نمایش مبدأ برای سازمان آموزش و پرورش



'''سازمان آموزش و پرورش''' 

. 

واژه سازی برای سازمان آموزش و پرورش 

در چارچوب سیاست جایگزینی واژه‌های فارسی به جای واژه‌های بیگانه، به ویژه عربی که در دوران رضاشاه مورد توجه و تأکید قرار گرفت، در سال ۱۳۱۴ شمسی فرهنگستان تشکیل شد. برای فارسی و یکدست کردن سلسله مراتب آموزشی و پایه‌های تحصیلی در آموزش و پرورش بر اساس مصوبه قانون تربیت معلم، مصوب اسفند ۱۳۱۲ شمسی، واژه‌های زیر جایگزین واژه‌های بیگانه شدند که بسیاری از این واژه‌ها، امروز هم استفاده می‌شود. 

مدرسه ابتدایی، 

معلم مدرسه ابتدایی، معلم مدرسه متوسطه مدرسة صنعتی 

شاگرد مدرسه صنعتی دارالفنون (اونیورسیته) هر یک از شعب دانشگاه معلم دانشگاه 

معاون معلم دانشگاه 

دبستان 

آموزگار دبیر 

هنرستان هنرآموز دانشگاه دانشکده استاد 

دانشیار 



۱۷۶ 

. 

تاریخ آموزش و پرورش در ایران 

مدرسه تربیت معلم 

اختیارات وزیر فرهنگ 

دانشسرا 

وزیر فرهنگ، که طبق قانون شهریور ۱۲۸۹ شمسی وزیر اوقاف و هنرهای زیبا هم بود، عضو هیئت دولت و در مقابل نخست وزیر و مجلس شورا مسئول شناخته می‌شد. ماده دوم قانون فوق وظایف وزیر فرهنگ را چنین مشخص کرده بود: وزیر فرهنگ مسئول اجرای قوانین و ایجاد آموزش رایگان و اجبار و توسعه تحصیلات متوسطه و عالی و تشکیل اداره فرهنگ است. 

اداره فرهنگ از ادارات زیادی تشکیل می‌شد. یکی از این ادارات، نگارش بود که برای اجرای قانون مطبوعات مصوب ۱۸ بهمن ۱۲۸۶ شمسی تأسیس شده بود. این اداره آمار فرهنگ را و سالنامه فرهنگ و مجله رسمی و ماهیانه «آموزش و پرورش» را منتشر می‌کرد. وظایف دیگر اداره نگارش عبارت بود از: انعقاد قرارداد با مترجمان و مؤلفان برای تهیه کتاب‌های تازه و چاپ آثار دانشمندان گذشته ایران، رسیدگی به کتاب‌های درسی از لحاظ مطابقت با برنامه، نظارت بر نمایش نامه‌ها و فیلم‌های سینما، کتاب، رمان، مقاله و کتاب‌های دینی، و گردآوری روزنامه و کتاب و تحویل آن به کتایخانه ملی. 

شورای عالی فرهنگ 

به موجب قانون ۲۰ اسفند ۱۳۰۱ شمسی، سازمان، وظایف و اختیارات شورای عالی فرهنگ بدین صورت مقرر شد: 

الف) سازمان شورای عالی فرهنگ 

شماره کارمندان رسمی آن ده تن بود: یکی از رئیسان مدارس عالی، یکی از استادان، یکی از رؤسای دبیرستان‌ها، یکی از دبیران، یک مجتهد جامع الشرایط و ۵ نفر از دانشمندان. شورا نیز می‌توانست ده عضو افتخاری داشته باشد که حق شرکت در بحث‌ها را داشتند؛ ولی حق رأی نداشتند. اعضای شورای عالی فرهنگ را وزیر فرهنگ به مدت چهار سال تعیین می‌کرد. ریاست شورا با وزیر فرهنگ بود. این شورا دبیرخانه‌ای داشت که تصمیمات آن را ثبت و برای اجرا ابلاغ می‌کرد. 



سازمان آموزش و پرورش ب) وظایف و اختیارات 

تصمیمات شورا در موارد زیر حکم قانون را داشت و لازم الاجرا بود: ۱. برنامه مدارس 

۱. برنامه مدارس 

۲. آیین نامه‌های مدارس. 

۳. دستور بازرسی و امتحانات. 

۴. تطبیق کتاب‌ها با برنامه رسمی و پذیرفتن یا نپذیرفتن آنها. ۵. اصلاح مکتب خانه‌ها. 

۱۷۷ 

۶. مصرف وجوه هدیه و اعانه و موقوفات ویژه فرهنگ و تعیین ماهیانه شاگردان مدارس غیر مجانی. 

۷. تعیین صلاحیت داوطلبان تأسیس آموزشگاه یا طبع مجله و روزنامه. ۸، تعیین ارزش گواهینامه و دانشنامه کسانی که در خارج پرورش یافته بودند. ۹. تصویب مدال و نشان ملی. 

۱۰. داوری در مورد کتاب‌هایی که به مقایسه گذاشته شده بودند و دادن جایزه به مؤلفان برگزیده. 

راجع به مسائلی نظیر ترویج زبان فارسی و اصلاح مدارس و مانند آن رأی شورا، حکم مشورت را داشت. 

به موجب قانون شهریور ۱۳۰۶ شمسی شعب شورای عالی فرهنگ می‌بایست در شهرهای، بزرگ و مهم دایر می‌شد. 

مقررات مدارس خصوصی 

این مدارس که در آن هنگام به مدارس ملی معروف بودند (و امروز بر آنها غیرانتفاعی نام نهاده‌اند) طبق قانون اساسی معارف مصوب ۱۲۹۰شمسی می‌بایست کاملاً تحت نظر اولیای دولت قرار گیرند. در دوران پهلوی هر کس که می‌خواست آموزشگاه بازکند می‌بایست از وزارت فرهنگ پروانه تأسیس می‌گرفت و از حیث دانش و رفتار و سن، شرایط معینی داشت. معلمان مدرسه و نیز ساختمان آن دارای شرایط و اصولی بودند. هم چنین صلاحیت صاحب آموزشگاه می‌بایست از طرف شورای عالی فرهنگ تأیید می‌شد. وقتی پروانه صادر می‌شد، 



۱۷۸ 

تاریخ آموزش و پرورش در ایران 

مدیر باید برنامه رسمی را در آموزشگاه اجرا می‌کرد و بازرسان رسمی دولت همواره اجازه بازرسی مدرسه را داشتند. 

از سال ۱۳۰۷ شمسی به بعد برای کمک به هزینه مدارس خصوصی تهران آیین نامه‌ای وضع شد که در سال ۱۳۱۲ شمسی با تغییراتی به تصویب کمیسیون فرهنگ مجلس شورای، ملی رسید. به موجب این تصویب نامه کمک هزینه ببیشتر به نتیجه امتحانات رسمی شاگردان مدرسه بستگی داشت. در مقابل دریافت این مبلغ، مدرسه موظف به پذیرش تعدادی دانش‌آموز بود، که از طرف وزارت فرهنگ معرفی می‌شدند. این دانش‌آموزان شهریه نمی‌پرداختند. 

امتحانات 

ماده ۱۸ قانون اساسی فرهنگ تأکید می‌کند که باید آیین نامه‌هایی برای امتحانات دولتی و گواهینامه‌های رسمی وضع شود. ورود به خدمات دولتی و آموزشگاه عالی افسری منوط به داشتن گواهینامه دولتی بود. 

گواهینامه‌های عمده عبارت بود از: گواهینامه شش ساله دبستان، گواهینامه دوره نخست دبیرستان و گواهینامه کامل دبیرستان (دیپلم). دریافت این گواهینامه‌ها منوط به شرکت در امتحانات رسمی بود. آیین نامه امتحانات رسمی در فروردین ۱۳۱۱ شمسی در سی و یک ماده به تصویب شورای عالی فرهنگ رسید. به موجب این آیین نامه در تهران وزارت فرهنگ و در شهرستان‌ها اداره فرهنگ هیأت ممتحنه را از بین معلمان واجد شرایط انتخاب می‌کرد. مواد امتحانی در هر دوره در آیین نامه قید شده بود و امتحانات، هم کتبی و هم شفاهی بودند. 

بهداشت آموزشگاه‌ها 

برای نظارت بر بهداشت مدارس در تهران جنب مدرسه دارالفنون بیمارستانی برای رسیدگی، به این موضوع اختصاص یافت. پزشکان این بیمارستان صبح‌ها برای سرکشی به مدارس مراجعه می‌کردند و کسانی را که بیماری مسری داشتند به خانه می‌فرستادند تا پس از بهبودی به آموزشگاه برگردند. در شهرهای بزرگ برای سرکشی به مدارس از همین پزشکان تعیین می‌شد یا این کار را رئیس بهداری محل به عهده می‌گرفت. 



سازمان آموزش و پرورش 

۱۷۹ 

انواع مدرسه‌ها 

بر اساس ماده هشتم قانون اساسی مصوب ۱۲۹۰ شمسی مدارس بر دو نوع بود: ۱. مدارس رسمی که دولت تأسیس و نگاهداری می‌کرد. 

2. مدارس غیررسمی مانند مکتب خانه، مدارس خصوصی و مدارس علوم دینی که افراد دایر می‌کردند. 

مدارج آموزشی 

ماده ۱۵ قانون اساسی فرهنگ مدارس را به چهار درجه تقسیم کرد: دبستان روستایی با دوره آموزش چهار ساله، دبستان شهری با دوره آموزش شش ساله، دبیرستان، مدارس عالی. بعد کودکستان به آن افزوده شد. طبق این ماده آموزش ابتدایی برای تمام افراد کشور یکسان بود و تمام طبقات از بزرگان، توانگران، اقشار متوسط و پایین در دبستان‌های مشابه پرورش می‌یافتند. دوره تحصیل در دبیرستان‌های پسرانه شش سال بود و فارغ‌التحصیلان حق ورود به مدارس عالی و دانشگاه‌ها را داشتند. دخترانی که می‌خواستند وارد دانشگاه شوند می‌بایست مواد عمومی را از روی برنامه دبیرستان پسرانه تحصیل می‌کردند و همان امتحانات را می‌دادند. هم چنین برای دختران در رشته خانه‌داری دبیرستان‌هایی با دوره پنج ساله دایر بود. دانش‌آموزان دختر برای ادامه تحصیل دست کم می‌بایست یک سال کلاس ویژه خانه‌داری را در دانشسرای عالی می‌گذراندند تا وارد دوره عالی خانه‌داری می‌شدند. 

کودکستان 

طبق اساسنامه مصوب آبان ۱۳۱۲ شمسی کودکان بین ۴ تا ۷ ساله در کودکستان پذیرفته می‌شدند. این کودکان روزی سه تا پنج ساعت در کودکستان به سر می‌بردند. تعلیم و تربیت آنها شامل بازی، حرکات موزون ورزشی با موزیک، گفتن داستانهای ساده، به یاد سپردن شعرهای آسان، نقاشی، خواندن سرود و... بود. در سال آخر، آموزش حروف الفبا و واژه‌های کوچک نیز در برنامه کودکان بود. طبق آمار اداره نگارش وزارت فرهنگ در خرداد ۱۳۱۸ شمسی در تمام کشور ۲۸ کودکستان با ۱۳۴۹ شمسی شاگرد دختر و پسر و ۶۰ مربی وجود داشت. 



۱۸۰ 

تاریخ آموزش و پرورش در ایران 

به موجب ماده ۵ قانون فرهنگ، آموزش ابتدایی برای هر ایرانی از هفت سالگی اجباری بود و به موجب ماده ۳۳ قانون متمم بودجه ۱۳۱۲ شمسی از اول فروردین سال مذکور آموزش ابتدایی در مدارس دولتی مجانی بود. 

روزهای تحصیل در سال تقریباً ۲۰۰ روز برای مناطق سردسیر و مرتفع و ۱۷۰روز برای نقاط گرمسیری چون خوزستان، کرمان و بندرهای جنوب مقرر گردید. بعضی از دبستان‌ها مختلط بودند. در دبستان‌های مختلط تا کلاس چهارم پسر و دختر با هم درس می‌خواندند. ولی از کلاس پنجم پسران به دبستان پسرانه فرستاده می‌شدند. 

برنامه درسی در آموزش ابتدایی 

برنامه درسی دبستان‌های پسرانه که در آذر ۱۳۱۶ شمسی به تصویب شورای عالی فرهنگ رسید بدین قرار بود: فارسی، شرعیات (تعلیمات دینی)، آیه‌های منتخب از قرآن با ترجمه آنها، اخلاق، حساب و هندسه، تاریخ و جغرافیای ایران، تعلیمات مدنی، علم الاشیاء، بهداشت، رسم و نقاشی، خط، ورزش، سرود و موسیقی. 

در اردیبهشت ۱۳۱۷ شمسی شورای عالی فرهنگ همین برنامه را برای دبستان‌های دخترانه هم تصویب کرد. فقط دو مورد اختلاف وجود داشت؛ یکی اینکه برای دختران، بهداشت اندکی کاملتر بود و دیگر اینکه دختران به جای دو ساعت ورزش، خیاطی و کارهای دستی، می‌آموختند. 

شرایط ارتقا در دوره ابتدایی 

آیین نامه وزارتی دبستان‌ها، مصوب اردیبهشت ۱۳۱۹شمسی، شرایط ارتقای دانش‌آموز از کلاسی به کلاس دیگر را توضیح داده است. هر سه ماه شاگرد یک امتحان کتبی از فارسی و حساب و یک امتحان شفاهی از دیگر مواد می‌داد و معدل آنها مبنای ارتقای دانش‌آموز بود. آیین نامه فروردین ۱۳۱۱ شمسی پایان تحصیل از دبستان‌های شهری را پایان شش ساله ابتدایی تعیین کرده بود. امتحانات پایان این دوره سالی یکبار در خرداد صورت می‌گرفت. در تهران هیأت ممتحنه را وزارت فرهنگ و در شهرستان‌ها رئیس فرهنگ از بین دبیران دارای حداقل سه سال سابقه کار انتخاب می‌کرد. امتحانات سه بخش، کتبی، شفاهی و عملی داشت. 



سازمان آموزش و پرورش 

۱۸۱ 

امتحانات کتبی شامل: دیکته فارسی، تاریخ ایران، جغرافیا، حساب و هندسه، و شرعیات با قرآن (برای داوطلبان مسلمان) بود. امتحان عملی برای پسران ورزش و برای دختران درزی گری بود. 

کسانی که معدل امتحانات کتبی، شفاهی و عملی آنها می‌بود، گواهینامه ابتدایی را دریافت می‌کردند. 

آموزگاران دوره ابتدایی 

در سال‌های اول حکومت پهلوی آموزگاران دوره ابتدایی از دانشجویان یا طلاب علوم دینی یا کسانی که در مدارس جدید تحصیلاتی داشتند، انتخاب می‌شدند. 

آیین نامه اختصاصی کارکنان دبستان‌ها مصوب دی ماه ۱۳۱۲ شمسی شرط معلمی در چهار کلاس اول ابتدایی را داشتن بیست سال تمام و گواهینامه شش ساله ابتدایی یا اثبات معلومات در آن حد ذکر می‌کند. برای تدریس در کلاس‌های پنجم و ششم آموزگار می‌بایست حداقل گواهینامه سه ساله نخست دبیرستان را می‌داشت یا در امتحانی با آن حد معلومات شرکت می‌کرد و قبول می‌شد. 

در اسفند ۱۳۱۳ شمسی، چنان که یادآور شدیم قانون تربیت معلم به تصویب مجلس رسید. به موجب این قانون دولت موظف بود ظرف مدت پنج سال ۲۵ دانشسرای مقدماتی دایر کند. شرط ورود به این دانشسراها داشتن گواهینامه سه سال اول دبیرستان و دوره تحصیل آن دو سال بود. فارغ‌التحصیلان به آموزگاری در دبستان‌های دولتی مشغول و از مزایای قانونی برخوردار می‌شدند. اولین فارغ‌التحصیلان در سال ۱۳۱۵ شمسی از دانشسرا بیرون آمدند. درخرداد ۱۳۱۸ شمسی ده دانشسرای دخترانه با ۵۹۲ شاگرد و ۳۰ دبیر و ۱۴ دانشسرای پسرانه با ۵۵۹ شاگرد و ۱۱۸ دبیر دایر بود. 

علاوه بر دبستان‌ها بیش از ۲۴۰۰ مکتب در کشور دایر بود که در مساجد، تکیه‌ها، دکان‌ها و خانه‌های مکتب داران تشکیل می‌شد که هدف عمده آنان آموزش خواندن قرآن و هدف جزیی سواد خواندن و نوشتن فارسی بود. وزارت فرهنگ به موجب قانون سال ۱۳۲۸ شمسی موظف به اصلاح آنها شده بود. برای این مقصود در ۱۳۰۳ شمسی آیین نامه شرایط کسب 



۱۸۲ 

تاریخ آموزش و پرورش در ایران 

پروانه مکتب خانه، بهداشت آن و به کار بستن برنامه رسمی در مکتب به تصویب شورای عالی فرهنگ رسید که عملاً تنها در تهران به کار بسته می‌شد. 

در خرداد ۱۳۱۸ شمسی آمار آموزش ابتدایی به قرار زیر بود: 

تعداد دبستان: 

تعداد شاگردان: تعداد آموزگار: 

تعداد مکتب خانه: 

تعداد شاگرد مکتب: تعداد مکتب دار: 

آموزش متوسطه 

۱۵۹۳ 
{| class="wikitable"
|دختر: ۸۰۰۵۶
|پسر: ۱۸۱۶۷۲
|-
|زن: ۳۲۱۴
|مرد: ۴۴۸۶
|-
|۲۳۵۶
|
|-
|دختر: ۱۲۸۲۶
|پسر: ۴۱۲۴۳
|-
|زن: ۸۱۴
|مرد: ۱۵۵۸
|}
جمعاً: ۲۶۱۷۷۸ جمعاً: 7700 

جمعاً: ۵۴۰۶۹ جمعاً: ۲۴۷۲ 

مدت آموزش متوسطه که دنباله آموزش ابتدایی است مطابق مصوبه آذرماه ۱۳۱۷ شمسی شورای عالی فرهنگ شش سال بود که به دوره پنج ساله و یک ساله تقسیم می‌شد. دوره پنج ساله برای همه دانش‌آموزان یکسان و دوره یک ساله شامل چهار رشته ادبی، ریاضی، طبیعی و بازرگانی بود. 

دانش‌آموزانی که می‌خواستند در آموزشگاه‌های فنی چون دانشسرای مقدماتی یا دبیرستان صنعتی و کشاورزی و رنگرزی و فنی و افسری ادامه تحصیل دهند، در پایان سال سوم دبیرستان امتحان می‌دادند و با گرفتن گواهینامه در رشته دلخواه ثبت نام می‌کردند. کسانی که سال پنجم دبیرستان را تمام می‌کردند، در سال ششم رشته تحصیلی انتخاب می‌کردند و بر پایه آن تحصیلات دانشگاهی دلخواه را ادامه می‌دادند. 

آموزش متوسطه دختران 

در خرداد ۱۳۱۸ شمسی برنامه جدیدی برای دبیرستان‌های دخترانه به تصویب رسید. بدین ترتیب که تحصیلات سه ساله اول دبیرستان پسرانه و دخترانه یکی شد، با این تفاوت که اندکی از ساعت‌های ورزش و رسم و خط را دختران صرف آموزش خانه‌داری و درزی‌گری می‌کردند. پس از اتمام سه سال می‌توانستند به آموزشگاه‌های فنی مانند دانشسرای مقدماتی، 

۰ 



سازمان آموزش و پرورش 

۱۸۳ 

مدرسه پرستاری و پزشکیاری بروند. آنهایی هم که می‌خواستند به دانشگاه بروند باید در دبیرستان دخترانه همان تحصیلات پسران را دنبال می‌کردند. و به جای درس نظامی دروس خانه‌داری، درزی‌گری، پرستاری و پرورش کودکان را می‌آموختند. 

برنامه درسی در آموزش متوسطه 

مواد عمومی پنج ساله نخست دبیرستان‌های شش ساله (پسرانه - دخترانه) شامل این دروس بود: فارسی، عربی، فیزیک، شیمی، علوم طبیعی و بهداشت، تاریخ، جغرافیا، حساب، هندسه، جبر، مثلثات، زبان خارجه، رسم و نقاشی، و ورزش. 

در سال ششم علاوه بر فارسی و زبان خارجه، دانش‌آموزان هر رشته باید درس‌های اختصاصی همان رشته را می‌خواندند. آموزش متوسطه برخلاف آموزش ابتدایی رایگان نبود و طبق آیین نامه اردیبهشت ۱۳۱۹ شمسی شهریه‌ای به آن تعلق می‌گرفت. طبق همین آیین نامه دسته‌هایی از مردم از پرداخت شهریه معاف بودند. 

شرایط ارتقا در آموزش متوسطه 

طبق مصوبه آبان ۱۳۱۳ شمسی، شرایط ارتقا از کلاسی به کلاس دیگر قبولی در امتحاناتی بود که هر شش ماه یک بار برگزار می‌شدند و معدل امتحان نمی‌بایست کمتر از ده می‌شد. در پایان دوره سه ساله و شش ساله دبیرستان امتحان نهایی برگزار می‌شد که شامل دو بخش کتبی و شفاهی بود. شرط قبولی، داشتن حداقل معدل ده در امتحانات کتبی و شفاهی بود. 

ویژگی آموزگاران 

تا سال ۱۳۰۷ شمسی که دانشسرای عالی برای تربیت دبیر تأسیس شد، دبیران دبیرستان‌ها از کسانی بودند که دانشنامه نداشتند و فقط در نتیجه تدریس متمادی و ابزار شایستگی به دبیری برگزیده شده بودند. عده‌ای از آنها هم از طلاب پیشین مدارس علوم دینی بودند. طبق ماده ۱۳ قانون تربیت معلم، فقط کسانی که گواهینامه کامل متوسطه را داشتند، دبیر رسمی به حساب می‌آمدند. 



۱۸۴ 

تاریخ آموزش و پرورش در ایران 

شرط ورود به دانشسرای عالی، داشتن گواهینامه کامل متوسطه در رشته‌های ادبی و علمی، بود. دوره آن سه سال و تحصیل در آنجا رایگان بود و فارغ‌التحصیلان مدرک لیسانس می‌گرفتند. 

بعد از تأسیس دانشسرای عالی، وزارت فرهنگ فارغ‌التحصیلانش برای شغل دبیری استفاده کرد و از گماشتن دیگران به دبیری خودداری ورزید. دانشسرای عالی در رشته‌های زیر دبیر تربیت می‌کرد: زبان و ادبیات فارسی، فلسفه و علوم تربیتی، تاریخ و جغرافیا، باستان شناسی، زبان خارجه، علوم ریاضی، فیزیک و شیمی، علوم طبیعی و خانه‌داری (برای دختران). 

دبیران دبیرستان‌های دخترانه تا سال ۱۳۱۷ شمسی که نخستین دبیران زن از دانشسرای عالی فارغ‌التحصیل شدند، از میان سالخوردگان یا دارندگان گواهی نامه دبیرستان دخترانه برگزیده می‌شدند. 

طبق آمار اداره نگارش در خرداد ۱۳۱۸ شمسی در تمام کشور ۲۷۶ دبیرستان پسرانه و دخترانه موجود بود که ۱۹۷۳۹ پسر و ۵۴۹۸ دختر در آنجا مشغول به تحصیل بودند. ۱۵۱۳ دبیر زن در آنها تدریس می‌کردند. 

آموزش فنی 

آموزش فنی شامل چند مرحله بود. آموزش فنی ابتدایی در زندان قصر و یتیم خانه‌ها صورت می‌گرفت و شامل بخشی از مواد درسی دوره ابتدایی همراه با حرفه‌هایی چون قالی‌بافی، منبت کاری، حوله و جوراب بافی، مبل‌سازی، درودگری و مانند آن بود. 

آموزش فنی متوسطه برای کسانی بود که پس از پایان تحصیلات دبستان به آموزشگاه فنی می‌رفتند و عموماً در رشته معینی استادکار می‌شدند. 

آموزش فنی عالی برای کسانی بود که با گواهینامه کامل متوسطه وارد دانشکده فنی یا پزشکی یا هنرسرای عالی می‌شدند. آموزش متوسطه فنی در مدارسی دایر می‌شد که عموماً تحت نظارت وزارت فرهنگ قرار نداشتند. این مدارس را معمولاً اداره کل کشاورزی، وزارت پیشه و هنر، وزارت پست و تلگراف و وزارت راه تأسیس کرده بودند. هنرستان موسیقی و آموزشگاه‌های پزشکیاری را وزارت فرهنگ اداره می‌کرد. آموزشگاه‌های پزشکیاری از سال ۱۳۱۵ شمسی در مشهد، تبریز، اصفهان و شیراز دایر شده بود. دوره تحصیل و کارورزی (کار ، 



سازمان آموزش و پرورش 

۱۸۵ 

در بیمارستان) دو سال بود و فارغ‌التحصیلان سه ساله اول دبیرستان را برای آموزش می‌پذیرفت. کسانی که دوره را به پایان می‌رساندند به سمت پزشکیار در بیمارستان مشغول به کار می‌شدند. 

هنرستان موسیقی نیز مطابق اساسنامه‌اش در ۱۳۱۵ شمسی دارای سه دوره ابتدایی، متوسطه و عالی بود. در دوره ابتدایی آن دروس دبستان همراه با موسیتی نظری و ساز آموزش داده می‌شد. دوره متوسطه شش سال بود که از چهارم، دانش‌آموزان در سه رشته رهبری ارکستر، ساز و آواز و آموزگاری سرود ادامه تحصیل می‌دادند. دوره عالی هنرستان موسیقی تا سال ۱۳۱۸ شمسی دایر نشده بود. 

دوره دبیرستان کشاورزی کرج دو ساله بود. شرط ورود به آن داشتن گواهینامه سه ساله اول دبیرستان بود. فارغ‌التحصیلان آن با گذراندن دروس روانشناسی و اصول آموزش و پرورش به آموزگاری دبستان‌های کشاورزی مشغول می‌شدند. دبیرستان دامپزشکی هم همین وضع را داشت. 

مدارس فنی که وزارت پیشه و هنر دایر می‌کرد شامل دبیرستان‌های صنعتی در تهران و شهرهای بزرگ و هنرستان‌های رنگرزی، صنعتی، نقشه برداری، هنرستان بانوان، آموزشگاه بافندگی شاهی و هنرستان عالی هنرهای زیبا بود. 

در هنرستان بانوان دوره درزی گری سه ساله و کلاهدوزی دو ساله بود و شرط ورود به آن داشتن گواهینامه دبستان بود. هنرستان عالی هنرهای زیبا چهار رشته داشت: هنرهای زیبای ایرانی، مجسمه سازی، نقاشی و معماری، شرط ورود به سه رشته اول داشتن گواهینامه سه ساله اول دبیرستان و دوره آن شش سال بود. فقط در رشته معماری، پذیرفته شدگان می‌بایست گواهینامه ششم متوسطه را ارائه می‌کردند و دوره تحصیل در آن چهار سال بود. 

هنرسرای عالی که فارغ‌التحصیلان دبیرستان‌های صنعتی و دیگر دبیرستان‌ها را می‌پذیرفت دارای پنج رشته بود: ماشین سازی، برق، شیمی صنعتی، قندسازی با دوره تحصیل سه ساله و رشته کان و آهن گدازی که دوره آن چهار سال بود. 

آمار تعداد آموزشگاه، دانش‌آموز و معلم در سال ۱۳۱۸ به شرح زیر است:^{۱} ۱. عیسی صدیق، تاریخ مختصر آموزش و پرورش، صص ۴۰۶-۳۶۷. 



۱۸۶ 

تاریخ آموزش و پرورش در ایران 
{| class="wikitable"
|تعداد معلم
|-
|۶۰
|-
|
|-
|۲۴۷۶
|-
|۵۳۳۰
|-
|۷۶۲۳۹

۰/۲۴

۱۰۲۳۲

۳۱۷۱۴۶
|-
|
|-
|
|-
|۱۰۲۴
|-
|۸۵۰
|-
|۱۸۷۴
|-
|۱۵۳
|-
|
|-
|۳۳۶
|-
|
|-
|
|-
|۲۸۸
|-
|۲۱۳
|-
|
|-
|
|-
|۱۷۰۸
|-
|
|-
|۳۶
|-
|
|}