نمایش مبدأ برای عوامل سازنده تعزیه


[[تعزیه]] یک عامل یا یک پدیده مجرد نیست بلکه مجموعه‌ای دلپذیر، شیرین و غنی است که از پیوند چند عامل ذوقی، عاطفی، اجتماعی، سیاسی و... به وجود آمده است. به این سبب می‌توان آن را از سایر پدیده‌های اجتماعی مجزا ساخت.

پدیده پیچیده تعزیه برای تحقق کارکردهایش باید عناصر و ابزارهای مختلف مادی و معنوی را به کار گیرد تا ضمن اینکه از انسجام و پیوستگی لازم به عنوان یک کل برخوردار می‌شود نیل به هدفها و کارکردهایش امکان پذیر گردد. عوامل عمده سازنده تعزیه عبارت‌اند از: 

=== شعر ===
مبنای گفتگوهای تعزیه شعر است. به سخن دیگر متن تعزیه شعر است که از سبکهای مختلفی که با خصوصیات شخصیت اولیاء و اشقیاء هماهنگی دارد برخوردار است. 

=== نقالی ===
نقالی هنری است که طی آن نقال شعر یا داستانی را با همه وجود و با استفاده از همه استعدادها، اعضاء و اندام خود برای گروهی از افراد نقل و روایت می‌کند. نقالان از هوشی سرشار، کلامی نافذ، توانایی در تغییر حالات، صدایی خوش، بینشی اجتماعی و... برخوردارند. نقالی در ایران سابقه طولانی دارد. فردوسی از نقالان به نام «دهقان» یاد کرده است. نقالان در قهوه‌خانه‌ها به ذکر حوادثی که در شاهنامه آمده است می‌پردازند و مردم ساعتها به تماشا و شنیدن حرکات، اصوات و روایات آنها گوش می‌دهند.

=== سخنوری ===
هنر سخنوری برای گفتگو با خصم و محکوم ساختن او کاربرد دارد. تعزیه هنر نمایشی، گفتگو است که محاوره و گفتگوی بین دو فرد اعم از دوست و دشمن متن اصلی آن را تشکیل می‌دهد. شبیه خوانان باید از هنر سخنوری به نحو مطلوبی برخوردار باشند تا در گفتگو و محاوره بتوانند پیام تعزیه را به درستی به تماشاگران منتقل نمایند.

=== موسیقی ===
موسیقی چه به صورت مخالف یا موافق خوانی نقش عمده‌ای را در تعزیه ایفا می‌کند. هر یک از افراد و شخصیت‌های تعزیه از شعر و آهنگ خاصی استفاده می‌کنند.

عبدالله مستوفی در کتاب شرح زندگانی من می‌نویسد: <blockquote>«... هر موالف خوان در تعزیه آوازها و مایه‌های موسیقی مخصوص به خود را باید حفظ می‌کرد. امام خوانها آوازهای خود را بیشتر در مایه‌های متین مثل پنج گاه، رهاوی و نوا می‌خواندند. حضرت عباس چهارگاه می‌خواند، حر عراق می‌خواند. در سؤال و جواب رعایت تناسب آوازها با یکدیگر شده مثلاً اگر امام یا عباس در سؤالی و جوابی، امام شور می‌خواند عباس هم باید جواب او را در مایه شور بدهد...»<ref>مستوفی، عبدالله. '''شرح زندگانی من'''. تهران: کتابفروشی زوار، 1362، ج 1، ص 289.</ref>.</blockquote>به طور کلی موسیقی در تعزیه نقشهای زیر را ایفا می‌کند:

# پز کننده خلاء است. 
# به اصوات شکوه و اقتدار می‌بخشد. 
# معرف موقعیت‌ها و صحنه‌ها است. 
# هماهنگ کننده است 
# تشدید کننده آثار روانی، اجتماعی، سیاسی و اعتقادی است 
# حالت القاء کننده دارد. 
# مجسم کننده صحنه‌های شکست، پیروزی، غم و شادی است. 

=== سوگواری ===
تعزیه با آنکه جنبه نمایشی حیرت انگیزی دارد ولی جنبه‌های سوگواری خود را که عبارت است از حفظ و بزرگداشت شهادت بزرگان دین، حفظ کرده است. به این سبب دوستداران خاندان علی (ع) به شدت تحت تأثیر این مراسم قرار می‌گیرند و عکس العملهای متفاوتی از خود نشان می‌دهند. 

=== پرده‌داری ===
مراد از پرده‌داری شمایل گردانی است که منظور از آن نمایش تصاویر بزرگان دین و ترسیم حوادث و اتفاقاتی است که در دوران زندگی آنها رخ داده است. پرده داران ابتدا پرده نقاشی را با پارچه سفیدی می‌پوشانند و ضمن اینکه به شرح و روایت حوادث می‌پردازند کم کم پارچه سفید را بنا بر مقتضای داستان کنار می‌زنند تا همان حادثه معین در تصویر دیده شود.

تصاویر پرده‌ها بر حسب شکل و منزلت افراد ترسیم می‌شود. قیافه اشقیاء بد، کریه و ناهنجار و چهره اولیاء در هاله‌ای از نور قرار می‌گیرد. 

=== اشیاء ===
دو دسته از اشیاء در تعزیه مورد استفاده قرار می‌گیرند. 

یک‌دسته اشیاء عینی مانند شمشیر، سپر، کلاه خود، سنج، اسب، کرنا، خنجر، مشک آب، زره و نیزه.

دسته دوم اشیاء تزیینی و سمبلیک مانند حجله قاسم، کبوترهای تیرخورده، علم، کتل، نعش، تشت آب (سمبل رودخانه فرات) و... .

انگیزه اساسی استفاده از اشیاء فوق پیوندی است که بین آنها و حوادث و مصائب کربلا برقرار می‌کند تا بدینوسیله عظمت و اهمیت فاجعه را به تماشاگران القاء نماید. 

=== فقدان فاصله با تماشاکر ===
چه در تعزیه‌های میدانی (ثابت) و چه در تعزیه‌های سیار صحنه‌ها در میان مردم اجرا می‌شوند و هیچگونه فاصله‌ای وجود ندارد. همه شبیه خوانان در صحنه حضور دارند و هر کس به نوبت به صحنه می‌آید و نقش خود را ایفاء می‌کند مهمترین مطلب آن است که تماشاگران شبیه خوانان را به خوبی می‌شناسند حتی با خصوصیات شخصیتی، اجتماعی - اقتصادی آنها آشنابی کامل دارند. 

=== ایمان و اخلاص ===
تعزیه پیام‌آور اعتقاد، ایمان، ظلم ستیزی، تهذیب اخلاق و... است بنابراین کسانی که در جامعه معروف به فساد، فسق و فجور، تبهکاری و عمدتاً نابهنجاری‌های رفتاری می‌باشند؛ در تعزیه جایگاهی ندارند. به سخن دیگر شبیه خوانان باید واجد تمام صفات پسندیده و حمیده باشند.

=== مسائل سیاسی -اجتماعی و روانشناختی ===
تعزیه نمایش ستیزی است که بین ایرانیان و دشمنان خاندان علی (ع) و سرزمینشان اتفاق افتاده است این امر نه تنها در مبارزه با بیگانگان مؤثر می‌باشد بلکه در شکل‌گیری مبارزات داخلی علیه حکام ظالم و ضد مردمی مورد استفاده قرار گرفته است. صحنه‌های، مختلف تعزیه که در آن از استعدادها و توانایی‌های افراد برای انتقال پیام نافذ حوادث کربلا، استفاده می‌شود در تقویت روحیه ظلم ستیزی و اثرگذاری پر تماشاگران نقش عمده‌ای را ایفاء می‌کند که معرف جنبه‌های روانشناختی تعزیه است.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ویژگی‌های تعزیه]]
* [[ویژگی‌های‌کارکنان تعزیه]]
* [[پوشاک شبیه خوانها در تعزیه]]
* [[تعزیه نامه و مشخصات آن]]
* [[شیوه‌های نمایش تعزیه]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
محمد صادق فربد
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]