نمایش مبدأ برای سوال از فقها در مورد نوروز

سؤال‌های اول و دوم از مرحوم آیت الله العظمی کاشف‌الغطاء رضوان الله علیه:

اول، بفرمایید درباره نوروز معتقد شیعه و روش حضرت‌عالی در روز اول سال (نوروز) چیست؟ بغداد، سلطان جواد.

'''جواب ''': نوروز مقتضای جهان است در بشر و حیوان و جماد بلکه در آسمان و زمین و هواو فضاء بر این اساس روایاتی از اهل بیت(ع) درباره نوروز به ما رسیده و تأیید نموده عید گرفتن عرف را و از طریق ائمه(ع) وظایفی به ما رسیده تصور می‌نمایید آن وظایف خوردن و آشامیدن و رقص و لهو و امثال آن است، این نیست بلکه وظیفه نماز و ذکر و عبادت و صدقه دادن و مهربانی نمودن نسبت به ضُعفا و بینوایان و توجّه به خدا است، در روایتی که مشهور است به معلی‌بن خنیس امام صادق(ع) می‌فرمایند: روز نوروز غسل بنما و پاکیزه‌ترین لباس خود را بپوش و به بهترین عطر خود را معطر کن و آن روز روزه باش، بعد فرمودند چهار رکعت نماز بخوان و در روایت دیگر امام صادق(ع) می‌فرمایند نوروز از روزهای ما و شیعیان ماست، عجم آن را حفظ نمود و شما ضایعش نمودید، والله العالم، محمدحسین آل کاشف‌الغطاء ۱۳۶۶.<ref>ترجمه از النیروز فی‌الاسلام، ص ۷۴.</ref> سؤال دوم -به مضمون سؤال اول با مقداری اختلاف.

'''جواب:''' این سؤال را مکرر از ما نموده‌اند و ما هم جوابهای مختصر و مفصل داده‌ایم که یکی از آنها را سازمان عدل اسلامی انتشار داد. ما در این جا خلاصه آن را می‌نویسیم، حدیث معلی‌بن خنیس اگرچه صحیح باصطلاح متأخرین نیست، ولی معتبر است چون بزرگان مانند شیخ طوسی و امثال او در کتابهای خودشان معلی را ذکر نموده‌اند و به روایت او اعتماد نموده و سند روایت خود قرارش داده‌اند و جمعی از علما او را وثیق نموده‌اند، اما خبر منصور خلیفه عباسی و جواب حضرت موسی‌بن جعفر(ع) نمی‌تواند مُعارض با خبر معلی باشد چون از نظر سند و متن و جهت صدور، درست نیست، اما ادعای اینکه از اعیاد مجوس است باید بدانیم ما چهارگونه عید داریم:

۱- اعیاد دینی مانند عید قربان و فطر

۲-اعیاد مذهبی مانند عید غدیر

. 3- عید ملّی که هر مملکت و کشوری برای خود روزی را عید می‌دانند.

۴ -عید تکوینی که عالم عید می‌گیرد و نه آنکه انسان آن را جعل می‌کند و عید قرار می‌دهد، مانند عید نوروز که عالم خرّم و خوشحال و درختان سبز و شکوفان می‌گردند پس این عید عید عالم است نه عید مجوسی یا غیر آنها، خلاصه عیدداری در این روز نه حرام است و نه بدعت و نه مکروه و نه عید عجم و نه عید عرب، پس طبیعتاً و تکویناً مستحب است و اخبار شرعیه در اینجا مؤکد است نه مؤسس والله العالم حرره محمد حسین آل کاشف‌الغطاء ۱۵/۴/۱۳۶۹ ه.

سؤال سوم - از مرحوم آیت‌الله العظمی آقا سیدجمال گلپایگانی قدس‌سره: چه می‌فرمایند در موضوع نوروزداری با اخبار آن و شرحی که علامه مجلسی (قده) نموده و فقهاء در رسائل عملیه از اغسال زمانیه غسل روز نوروز را معترفند ولی بعضی تضعیف نموده و روایت معلی‌بن خنیس را رد و قدح می‌کنند.

بفرمایید که برهان و ادله مساعد با کدام قول است و حکم جیست ر نمی‌خواهیم تمسک شود به ادله تسامح در سنن و اخبار من بلغ و نحوها '''جواب ''': در موضوع نوروز اخبار زیادی در السماء والعالم (جلد ۱۴ بحار) وارد شده و اشکال در اصلش (نوروز) نیست، ولو اختلاف در تعیین روز شده که مشهور و معروف روز نقل شمس است به برج حمل، امّا حکم آن و اعمالی که در آن وارد شده سند آن روایت معلی‌بن خنیس است و معلی را اگرچه بعضی از اهل رجال قدح کرده‌اند لیکن مُختار آن است که موثق (می‌باشد) به شهادت اخباری که از حضرت صادق علیه افضل الصلوة والسلام وارد شده، منجمله بعد از رسیدن خبر قتل او به حضرت فرمودند (والله دخل الجنة) و در روایت دیگر «رحم الله المعلی کنت اتوقع ذلک لانه اضاع سرّنا» از این خبر معلوم می‌شود که از اصحاب سرّ حضرت بوده و بعضی همین روایت را دال بر قدح او دانستند و لیکن جلالت قدر او از همین روایت معلوم می‌شود چون گاهی می‌شود که اضاعه سر از عدم امکان اخفاء آن است و در روایت دیگر به داود (حاکم مدینه) که قاتل معلی‌بود، آنحضرت فرمودند: «لقد اذنبت ذنبا لایغفره الله لک قال (داود) و ماذاک الذنب قال علیه السلام: قتلت رجلاً من اهل الجنة» الی غیرذلک. از اخبار وارده در مدح معلی و روایت او در این باب چنین برمی‌آید که بر فرض اینکه معلی ضعیف باشد، مخیّر است به عمل اصحاب، پس احتیاج به اخبار من بلغ و ادله تسامح در سنن نیست. اما خبری که از حضرت موسی‌بن جعفر صلوات الله علیهما وارد شده که فرمودند از جدم رسول الله(ص) چنین عیدی نرسیده است معارض با روایت معلی نیست و دلایل بر عدم شرافت و فضل این روز نمی‌کند، فقط در مقام نفی عیدبودن آن است، پس شرافت و فضیلت و اعمال واراده در این روز بلامعارض است، والله العالم، جمال‌الدین گلپایگانی. (رساله نجفی)

سوال چهارم - از مرحوم آیةاللّه العظمی آقای سیدمحمد تقی خوانساری قدس‌سره: «بفرمائید، در موضوع نوروز که بعضی اشکال می‌کنند به اینکه مدرک آن روایت معلی‌بن خنیس می‌باشد و ضعیف است و بعضی اهل منبر روی منبرها صریحاً نهی می‌کنند از عیدداری نوروز که از مجوس است و مربوط به اسلام نیست و استدلال می‌کنند به روایت مناحبت از منصور به حضرت موسی‌بن جعفر(ع) عرض کرده و صاحب جواهر بعد از ذکر روایات آن می‌گوید (لاوجه للمناقشه بعد ذلک فی‌السند او غیره کمالا وجه للمعارضة بما عن المناحبت) و علماء و متدینین علاوه بر عدم نهی، عید می‌گیرند، بنظر مبارک پس از تجدید ملاحظه مدارک آن خصوصاً شرحی را که صاحب جواهر و شیخ انصاری در اعمال مستحبه داده‌اند فتوای حضرت عالی چیست و بالأخره عیدگرفتن نوروز که معمول است با قطع نظر از ادله تسامح در سنن و اخبار من بلغ چه حکمی دارد؟ آیا بدعتی و حرام است یا مکروه و مرجوح است؟ و یا مستحب شرعی؟استدعا آنکه حکم شرعی آنرا صریحاً بلکه مشروحاً مرقوم فرمائید، ادام الله ظلکم الشریف.»

'''جواب''': «ظاهرأً عیدگرفتن آن با قطع نظر از اخبار من بلغ مستحب شرعی است و کافی است در اثبات آن (خبر معلی‌بن خنیس) که مورد قبول نزد بزرگان اصحاب مثل شیخ طوسی و یحیی بن سعید و علامه و شهید رضوان‌الله علیهم می‌باشد، بلکه صاحب جواهر با آن تبحر می‌فرماید. «لم اعثر علی مخالف فیه» اما معارضه با روایت مناقب حکایت منصور و حضرت موسی‌بن جعفر(ع) وجهی ندارد که هر چه خبر در اعتبار و صحت بالاتر رود با اعراض اصحاب موجه‌تر می‌شود، گذشته از اینکه بر فرض که واجد مقام حُجیت هم باشد محمول بر تقیه می‌شود به شهادت همان جمله که در روایت معلی است (انه من ایامنا حفظه العجم و فضًّیعتموه) خصوصاً با تصریح به اینکه نصب خلافت حضرت امیر (ع) در غدیر خم در این روز شده و حضرت حجت(ع) در این روز ظهور خواهد فرمود، امّا تعیین نوروز بر حسب تصریح مجلسی و شهیدین و علامه و ابن ادریس و شیخ طوسی و غیرهم رضوان‌اللّه علیهم روز انتقال شمس به برج حمل است، همچنانکه معروف و مشهور در این زمان که کاشف است از ثابت بودن آن در زمانهای قبل به قاعده (اصالة تشابه الازمان) و مؤید آن بنابر آنچه نقل شده بعض المنجمین به حساب یافته‌اند که در روز نصب حضرت امیر(ع) در غدیر خم مطابق با نوزدهم ذی‌الحجه بود الا آنکه از جهت تأخیر رؤیت هلال، آن روز را هجدهم حساب نموده‌اند، امّا آنچه بعضی گفته‌اند تأسیس عید بودنش در زمان سلطان [[سلجوقیان|سلجوقی]] شده است بر تقدیر ثبوت محول است بر اینکه او از آن استفاده نکند و ضایعش نماید، امّا اشکال شده که اعیاد سه یا چهار است (فطر و قربان و جمعه و غدیر) جمله خبری است که خبر می‌دهند که عیدها سه یا چهارند، نه اینکه می‌گویند منحصر به مفهوم عدد و دیگری درواقع عید نیست بلکه در قدیم مردم آن چهار روز را عید می‌گرفتند مانند اینکه در این حدیث «لاتشترالرجال الاالی ثلاثة المسجد الحرام والمسجد النبوی والبیت المقدس) که مسافرت بعنوان عبادت جائز نیست مگر برای این سه مسجد، گرچه ظاهراً حصر است و ادات حصر (الا) دارد، دومین خبر و واقع است نه اینکه حکم به مُنحصر بودن سفر عبادت به این سه مکان مقدس جائز نباشد سفر بغیر آنها مانند زیارت قبور ائمه هدی خاصه سیدالشهداء(ع) و زیارت قبور علما و مؤمنین. والحمدالله الذی هدانا لهذاو ماکنا لنهتدی لولا ان هدانا اللّه. هبة الدین الحسینی ۱۳۷۱ هق.»<ref>النیروز فی‌الاسلام، ص ۷۱ به نقل از: میلانی، نوروز، یادشده، صص ۵۰-۴۲.</ref>

== نیز نگاه کنید به ==

* [[نوروز در میان سایر اقوام و ملل]]
* [[جشن بهاری و مراسم سوگواری]]
* [[اندیشه وحدت گرایی جشن نوروز]]

== مآخذ ==

# شاهنامه به کوشش دکتر محمد دبیرسیافی
# محققان زمان پیامبر اریایی را قریب یک هزار و یک صد سال یپش از میلاد تخمین میزنند.

== منبع اصلی ==
شعبانی، رضا (1379). آداب و رسوم نوروز. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.]

== نویسنده مقاله ==
رضا شعبانی

# وزیر محمداشرف خان (اشرف)، ارمغان گلگیت، لاهور، ۱۹۵۷.
# جشن های باستانی

[[رده:مردم شناسی]]