نمایش مبدأ برای صنایع مستظرفه دستی ایران


در میان هنرها و صنایع دستی ایران، دست سازهایی وجود دارند که در آنها ظرافت و دقت بیشتری نسبت به سایر صنایع به کار می‌رود. از آن میان می‌توان از خاتم‌کاری، منبت‌کاری (کنده‌کاری روی چوب)، معرق‌سازی و ظریف‌کاری روی چوب، میناکاری و سفالگری (فخاری) نام برد.

=== خاتم‌کاری ===
خاتم‌کاری ارزشمندترینِ صنعت ظریفه دستی ایران به شمار می‌رود.گرچه پیشینه این صنعت به درستی روشن نیست ولی بازمانده‌های این هنر ظریف و زیبا حاکی از رواج و رونق کامل آن در عهد صفویه است. غربیها ایران را سرزمین «قالی و خاتم» می‌شناسند. در مورد تاریخچه پیدایش این صنعت زیبا و شگفت انگیز روایتهای مختلفی وجود دارد. از جمله مرحوم استاد محمد گلریز خاتم‌که از برجستگان هنر خاتم‌کاری در قرن اخیر به شمار می‌رود به نقل از پدر چنین‌گفته است: «صنعت خاتم‌کاری به شکل‌کنونی، قبل از صفویه و در عهد ایلخانان مغول و به دنبال پیدایش رابطه مستقیم بین ایران و چین، از این کشور به ایران راه یافته است. شیوه خاتم‌کاری چینی عبارت بوده ازکنار هم قرار دادن مثلث‌های بزرگ چوبی به رنگ سیاه و سفید و ایجاد طرحهای مختلف که عمدتا مربع شکل یا حداکثر شش ضلعی بوده‌اند. اما هنرمندان با ذوق ایران این هنر را ارتقاء بخشیده و طرحهای متنوع سه ضلعی، پنج ضلعی، هشت، ده و حتی دوازده ضلعی را نیز به کارگرفتند. علاوه بر رنگهای سفید و سیاه، رنگهای قرمز، سبز، آبی و زرد را نیز به کار بردند و به این هنر بیش از پیش ظرافت بخشیدند. در واقع این هنر- صنعت زیبا از انتظام اندیشه‌های هنرمندانه و لطیف سازندگان بی‌نام و نشانی است که در طول تاریخ به آن رونق و کمال بخشیده‌اند. 

ظاهرا نوعی خاتم‌کاری قبل از ظهور [[اسلام]] در ایران رواج داشته که در آن از چوبهای یک رنگ استفاده می‌کردند، آنها را به صورت مکعب‌هایی به اضلاع چهار میلیمتر می‌بریدند و با طرحهای، گوناگون کنار هم میخکوب می‌کرده‌اند. از نمونه‌های تاریخی این هنر می‌توان از درها و صندوق‌های خاتم موجود در مقابر و اماکن متبرکه از آن جمله مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی- از مشاهیر [[صفویان|صفویه]] ایران - نام برد. و نیز از منبر چوبی مسجدی در اصفهان یاد کرد که با اشکال هندسی و اجزای نقره‌ای تزئین شده و احتمالا متعلق به اوایل سده ۱۸ میلادی است. همچنین درهای چوب گردو که با استخوان و چوبهای مختلف روکش شده؛ توسط هنرمندی به نام حبیب‌الله در سال ۱۵۹۱ میلادی (۹۹۱ه. ق) ساخته شده است که اکنون در موزه دولتی برلین است. در ساخت خاتم از چوبهای آبنوس، شمشاد و نیز استخوان، عاج و فلزاتی از جمله برنج، طلا، مس و نقره استفاده می‌شود که آنها را به صورت قطعات کوچک و منظمی بریده و روی سطحی که قبلا ساخته‌اند، می‌چسبانند. معمولا روی رحل قرآن، صندوقچه‌های کوچک، جعبه‌های آرایش و گاهی هم بر حسب سفارش روی اشیاء بزرگتری مثل میز و صندلی خاتم‌سازی می‌شود همچون میز خاتم‌کاری نفیسی که با سبک و نقش جدیدی ساخته شده و در نمایشگاه بروکسل با ارزش‌ترین جایزه هنری را کسب نمود. 

در حال حاضر، خاتم‌کاری در شهرهای [[شیراز]]، [[اصفهان]]، [[تهران مصور|تهران]] و چند شهر دیگر انجام می‌شود که [[شیراز]] و [[اصفهان]] از مراکز اصلی این هنر - صنعت به شمار می‌روند.  

=== منبت کاری ===
منبت‌کاری، هنرکنده‌کاری و برجسته کاری روی چوب بر اساس نقشه‌ای دقیق است. پیشینه تاریخی این هنر به درستی مشخص نیست ولی آنچه آشکار است اینکه تاریخ این هنر از تاریخ مصرف چوب در [[ایران]] جدا نیست. ما در این رشته هنرمندان و صاحب نامان بسیاری داشته و داریم. نقرشی که روی چوب حک می‌شود بیانگر آداب و رسوم، روحیات، خلقیات و حتی گرایشهای اعتقادی و فلسفی حکاکان آن است. بنابر نظر مورخان و باستان‌شناسان معروف و بر اساس اسناد تاریخی معتبر پیداست که مصرف چوب در ایران در عصر حجر نیز مرسوم بوده و به مرور این کاربرد توسعه پیداکرده و در زمینه‌های مختلفی از جمله ساخت خانه‌های مسکونی، سلاح، وسایل کشاورزی و... مورد استفاده قرار می‌گرفته است. از جمله این کشفیات لوحه‌ای است متعلق به ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد در «[[شوش]]» و نیز قطعه چوبی در یکی از مقبره‌های متعلق به ۵۰۰۰ سال پیش در اطراف شهرستان فسا (در استان فارس). براساس این کشفیات، استفاده از چوب برای ساخت ابزار مختلف از دیر باز در ایران رواج داشته و در ادوار مختلف تاریخی نیز کاربردهای خاصی پیدا کرده است. مثلا روشها و شیوه‌های صنعت چوب عهد [[ساسانیان]]، پس از ورود [[اسلام]] به [[ایران]] برای ساختن در و پنجره اماکن مذهبی و مساجد مسلمانان استفاده می‌شد و هنرمندان ایرانی در این زمینه نیز شاهکارهایی بی بدیل خلق کردند. از آن جمله، درها و منبر مسجدی که ابومسلم خراسانی در نیشابور ساخت و عمروبن لیث [[صفاریان|صفاری]] آن را تکمیل کرد. 

منبت کاری در دوره [[سلجوقیان]] و سپس چنگیز و [[تیموریان]] ادامه یافت و از این دوران آثار برجسته‌ای در دست است. از جمله می‌توان به منبر مسجد نائین (سال ۷۱۱ه. ق) که با اشکال هندسی و برگهای مدور تزئین شده، صندوق مرقد حضرت عبدالعظیم در شهر [[ری]] و یک جفت در متعلق به نیمه دوم قرن ۱۵ میلادی (۹ هق) که در موزه متروپولیتن نگهداری می‌شود اشاره کرد. در دوره صفویه نیز در این صنعت نمونه‌های بسیار خوبی ساخته شد که هم اینک تعدادی از آنها در موزه‌های مختلف ایران و خارج موجود است. در دوران [[افشاریه]]، [[زندیه]] و [[قاجاریه]] این صنعت رو به افول نهاد. در حال حاضر این هنر - صنعت در جایهای مختلف ایران از جمله مناطقی که به چوب دسترسی بیشتری دارند، مانند استانهای [[مازندرانی|مازندران]] و گیلان رواج دارد و علاوه بر منبت کاری، ظریف کاری روی چوب و ساخت انواع و اقسام وسایل مصرفی و تزئینی چوبی رایج است. 

مهمترین آثار باقی‌مانده از روزگار گذشته عبارتند از: 

# یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق [[شیراز]] مربوط به دوره «عمروبن لیث صفاری».
# یک سردر از چوب کاج ساخت قرن چهارم هجری که با خط کوفی کنده‌کاری شده است.
# دو لنگه در از چوب چنار به ابعاد ۱۳۰ * ۲۵۰ سانتیمتر دارای کتیبه‌های ظریف منبت متعلق به قرن ۴ هجری قمری.
# درِ مقبره امامزاده سید سلطان نائین از چوب‌گردو.
# منبر چوبی مسجد سوریان لوانات (در شهرستان آباده) ساخته شده به سال ۷۷۱ ه. ق ده پله با چوب گردو به ابعاد تقریبی ۶*۶ سانتیمتر که در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود.
# نخل سوگواری، ساخته شده در دوره [[صفویان|صفویه]] به طول هشت متر با پایه‌هایی از چوب صنوبرکه در یزد نگهداری می‌شود. از جمله دیگر هنرهای ظریف در صنعت چوب معرق سازی، نازک کاری روی چوب و سبد و حصیر بافی هستند که در مناطق مختلف ایران رواج دارند.

=== سفالگری ===
سفالگری یکی از قدیمیترین صنایع دستی بشر است و خاستگاه آن به اعتقاد اکثر محققان و کارشناسان، [[ایران]] بوده و از این کشور به سایر نقاط جهان راه یافته است. به اعتقاد باستان‌شناسان اولین نمونه‌های سفال که متعلق به ۱۰ تا ۱۲ هزار سال پیش است توسط ساکنان کوهستاننای بختیاری ([[زاگرس]]) ساخته شده که در واقع تقلیدی از سبدهایی است که خودشان می‌ساخته‌اند. هنر- صنعت سفالگری در واقع شکل بخشیدن به گل به صورت ظرف یا وسایل مشابه و سپس تزئین و بعد پختن- پایدار ساختن- آن است که برای تزئین آن از روشهای مختلفی از جمله برجسته کاری، کنده‌کاری، باسمه کاری و نیز روش جدید اسگرافیتو<ref>Sgraffito</ref> استفاده می‌شود. نمونه‌هایی از سفال در نقاط مختلف ایران در تپه‌های سیلک [[کاشان]]، [[شوش]]، لرستان، تپه حصار دامغان و تخت جمشید به دست آمده که همگی نشان از ساخت این ظروف با چرخهای کامل سفالگری و پخت آنها در درجه حرارت مناسب دارند. این هنر نیز مانند دیگر هنرها و صنایع دستی ایران فراز و نشیب زیادی داشته است ولی در دوره‌های پس از ظهور اسلام به دلیل تحریم ظروف فلزی گرانبها از رونق بسیار خوبی برخوردار شد. به طوری که شاهکارهای هنر سفالگری، در دوره بعد از اسلام، بویژه در عهد سلاجقه _که دوران اوج و تکامل این هنر بود - خلق شد. در حال حاضر نیز سفال سازان در نقاط مختلف از جمله [[تهران مصور|تهران]]، [[ری]]، ورامین، [[همدان]]، [[اصفهان]]، [[یزد]]. [[مشهد]]، سراوان و [[قم]] به این هنر - صنعت اشتغال دارند و از ابزارهای نوین از جمله چرخهای مجهز به الکتروموتور و وسایل برقی مخلوط کننده و ورز دهنده گِل و کودهای پیشرفته‌تر استفاده می‌کنند. در تهران بیشتر وسایل تزئینی ساخته می‌شود ولی در شهرهایی نظیر [[همدان]]، میبد و [[یزد]] ظروف سفالی‌و سرامیکی که جنبه مصرفی دارند ساخته می‌شوند.

== نیز نگاه کنید به ==

* [https://iranology-e.ir/%DA%AF%D9%84%DB%8C%D9%85_%D8%A8%D8%A7%D9%81%DB%8C گلیم بافی]
* [[صنایع فلزکاری دستی]]
* [https://iranology-e.ir/%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%85_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C خاتم کاری]
* [https://iranology-e.ir/%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%AA_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C منبت کاری]
* [https://iranology-e.ir/%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%DB%8C سفالگری]
* [https://iranology-e.ir/%D9%82%D8%A7%D9%84%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D9%81%DB%8C قالی بافی]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
[https://ensani.ir/fa/article/author/29650 سیاوش مریدی]
[[رده:هنر]]