه‌خوانی در مراسم سوگواری تنها به ایران شیعی اختصاص ندارد بلکه از سده‌های نخستین اسلامی در مناطق مختلف این قبیل مراسم اجرا می‌شده‌اند. 

۱. ساموئل پیترسون، همان‌کتاب، ص ۱۱۲. 

. 



۱۲۵ 

انواع سوگواری و ساختار آن در ایران میشل مزاوی از ابن کثیر نقل می‌کند که: 

«در دهم محرم سال ۳۵۲ هجری معزالدوله ابن بویه که غضب خدا بر او باد فرمان داد که بازارها بسته شود و زنان پشمینه بر تن کرده بدون حجاب و نقاب صورت با گیسوان پریشیده به بازارها رفته بر سروصورت بزنند و بر شهادت حسین بن علی بن ابیطالب شیون‌کنند. شیعیان را یارای مخالفت این منظره نبود، چه شمار شیعیان بیشتر و قدرتشان رو به ظهور بود و سلطان نیز طرفدار آنان بود. ' 

از قرون نوزدهم و بیستم میلادی، آیین‌های سوگواری اعم از دسته‌گردانی و تعزیه در بین شیعیان جنوب لبنان و مرکز آن و مناطق کوهستانی نبطیّه رواج پیدا کرده است. 

در مناطق اسلامی، که جمعیت شیعی آن متمرکز باشند، آیین‌های سوگواری در ایام محرم اجرا می‌شود مثلاً درمیان ترک‌ها بویژه آذربایجان و قفقاز، در هندوستان، پاکستان و برخی از کشورهای مسلمان آسیای جنوب شرقی تظاهرات مذهبی به مناسبت حوادث کربلا در ایام محرم اجرا می‌گردند. متین آند درباره آیین‌های محرم در آناطولی ترکیه چنین می‌نویسد: 

«... شکل دیگر، نمایش قصه‌خوانی است که توسط «مداح» یا «قصه‌خوان»، که داستانهایش اغلب عبارت از وقایع مصیبت آمیز کربلاست اجرا می‌شود. شبیه این شکل از نمایش، «مرثیه» یا «نوحه» و دیگر شکلهای ادبی هستند که واقعه غم‌انگیز کربلا را در خاطر زنده می‌کنند و در تجمعات ماه محرم هر گونه نمایشی با ادا و حرکات، صدای بلند و موزون و سوز و گداز نقل می‌شود یا از روی متن خوانده می‌شود و در ضمن آن حاضران مجلس با گریه بر شهیدان کربلا و لعنت بر قاتلان حسین مرثیه‌خوان را همراهی می‌کنند. 

... نگارش و خلق آثاری به نام «مقتل» در ترکیه، قبل و بعد از عثمانی نشان دهنده اعتقاد شیعیان ترکیه در برگزاری دسته روی ها و تعزیه حسین(ع) و یارانش می‌باشد. 

در مجالس عزاداری نه تنها آثار عامیانه شاعران گمنام بلکه منظومه‌های شاعران شناخته شده و معروف مورد استفاده قرار می‌گیرند. 

بکتاشتی‌ها «ده روز اول محرم را به خواندن حدیقه السعدای فضولی می‌گذرانند این ۱. میشل مزاوی، تعزیه هنر پیشرو ایران (تشیع و مراسم عاشورا در ایران)، تهران: انتشارات علمی - فرهنگی، ۱۳۶۷، ص ۳۲۸. 



۱۲۶ 

سوگواریهای مدهبی در ایران 

۰ 

مقتل‌ها را نقالهای حرفه‌ای می‌خوانند که به «مداح» مشهورند. مداحان در واقع شبیه‌خوانان ماهر و هوشیاری هستند که بانقل توام با ادا و حرکات نمایشی مناسب و گاه تغییر و تعدیل صدا نقش‌های متعددی را به شنونده القاء می‌کنند.»^{۱} 

نمای بیرونی حسینیه در لواسانات - شمال شرق تهران 

در کشور عراق علی‌رغم محدودیتها و فشارهای حکومتی که درمورد برگزاری مراسم سوگواری امام حسین (ع) و سایر امامان وجود دارد به دلایل زیر آیین‌های سوگواری برگزار می‌گردد. 

۱. بخش عمده‌ای از جمعیت این کشور شیعه مذهب هستند. 

۲. حوادث و مصائبی که منجر به شهادت حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) و سایر پیشوایان مذهب تشیع شده در این سرزمین اتفاق افتاده است. 

۳. قبور امامان و پیشوایان شیعه عموماً در این سرزمین واقع شده‌اند و جزو اماکن ۱. متین آند، تعزیه هنر پیشرو ایران (آئین‌های محرم در آناطولی ترکیه)، ترجمه داود حاتمی، تهران: انتشارات علمی- فرهنگی، ۱۳۶۷، صص ۳۶۱-۳۳۹. 



انواع سوگواری و ساختار آن در ایران 

۱۲۷ 

مقدس شیعیان محسوب می‌گردند. حتی در سایر کشورهای اسلامی حرکت دسته‌ها در خیابانها، بازارها و میادین شهر به طرف یک آرامگاه، که متعلق به یکی از شخصیت‌های، مذهبی و مورد وثوق مردم است، تنظیم می‌شود. زیرا گروه‌های عزادار زیارت قبور اولاد علی (ع)، بویژه قبر امام حسین (ع)، را در کربلا مورد توجه قرار می‌دهند.