نمایش مبدأ برای منابع و ذخایر ایران

ایران سرزمینی پهناور و دارای ذخایر وسیع و فراوان نفت، گاز طبیعی، زغال سنگ، سنگ آهن، سنگ مس و دیگر ذخایر معدنی فلزی و غیر فلزی و نیز سنگهای ساختمانی و تزئینی است، به طوری که وجود این ذخایر، ایران را به یکی از کشورهای معدنی عمده جهان تبدیل کرده است. طبق آخرین برآورد از کل ذخایر معدنی، کشف شده در ایران که به ۳ دسته عمده مواد سوختنی، مواد فلزی و مواد غیر فلزی تقسیم می‌شوند، میزان این ذخایر بالغ بر ۲۴ میلیارد تن برآورد شده است. میزان ذخایر برخی از مهمترین معادن و منابع کشف شده کشور تا امروز (به میلیون تن) عبارت است از:

زغال سنگ ۲۰۰۰، سنگ آهن ۳۷۰۰، سنگ مس ۲۶۰۰ ( با عیار متوسط ۸%)، سرب و روی ۲۳۰، سنگ گچ ۱۷۰۰، سنگ آهک ۷۲۰۰، سنگ‌های تزئینی ۳۰۰۰، سنگهای ساختمانی، ۳۸۰۰، اکونیت ۱۰۰۰، فسفاتها ۵/۱۶، فنیریت ۶/۳. سایر ذخایر معادن کشور عبارتند از: فلدسپات، تیتانیوم، سیلیس، پنبه و خاک نسوز، پرلیت، کرومیت،کائولین، بتونیت، میکا، اولومیت، کبالت، اورانیوم، مولیبدن، طلا و مصالح ساختمانی معدنی.

از شواهد به دست آمده پیداست که بهره‌برداری از معادن و استفاده از آنها در ساخت ابزار و وسائل مختلف از گذشته‌های دور در ایران رواج داشته است ولی اطلاعات دقیقی راجع به چگونگی این فعالیتها در دست نیست. اما عملیات اکتشافی معادن ایران (به غیر از نفت و گاز) به طریقه علمی از سال ۱۳۱۸ شمسی آغاز شد. در گذشته در زمینه فعالیتهای معدنی؛ نفت مهمترین منبع کسب درآمد برای کشور بود. اما با توجه به پایان پذیربودن این منابع و نیز فراوانی منابع معدنی فلزی و غیر فلزی دیگر، وجود نیروی‌کار ارزان قیمت و بازارهای خوب داخلی و خارجی (که همه حاکی از داشتن مزیت نسبی در فعالیتهای معدنی است) صنعت معدن به عنوان مهمترین منبع درآمد کشور مطرح شده است. به علاوه توسعه فعالیتهای معدنی در ایران دو جنبه بسیار مهم دارد. اول اینکه فرآورده‌های، معدنی برای تولید کالاهای واسطه‌ای بسیار ضروری و لازم است و دوم اینکه ذخایر بالقوه فرآورده‌های معدنی کشور می‌توانند به خوبی جایگزین صادرات نفت شوند و از این طریق نقش بسزایی در پیشرفت اقتصاد کشور داشته باشند. از این رو پس از انقلاب اسلامی ایران با درک اهمیت بهره‌برداری از معادن کشور و به دلایل یاد شده،گامهای اساسی در زمینه اکتشاف و بهره‌برداری از معادن برداشته شد. همان طور که پیش‌تر گفته شد فعالیتهای اکتشاف معادن، به طور علمی، از سال ۱۳۱۸ در کشور آغاز شده بود ولی به طور جدی پیگیری نشد و عمدتا تکیه دولتهای وقت بر استخراج و صادرات نفت خام بود.

در این راستا بخش معدن و فلزات جمهوری اسلامی ایران در چار چوب قانون معدن، مسئولیت تهیه و تدارک وسایل (و شیوه‌های) لازم را برای توسعه مطالعات زمین‌شناسی، اکتشاف و استخراج معادن، تولید مواد خام فلزی و غیر فلزی صنعتی و شکل دادن به فلزات برای استفاده صحیح و نیز ایجاد زمینه لازم برای توسعه و تولید صنایع متالوژی به عهده گرفته است.

با پایان یافتن [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی عراق علیه ایران]]، هم‌اکنون جمهوری اسلامی ایران در مسیر رشد و توسعه معادن و فلزات قرار گرفته و گامهای اساسی در این زمینه برداشته است. از جمله اجزای مختلف استراتژی توسعه‌این بخش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* سرمایه‌گذاری اساسی و عمده در توسعه معادن و فرآیندها؛
* دستیابی به سطوح بالاتر کارایی؛ 
* خصوصی سازی و سرمایه‌گذاریهای مشترک؛
* استفاده از کمکهای فنی متخصصان ایرانی خارج از کشور؛ 
* توسعه و ارتقا فعالیتهای آموزشی؛ و 
* توسعه تسهیلات تحقیقاتی.

سرمایه‌گذاریهای عظیم در بخش معادن نشان دهنده این واقعیت است که برنامه‌های پیش‌گفته بخشهای وسیعی را در بر می‌گیرند. اگر چه باید اظهار داشت که سرمایه‌گذاریهای عمده در بخش کانیهای فلزی غالبا روی صنایع فولاد، آهن، مس، آلومینیوم، و آلیاژهای آهن و در معادن غیر فلزی مهم روی مواد ساختمابی و سنگهای تزئینی متمرکزند. در این مورد اشاره‌ای به آمار و ارقام موجود می‌تواند نشانگر وسعت فعالیتهای انجام شده باشد.

در حال حاضر تعداد ۲۶۰۰ معدن فعال در کشور وجود دارد که همگی تحت نظر وزارت معادن و فلزات اداره می‌شوند. این وزارتخانه بیش از ۱۵۰ کارخانه و مجتمع بزرگ صنعتی- معدنی فعال را نیز تحت پوشش خود دارد و بیش از ۱۰۰ هزار نفر در بخشهای مختلف این وزارتخانه و تابعه آن اشتغال دارند. استخراج مواد معدنی از معادن کشور( به جز شن، ماسه و خاک رس) با رشد متوسط %۷۵/۸ در سال، از ۷/۴۴ میلیون تن در سال ۶۷ به بیش از ۸۷ میلیون تن در سال ۷۵ رسیده و ارزش کل محصولات تولیدی این بخشها از ۵/۱ میلیارد دلار در سال ۶۸ به ۵/۴ میلیارد در سال ۷۵ افزایش یافته است. مثلا تولید سنگ آهن در این دوره از رشد سالیانه %۴۵ برخوردار بوده و استخراج آن به بیش از ۴/۷ میلیون تن در سال ۷۵ افزایش یافته است.

تولید فولاد نیز دراین مدت از ۳۴/۱ میلیون تن به ۸/۵ میلیون تن افزایش یافته که ایران را به صادر کننده فولاد تبدیل کرده است. همچنین تولید آلومینیوم، با بیش از ۴ برابر افزایش نسبت به‌گذشته به بیش از ۱۱ هزار تن در سال ۱۳۷۴ رسید. صادرات تولیدات معادن و فلزات که قبل از برنامه پنجساله اول توسعه بسیار ناچیز بود و به سختی از مرز ۱۰۰ میلیون دلار می‌گذشت در حال حاضر از رشدی معادل %۳/۲۸ برخوردار است، به طوری که بر اساس آمار موجود میزان ارز به دست آمده از صادرات بخش معادن در سال ۱۳۷۳ حدودا بالغ بر ۶۱۱ میلیون دلار بود. با توجه به برنامه‌های توسعه اول و دوم کشور، بخش معدن و فلزات تنها بخشی است که از نظر کیفیت و کمیت از اهداف برنامه اول توسعه پیشی‌گرفته و هم‌اکنون شاخص صادرات صنعتی کشور شده است. همچنین به منظور افزایش رشد کمی و کیفی این بخش تمامی طرحهای بزرگ نیمه تمام گذشته، به اضافه صدها طرح جدید، در طول برنامه اول به بهره‌برداری رسیده‌اند که اهم آنها عبارتند از:

* [[مجتمع فولاد مبارکه]] (که ذکر آن در جای دیگری آمده است)؛ 
* مرحله اول توسعه آهن [[اصفهان]]؛
* مجتمع عظیم سنگ آهن گل گهر به ظرفیت سالانه ۷۵/۲ میلیون تن‌کنسانتره آهن؛
* مدرنیزه کردن و توسعه مجتمع فولاد [[اهواز]]؛
* ساخت اسکله صادراتی وارداتی و یژه معادن و فلزات در بندر عباس.

علاوه بر اینها چندین طرح دیگر در این زمینه دردست اجراست که با اجرای کامل برنامه دوم توسعه اقتصادی، به ثمر خواهند رسید. از جمله آنها طرح فولاد آلیاژی یزد،کارخانه فولاد سازی خراسان، آذربایجان و توسعه مجتمع‌های فولادی [[اصفهان]]، [[اهواز]] و مبارکه است. همچنین در زمینه صنایع فولاد مس، آلومینیوم و روی مجتمع‌های معدنی بزرگی در دست احداث است که در برنامه دوم روی آنها سرمایه‌گذاری شده است. از جمله معادن غنی ایران باید به معادن سنگ آهن و مس اشاره‌کرد. سنگ آهن در بسیاری از شهرها به ویژه [[کرمان]] و [[یزد]] وجود دارد. مهمترین معادن سنگ آهن ایران از نظر ذخیره قابل بهره‌برداری عبارتند از:

* چادر ملو با ۱۳۵۰ میلیون تن؛
* چغارت با ۱۷۰ میلیون تن؛
* گل‌گهر (سیر جان) با ۱۴۵ میلیون تن؛ و 
* آنومالی شمالی ۱۲۵ میلیون تن. 

نیاز مجتمع‌های تولید فولادکشور در حال حاضر از طریق این معادن تامین می‌شود. سنگ آهن چغارت به مجتمع ذوب آهن اصفهان و سنگ معدن‌گل‌گهر و چادرملو به فولاد مبارکه فرستاده می‌شود.

=== مس ===
پس از آهن، مس دومین فلز پر مصرف دنیاست که در صنایع مختلف از جمله صنایع الکتریکی و الکترونیکی بسیار مورد مصرف است. ذخایر شناخته شده مس در ایران بسیار غنی، است. معروفترین آنها معادن مس سرچشمه کرمان و میدوک است که از بزرگترین کانسارهای، مس جهان به شمار می‌رود. بخصوص سرچشمه که پس از معادن مس شیلی بزرگترین کانسار جهان است که تا عمق ۱۰۰۰ متری زمین گسترش یافته و ذخایر مس آن حدود ۲/۱ میلیارد تن برآورد شده است. این معدن در ۱۶۰ کیلومتری جنوب غرب [https://iranology-e.ir/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86 کرمان] واقع شده و به دلیل اهمیت آن، مجتمع صنایع مس گسترده‌ای در کنار آن ایجاد شده است. مجتمع تولید مس سرچشمه که شامل کارخانه‌های تغلیظ، ذوب، ریخته‌گری و پالایشگاه است در سال ۱۳۶۰ به بهره‌برداری، رسید. پالایشگاه این مجتمع در بهمن ماه ۱۳۶۲ با ظرفیت ۱۵۸ هزار تن مس خالص در سال (و قابل افزایش تا ۲۴۰ هزار تن در سال) مورد بهره‌برداری قرار گرفت. مطابق طرح مجتمع ۴۴ هزار تن سنگ معدن مس با عیار ابتدایی %۲۳/۱ روزانه به واحدهای شناور سازی این مجتمع سرازیر می شود که پس از خرد شدن و فرایندهای ویژه، عیار آن به %۱۷/۳۳ افزایش یافته و ۱۴۳۲ تن کنسانتره مس مولیبدان از آن بدست می‌آید. در این مرحله با فرستادن‌کنسانتره مزبور به کارخانه مولیبدان، ۱۰ میلیون تن مولیبدان از آن حاصل می‌شود. سپس کنسانتره مس به کارخانه ذوب مس فرستاده می‌شود که در آنجا هر روز حدود ۴۲۸ تن مس بلیستر (blister) با درجه خلوص ۳/۹۹% و ۴۲۰ تن مس آندی با درجه خلوص %۷/۹۹ تولید می‌شود.

مس آندی به تصفیه خانه فرستاده می‌شود و از آن مس کاتدی با درجه خلوص %۹۸/۹۹ بدست می‌آید. مس‌کاتدی هم دوباره ذوب می‌شود و به شکل محصولات نهایی ازقبیل ورقه و انواع سیم های مسی در می‌آید. سیم های ۸ میلیمتری در کارگاه ریخته‌گری مداوم کارخانه تولید می‌شود. تولید این واحد در حدود ۲۴ تن در ساعت، ۵۰۰/۵۳ تن در سال در یک شیفت کاری و ۰۰۰/۱۶۰ تن در سه شیفت‌کاری است. این سیمها به طور خودکار به صورت کلافهای ۵/۳ تا ۵ تنی در می‌آیند. ظرفیت تولید بیلیت تولیدی این مجتمع نیز حدود ۵/۹ تن در هر ساعت معادل ۳۶۰/۳۴ تن در سال در یک شیفت کاری است. ظرفیت طراحی شده مجتمع مس سرچشمه ۱۴۵ هزار تن مس، ۶/۳ هزار تن مولیبدان، ۲۲ تن نقره، ۷۰۰ کیلو طلا و ۵۰۰ تن سولفات نیکل در سال است (که با اجرای طرح توسعه این مجتمع به ۲۵۰ هزار تن در سال ۱۳۷۹ افزایش خواهد یافت). تولیدات مجتمع به صورت مفتولهای ۸ میلیمتری و «کیک بیلت» است که در صنایع جنبی به انواع ورق مسی و برنجی تبدیل می‌شود. در حال حاضر ظرفیت تولید مس کاتدی از ۱۰ هزار تن و مس آندی از ۱۳ هزار تن فراتر رفته است. ضمنا در سال ۱۳۷۶ (هشت ماهه نخست) ۱۸ میلیون تن سنگ مس از معادن این مجتمع استخراج شده که %۵/۲ بیشتر از سال گذشته است. در این مدت همچنین حدود ۲۵۰ هزار تن کنسانتره مس و مولیبدان در کارخانه تغلیظ تولید شده که نسبت به سال گذشته %۸ رشد داشته است. ایران که پیش از این از وارد کنندگان مس بود بتدریج باتکمیل مجتمع صنایع مس سرچشمه و بهره‌برداری کامل از تاسیسات آن و نیز اکتشاف معادن جدید و بهره‌برداری از آنها، هم اینک به صادرکننده این محصول تبدیل شده به طوری‌که در سال ۱۳۷۲ بالغ بر ۱۴۰ میلیون دلار شمش، ورق و مفتول مس صادر کرده است.

از مهمترین صنایع مس ایران باید از معدن سونگون اهر و میدوک (شهر بابک) نام برد. معدن سونگون ۲ میلیارد تن ذخایر شناخته شده و یک میلیارد تن ذخیره قطعی مس با عیار متوسط ۷/۰% دارد که از بزرگترین معادن مس در دنیا به شمار می‌رود.

در زمینه صنایع مس باید از احداث «شرکت صنایع مس شهید باهنر» در استان [[کرمان]] یاد کرد که قرارداد احداث آن در سال ۱۳۶۴ منعقد شد و در اواخر سال ۱۳۷۱ کلیه واحدهای آن راه‌اندازی شد.

این شرکت از سه واحد اصلی تشکیل شده است که عبارتند از:

* کارخانه ریخته‌گری به ظرفیت ۵۵۰۰۰ تن در سال؛
* کارخانه الکتروژن و کشش به ظرفیت ۰۰۰/۲۰ تن در سال؛
* کارخانه نورد به ظرفیت ۰۰۰/۳۵ تن در سال.

تولیدات این شرکت عبارتند از: انواع ورقه‌های مسی و برنجی، لوله‌های مسی و برنجی و مقاطع توپرمسی و برنجی. لازم به ذکر است که ساخت و راه‌اندازی این شرکت توسط متخصصان ایرانی انجام شده و به لحاظ ماشین آلات پیشرفته و تکنولوژی پیشرفته خود در خاورمیانه رقیب ندارد. محصولات این شرکت در داخل به مصرف صنایع مختلف از جمله: سازندگان مبدلهای حرارتی و برودتی، ترانسهای فشار قوی و ضعیف، تابلوهای برق رادیاتوِرِ سازان و صنایع گاز سوز و بنزینی می‌رسد. همچنین در سال ۱۳۷۴ بیش از ۲۰ میلیون دلار محصولات خود را به خارج صادر کرده است.

طبق تصمیمات اخیر دولت و وزارت معادن و فلزات و با توسعه معادن مس سرچشمه سونگون و میدوک، در سال ۱۳۸۰ تولید کنسانتره مس به یک میلیون تن می‌رسد و مس تولیدی نیز از مرز ۲۰۰ هزار تن خواهد گذشت. در این راستا سرمایه‌گذاریهای زیادی در این واحدها شده است، مانند قرارداد مرحله اول احداث کارخانه تغلیظ مس اهر که با یک شرکت چینی منعقد شده است؛ بر اساس آن سالانه ۱۷۰ هزار تن کنسانتره مس از این معدن استخراج می‌شود. همچنین قرارداد مرحله دوم بهره‌برداری مس سونگون اهر با یک شرکت سوئدی امضا شد که در این مرحله کارخانه ذوب آهن نیز احداث خواهد شد.

=== [[ذخایر نفت خام ایران|نفت]] ===
[[ذخایر نفت خام ایران]]، بسیار غنی است به طوری که حدود ۹۰ میلیارد بشکه آن به صورت اولیه و ثانویه قابل دستیابی است و از این حیث یکی از کشورهای نفت‌خیز مهم جهان محسوب می‌شود. بهره‌برداری از صنعت نفت در ایران (اکتشاف، استخراج و تولید آن) از زمان سلطنت [[قاجاریه]] آغاز شد. به دلیل فساد، ضعف و بی‌خبری زمامداران وقت، اولین امتیازی که برای، بهره‌برداری از ذخایر نفتی ایران نصیب بیگانگان شد به شخصی انگلیسی به نام «دارسی» اعطا گردید و به موجب آن حق انحصاری اکتشاف، تاسیس خطوط لوله و تاسیسات صادراتی پالایشگاه در تمام نقاط ایران به جز نواحی شمالی، شمال شرقی و شمال غربی به مدت ۶۰ سال به وی داده شد. همچنین معافیت ازگمرکات برای واردات و صادرات، معافیت از پرداخت مالیات و اجازه خرید زمین در هر نقطه‌ای‌که امتیازگیرنده نیاز داشت از جمله تسهیلاتی بود که به این شخص اعطا شد. در مقابل قرار شد %۱۶ از منافع خالص شرکت و شرکتهای تابعه و پیش پرداخت ۲۰ هزار لیره به صورت نقد و ۲۰ هزار لیره به صورت سهم به دولت ایران پرداخت شود.

عملیات حفاری در سال ۱۲۸۲ ه. ش (۱۹۰۳م) ابتدا در غرب ایران - [[قصر شیرین]] - آغاز شد که به نفت و گاز مختصری دست یافتند اما به دلیل بعد مسافت تا [[خلیج فارس]]، نفت به خارج صادر نشد و در عوض به اکتشاف و حفاری در جنوب غربی ایران پرداخته شد. بدین ترتیب در سال ۱۲۸۷ ه. ش اولین چاه در عمق ۳۶۰ متری و دومین چاه در عمق ۳۰۷ متری در ناحیه مسجد سلیمان به نفت رسید. پس از آشکار شدن عظمت منابع نفتی ایران - بخصوص در این ناحیه «شرکت نفت انگلیس و ایران» در سال ۱۲۸۸ در لندن تاسیس شد. تا سال ۱۲۹۳ ه.ش حدود ۳۰ حلقه چاه در مسجد سلیمان حفر شد و خطوط لوله برای انتقال آن به آبادان کشیده شد. در سال ۱۲۹۱ حدود ۴۲ هزار تن نفت خام به خارج از کشور صادر شد و در سال ۱۲۹۳ (۱۹۱۴ م) این رقم به ۲۷۴ هزار تن رسید.

شرکت مزبور در سال ۱۲۸۹ به منظور تولید و صدور فرآورده‌های نفتی شروع به ایجاد تاسیسات پالایشگاهی در شهر آبادان کرد و بدین ترتیب اولین پالایشگاه نفتی ایران در سال ۱۲۹۲ با جهت‌گیری صادراتی و با ظرفیت ۱۲۰ هزار تن در سال به بهره‌برداری رسید. در طول این سالها شرکت نفت انگلیس و ایران با گسترش نفوذ خود در ایران و به یمن استخراج نفت ارزان قیمت سود هنگفتی کسب کرد و اما به مهمترین مفاد امتیازنامه - پرداخت ۱۶% از منافع شرکت به دولت ایران - عمل نکرد و با به کار بردن تعرفه‌های مالی و سوءاستفاده از ضعف دولت ایران و با استفاده از معافیتهای حقوق گمرکی و مالیاتی ضمن پرداخت مبلغ ناچیزی به ایران، از توسعه نفت به داخل اقتصاد ایران به شدت جلوگیری‌کند. طی سالهای بعد و بروز [[جنگ جهانی اول]] و به منظور تامین فراورده‌های نفتی مورد نیاز جنگ، پالایشگاه آبادان توسعه یافت و ظرفیت آن به یک میلیون تن رسید. استخراج و صدور نفت نیز طی چهار سال به حدود ۴ برابر افزایش یافت.

در سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۰۹ منابع نفتی هفتگل کشف و با ایجاد خط لوله‌ای به خطوط لوله مسجد سلیمان - آبادان وصل شد. ظرفیت پالایشگاه آبادان نیز در سال ۱۳۰۹ به ۵ میلیون تن در سال افزایش یافت. تعداد کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سال ۱۳۱۰ بالغ بر ۲۱ هزار نفر می‌شد. چنان که گفته شد شرکت نفت انگلیس و ایران به تعهد خود مبنی بر پرداخت %۱۶ سود خالص به ایران عمل نکرد و این موضوع و دیگر اختلافات به‌وجود آمده باعث شد قرارداد یا بهتر بگوییم امتیازنامه یاد شده تغییر کند. این تغییرات در سال ۱۳۱۲ با بسته شدن قرارداد نفتی جدیدی بین دولت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] و شرکت یاد شده رخ داد. برپایه این قرارداد،کلیه حقوق و امتیازات شرکت در امتیازنامه قبلی، تنها در محدوده کمتری، ابقاء شد.کلیه تسهیلاتی که قبلا برای شرکت فراهم شده بود کماکان ادامه داشت. مدت این قرارداد مجددا ۶۰ سال بود و پایان آن سال ۱۳۷۲ ه ش (۱۹۹۳ م) تعیین شد.

محتوای این قرارداد و عملکرد آن در واقع بیانگر تداوم روابط قبلی با شکلی پوشیده‌تر و فریبکارانه‌تر بود. به علاوه با قرارداد جدید شرکت خود را از شر پرداخت %۱۶ از منافع خالص شرکت به دولت ایران رهانید و از این زمان با قراردادی کاملا دوطرفه و با اطمینان از اینکه دیگر کشور امتیازدهنده نمی‌تواند امتیاز را فسخ کند، به غارت [[ذخایر نفت خام ایران|منابع نفتی ایران]] پرداخت. البته فعالیتهای شرکت به این امر محدود نمی‌شد، در امور اقتصادی - سیاسی کشور نیز دخالت می‌کرد و باعث شد [[ذخایر نفت خام ایران|صنعت نفت]] به داخل اقتصاد ایران راه نیابد. این شرکت از درآمد نفت به عنوان اهرمی برای دخالت در امور سیاسی کشور و ایجاد اختلال و تشدید فساد ماموران دولتی سود جست.

از همان آغاز فعالیتهای استعمارگرانه شرکت نفت انگلیس، اعتراضهای زیادی بر چگونگی این فعالیتها و اختیارات بی‌حدوحصر شد. اما این اعتراضها تا اوایل دهه ۱۳۲۰ -که دولت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] سقوط کرد - امکان بروز موثر پیدا نکرد. پس از این سالها بود که رفته رفته نسبت به دخالت بیگانگان در امر استخراج و بهره‌برداری از منابع نفتی ایران واکنشهایی نشان داده شد و پیشنهادهای ارائه شده توسط دولتهای غربی و شرقی رد شد. در همین سالها بود که قوانین مختلفی در [[مجلس شورای ملی]] به تصویب رسید که به موجب آن دیگر هیچ مقام دولتی نمی‌توانست قراردادی راجع به امتیاز نفت، با مقامات رسمی و غیررسمی دولتهای خارجی، به امضاء برساند. واگذاری هرگونه امتیاز استخراج نفت کشور و مشتقات آن به خارجیها مطلقا ممنوع شد. مبارزه علیه اعطای امتیاز جدید برای استخراج نفت بتدریج گسترده‌تر شد. تا اینکه در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ ماده واحده‌ای در مجلس با مضمون [[ملی شدن صنعت نفت]] در سراسر کشور به تصویب رسید.

این قانون اگر به صورت کامل اجرا می‌شد، می‌توانست در بهره‌گیری از صنعت نفت برای توسعه اقتصادی، تغییر ساختار وابسته این صنعت و نیز مبارزه با امپریالیسم، نقش اساسی داشته باشد. هدف از [[ملی شدن صنعت نفت]]، تخصیص عواید حاصله از آن به تقویت اقتصاد کشور و فراهم آوردن رفاه و آسایش عمومی عنوان شد. به موجب این قانون از شرکت نفت انگلیس و ایران خلع ید شد و متخصصان ایرانی به جای متخصصان خارجی به کار گرفته شدند و تسلط ایران بر منابع نفتی، تاسیسات استخراجی و صادراتی از نظر قانونی تحقق یافت. اما اوضاع به این صورت باقی نماند و اقدامات منفی و خرابکارانه از سوی استعمار آمریکا و انگلیس شدت گرفت. سرانجام با کودتای نظامی ۱۳۳۲ شرایط لازم سیاسی -اجتماعی برای نفوذ دوباره آنها در ایران و بخصوص صنعت نفت فراهم آمد.

بدین ترتیب پس از برقراری مجدد روابط سیاسی با دولت انگلیس، قرارداد فروش نفت و گاز موسوم به قرارداد کنسرسیوم در ۲۹ مهرماه سال ۱۳۳۳ به تصویب مجلس ایران رسید. به موجب این قرارداد که برای جلوگیری از [[ملی شدن صنعت نفت]] امضاء شده بود، به جای شرکت نفت، کنسرسیومی مرکب از شرکت نفت سابق «بی،پی» شرکتهای نفتی امریکایی، شرکت نفت انگلیسی و هلندی «شل» و شرکت فرانسوی نفت بر منابع و صنایع نفت ایران مسلط شدند. تقسیم سود در این قرارداد براساس ۵۰-۵۰ صورت می‌گرفت و مدت قرارداد نیز ۴۰ سال تعیین شد. اعضای کنسرسیوم برای بهره‌برداری از نفت ایران، یک شرکت اکتشاف و تولید و یک شرکت پالایش به نام شرکتهای عادل، بر اساس قوانین هلند، تاسیس کردند. طبق این قرارداد درآمد ایران از محل صدور [[ذخایر نفت خام ایران|نفت]] علاوه بر %۵/۱۲ به عنوان پرداخت محضر که بعدا به حساب هزینه شرکتهای نفتی گذاشته شد، %۵۰ از درآمد ویژه شرکتهای نفتی بر اساس قیمت اعلان شده نفت خام صادراتی تعیین شد. عملکرد ۱۸ ساله کنسرسیوم تا سال ۱۳۵۲ ادامه داشت. تولید [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام ایران]] در طول این سالها به سرعت افزایش یافت و روی هم رفته در طی این دوره حدود ۳/۱۳ میلیارد بشکه [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام ایران]] استخراج شد. 

درآمد دولت ایران نیز در این دوره حداکثر به ۵/۲ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۱ بالغ شد و کنسرسیوم نیز به سود هنگفتی دست یافت. در شرایطی که اوپک با توجه به شرایط مساعد جهانی و افزایش تقاضا برای [[ذخایر نفت خام ایران|نفت]] اعمال قدرت می‌کرد و چند کشور نفتی از جمله الجزایر، لیبی و عراق شرکتهای نفتی خارجی را ملی اعلام کردند، در سال ۱۳۵۲ اعضای‌کنسرسیوم به صرافت افتادند که از ایجاد این جریان استقلال‌طلبانه در ایران جلوگیری‌کنند. به همین منظور با تغییر ظاهری قرارداد ۱۳۳۳ و پیچیده‌تر کردن آن، به منظور پوشاندن ماهیت اصلی‌اش، به تسلط خود بر [[ذخایر نفت خام ایران|منابع و صنایع نفتی ایران]] تداوم بخشیدند. تاریخ اجرای قرارداد جدید اول فروردین ۱۳۵۲ و پایان آن پس از ۲۰ سال یعنی فروردین ۱۳۷۲ ذکر شده بود. اما عمر این قرارداد فقط پنج سال بود و با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] ایران لغو شد. البته در همین مدت کوتاه تولید نفت ایران به ۵/۱۰ میلیارد بشکه رسید که ۱/۹ میلیارد بشکه از آن توسط کنسرسیوم صادر شد. علاوه بر قراردادهای یاد شده، قراردادهای مشارکت و پیمانکاری، متعددی با چند شرکت خارجی از کشورهای مختلف منعقد شد. در مجموع می‌توان گفت که حال به توضیح مختصری درباره فعالیتهای شرکت ملی نفت ایران می‌پردازیم:

==== اکتشاف و حفاری ====
سابقه جستجو برای [[ذخایر نفت خام ایران|نفت در ایران]] به بیش از یک قرن می‌رسد. اما می‌توان گفت که آغاز فعالیتهای اکتشافی مدرن و سیستماتیک از سال ۱۹۵۰، که تهیه اولین نقشه زمین‌شناسی برای کل مساحت کشور آغاز شد، صورت گرفته است. تحقیقات اولیه در این زمینه به انتشار نخستین نقشه کامل زمین‌شناسی ایران در سال ۱۹۵۸ انجامید. بر پایه این نقشه‌ها و تحقیقات جامع زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی منابع مطلوب و فراوانی در سطح کشور شناسایی و علامت‌گذاری، شد. بیشتر حوزه‌های نفتی فعال ما در جنوب غربی کشور متمرکز شده‌اند که بیش از %۹۰ نفت خام کشور را تولید می‌کنند. مهمترین حوزه‌های نفتی خشکی ایران عبارتند از:

==== حوزه نفتی آغاجاری ====
یکی از حوزه‌های نفتی عظیم دنیاست که اولین مجموعه شبکه‌های نفتی را در مقیاس وسیع ابتدا در سال ۱۹۵۸، سپس دومین را در ۱۹۶۲ و سومین را در ۱۹۶۶، چهارمین را در ۱۹۶۹ و پنجمین را در ۱۹۷۲ تولید کرد. این حوزه در حال حاضر به عنوان عضوی از مجموعه چهارگانه آغاجاری، مارون،کارنگ و پارس -که مجموعا ۹۵ حلقه از چاه‌های نفتی را شامل می‌شوند - با تولید بیش از ۱۰۰۰ میلیون بشکه در سال از مهمترین تولیدکنندگان نفت سبک ایران به شمار می‌رود.

==== حوزه نفتی گچساران ====
یکی دیگر از حوزه‌های عظیم دنیا و وسیعترین حوزه کشف شده در ایران است که در سال ۱۹۷۴ کشف شد. در حال حاضر چاه‌های گچساران بیشترین مقدار نفت را در جهان تولید می‌کنند. همچنین هم‌اکنون طرح بزرگی در زمینه تزریق گاز در دست اجراست که به طور قابل ملاحظه‌ای بهره‌وری نهایی این حوزه را افزایش خواهد داد.

==== حوزه نفتی [[اهواز]] ====
این حوزه از نظر وسعت با حوزه‌های مارون و گچساران قابل مقایسه است و به خوبی قادر است بیش از یک میلیون بشکه [[ذخایر نفت خام ایران|نفت]] در روز تولید کند.

==== حوزه نفتی بی‌بی حکیمه ====
حوزه‌ای عظیم با تولید چند میلیون بشکه است که در میان حوزه‌های نفتی جنوب غربی [[کشور ایران|ایران]] و همگام با گچساران تولید کننده عمده [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام سنگین ایران]] است.

==== حوزه نفتی مارون ====
این حوزه که بین حوزه‌های [[اهواز]] و آغاجاری واقع شده از نظر وسعت با وسیع‌ترین حوزه‌های شناخته شده کنونی برابری می‌کند.

علاوه بر حوزه‌های فوق که در خشکی هستند، میدان‌های متوسط دیگری نیز در دریا و منطقه ساحلی [[خلیج فارس]] وجود دارند مانند: حوزه درود، سلمان، فروزان، ابوذر و سروش که هم‌اکنون از آنها بهره‌برداری می‌شود. کلیه فعالیتهای اکتشافی توسط کارشناسان داخلی و تحت‌نظر شرکت ملی نفت ایران انجام می‌شود از جمله:

* زمین‌شناسی اکتشافی؛
* نقشه‌برداری در خشکی و دریا؛
* فعالیتهای ژئوفیزیک؛
* حفاری اکتشافی؛
* نمودارگیری؛
* سیمانکاری و حفاری توصیفی.

مدیریت اکتشاف این شرکت با در اختیار داشتن نیروهای زبده و ارائه آموزشهای فنی - علمی، به کارکنان و نیز بهره گرفتن از ۱۰ دستگاه حفاری و یک فروند کشتی اکتشافی، فعالیت‌های، اکتشافی قابل توجهی، بخصوص در [[خلیج فارس]]، انجام داده و می‌دهد. همچنین با تجهیز مرکز بازخوانی اطلاعات لرزه‌نگاری مدیریت مذکور، به سیستمهای کامپیوتری پیشرفته و نرم‌افزارهای مربوط، خدمات برجسته‌ای در زمینه تجزیه و تحلیل داده‌های لرزه‌نگاری در حوزه [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] و نیز دریای خزر انجام شده است. در مجموع نتیجه فعالیتهای اکتشافی بسیار مطلوب بوده و امید است در آینده نزدیک در این زمینه حتی به کشورهای همجوار خدماتی ارائه شود. یادآور می‌شود که ایران در زمینه فعالیتهای حفاری و بهره‌برداری، در خشکی و دریا، کارنامه درخشانی دارد. با تاسیس شرکت ملی حفاری ایران (NICO) در سال ۱۹۷۹ و با بهره‌گیری از نیروهای متخصص و متعهد ایرانی، قدمهای اساسی برای خودکفایی در زمینه حفاری، بهره‌برداری، ایجاد تاسیسات نفتی و پالایشگاهی انجام گرفته که برخی از آنها به شرح زیر است:

===== الف) حفاری (شرکت ملی حفاری ایران) =====
تاسیس و راه‌اندازی واحد تحقیقات نمونه توسط نیروهای کارآمد و متخصص ایرانی در سال ۱۹۸۰. تکمیل این طرح که زمانی غیرقابل دسترس بود راه را برای تثبیت استقلال تکنولوژیکی [[ذخایر نفت خام ایران|صنعت نفت ایران]] و پیشرفت سریع آن هموار می‌کند.

* نوسازی، حفظ و فعال‌سازی مجدد ۸ دکل حفاری؛
* ثبت رکورد ۱۰۰.۰۰۰ متر حفاری در سال ۱۹۸۵؛
* ۲۰۰۰ روز کار پی در پی بر روی دکل حفاری نصر ۷۶؛
* نصب سکوی حفاری شهید رجایی. این سکو در سال ۱۹۸۵ در نزدیکی جزیره سیری با مساحت ۴۳۰۰ متر مربع راه‌اندازی شد و عملیات حفاری را تا عمق ۲۰۰.۰۰۰ پایی انجام می‌دهد.

===== ب) بهره‌برداری در مناطق خشکی =====

* احداث، تکمیل و راه‌اندازی واحدهای نمک‌زدایی؛
* راه‌اندازی مراحل مختلف تزریق‌گاز به حوزه‌های نفتی گچساران، مارون و کرنج؛
* بازسازی و راه‌اندازی کارخانه‌های گاز مایع آسیب‌دیده در جنگ؛
* بازسازی مخازن ذخیره سازی و اسکله‌های آسیب دیده جزیره خارک.

هم‌اکنون در این حوزه، تاسیساتی شامل ۴۲ کارخانه بهره‌برداری، ۱۶ کارخانه نمک‌زدایی، ۳ تلمبه‌خانه تقویت فشار، ۲ پایانه صادراتی نفت، ۳ کارخانه تزریق گاز، ۱۲ کارخانه گاز مایع، ۲ پالایشگاه گاز مایع، نزدیک ۴۲۰۰ کیلومتر خطوط لوله اصلی انتقال نفت و گاز و ۱۶۵۰ حلقه چاه تولید نفت و گاز فعالیت می‌کنند.

===== ج) بهره‌برداری دریایی =====

* بازسازی سکوی به کلی آسیب‌دیده سلمان (درجنگ) و بهره‌برداری از آن؛
* بازسازی و راه‌اندازی (موقت) میدان نفتی ابوذر؛
* بازسازی و بهره‌برداری از تاسیسات نصر (در جزیره سیری)؛
* بازسازی پرچ‌پاسارگاد و راه‌اندازی موقت‌میادین نفتی‌هندیجان، رسالت و رشادت.

شایان ذکر است که کلیه خدمات فنی و مهندسی مورد نیاز در مجموعه‌های نفتی و پالایشگاهی توسط مدیریت مهندسی و ساختمانی و چند شرکت وابسته به شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی انجام می‌گیرد. این مدیریت با در اختیار داشتن کارشناسان مجرب و متعهد در زمینه‌های مختلف از جمله طراحی فرایندها، نصب و اجرای واحدهای پالایشگاهی و طراحی خطوط لوله و بهینه‌سازی عملیات نفتی و پالایشگاهی فعالیت دارد. فعالیتهای این مدیریت به دو بخش درون مرزی و برون مرزی تقسیم می‌شود.

فعالیتهای درون مرزی شامل: طراحی بنیادی و تفصیلی بعضی از واحدهای پالایشگاهی، طراحی و نصب و اجرای سیستم‌های کنترل پالایشگاه، واحدهای جدید پالایشگاهی (نفت و گاز)، خطوط لوله و مخابرات، سکوهای حفاری دریایی و انبارهای نفتی می‌باشد. به طور مشخص می‌توان به مطالعات اولیه این مدیریت برای احداث پالایشگاه [[اراک]] و انجام طراحی‌های مقدماتی و مشارکت در اجرای آن، نصب واحد روغن‌سازی پالایشگاه [[اصفهان]] و مطالعات مقدماتی در مورد احداث پالایشگاه‌های هشتم و نهم اشاره کرد.

در زمینه فعالیتهای برون مرزی نیز این مدیریت بسیار فعال بوده و به طور مشخص در پروژه احداث خط لوله گاز ترکمنستان -ایران شرکت فعال‌دارد و به زودی در نقاط دیگری از منطقه، در طرحهای احداث خطوط لوله و واحدهای پالایشگاهی با تمام قدرت مشارکت خواهد کرد. علاوه بر این واحدها، شرکتهای فرعی دیگری نیز در زمینه ارائه خدمات فنی-مهندسی فعالند که از مهمترین آنها می‌توان شرکت «مهندسی و ساختمان صنایع نفت» را نام برد که در سال ۱۳۶۶ شمسی به منظور انجام عملیات مهندسی طراحی و اجرای پروژه‌های نفتی تاسیس شد. از اهم فعالیتهای این شرکت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* طراحی بنیادی واحدهای تقطیر در جو و خلا، پالایشگاه [[بندرعباس]]؛
* طراحی بنیادی و تفصیلی سیستم خوراک‌رسانی مجتمع الکیل بنزن خطی ( LAB) [[اصفهان]]؛
* طراحی بنیادی واحدهای پالایشگاه نهم؛
* طراحی بنیادی جایگزینی سیستم مدرن (DCS) پالایشگاه تهران؛
* عملیات نصب و راه‌اندازی مجتمع روغن سازی پالایشگاه [[اصفهان]]؛
* عملیات سیویل بخش (ب) پتروشیمی خراسان و نصب و راه‌اندازی واحد دوره آن؛
* طراحی سیستم اطلاعات مدیریت برای سازمان خدمات رایانه‌ای.
* مطالعات امکان‌سنجی احداث پالایشگاه ایران - پاک و همچنین شرکت مهندسی و ساخت تاسیسات دریایی ایران در سال ۱۳۷۱ که در زمینه طراحی، ساخت و نصب سازه‌های ثابت و متحرک دریایی از قبیل اسکله‌ها، شناورها و خطوط لوله دریایی فعالیت دارد. مهمترین فعالیت این شرکت در زمینه بازسازی و توسعه حوزه نفتی «ابوذر» است که در طول جنگ خسارات زیادی دیده بود.

ایران در سال ۱۹۷۸ با تولید بیش از ۶ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در روز، در زمره تولیدکنندگان عمده و صادرکنندگان اصلی قرار گرفت.

==== تولید و صادرات ====
در حال حاضر کشور جمهوری اسلامی [[ایران]] با توجه به سهمیه‌ای که از طرف سازمان اوپک برای آن مشخص شده و نیز به منظور حفظ این منابع طبیعی تجدیدناپذیر و با ارزش برای نسلهای بعدی، تولیدی معادل ۶/۳ میلیون بشکه در روز دارد که به این ترتیب دومین کشور بزرگ تولیدکننده نفت در اوپک محسوب می‌شود. اما با توجه به برنامه‌های تنظیم شده و با اولویت دادن به افزایش بهره‌برداری از میادین مشترک و افزایش تولید میادین نفتی دریایی به مرز یک میلیون بشکه در روز ایران قادر خواهد بود بیش از ۵/۴ میلیون بشکه در روز نیز تولید کند. نفت خام حوزه‌های نفتی جنوب توسط دو خط لوله زیردریایی به جزیره خارک، که یکی از پایانه‌های بزرگ نفتی دنیا است، منتقل می‌شود. این جزیره دارای ۱۴ پهلوگاه برای بارگیری و یک پایانه شناور برای تخلیه و بارگیری است. صادرات نفت خام ایران در سالهای، پیش از انقلاب در دست دارندگان امتیاز و سپس اعضای‌کنسرسیوم بودکه روزانه مقادیر هنگفتی نفت از کشور صادر می‌کردند. در سال ۱۳۵۲ جمعا ۹۴۲/۱ میلیون بشکه به ترتیب بیشترین درصد به کشورهای اروپای غربی، ژاپن، امریکای شمالی و مرکزی، آسیا (به غیر از ژاپن) و سایر نقاط صادر شد. در سالهای پس از انقلاب با توجه به سهمیه‌بندی از طرف اوپک میزان صادرات در همان محدوده تعیین شده از طرف سازمان باقی ماند. به عنوان مثال در سال ۱۳۷۴ جمعا ۴۶۵/۲ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در روز صادر می‌شد که این مقدار باز هم به ترتیب اولویت (درصدی) ابتدا به کشورهای اروپای غربی سپس ژاپن و آسیا و خاور دور، آفریقا و سایر مناطق جهان بود.

=== پالایشگاه‌ها ===
از آنجا که از نفت خام پس از پالایش، فرآورده‌های گوناگونی مانند انواع سوختها، روغنها، گریسها، سموم و کودهای شیمیایی به دست می‌آید لذا ایجاد پالایشگاه‌هایی به همین منظور نقش بسزایی در افزایش ارزش افزوده بخش [[ذخایر نفت خام ایران|صنعت نفت]] دارد به علاوه، با توجه به ارتباط مستقیم صنایع پالایشگاهی با صنایع دیگر -از جمله پتروشیمی -این صنایع در ایجاد اشتغال مطلوب نیز نقش عمده‌ای دارند.

پالایشگاه‌ها که پایه‌های اصلی صنایع نفت به معنای مولد آن محسوب می‌شوند علاوه بر مزیت‌های فوق و تولید مواد سوختنی و مواد اولیه متنوع برای صنایع پتروشیمی و صنایع جنبی آن می‌توانند به عنوان قطب‌های توسعه اقتصادی و رشد صنعتی و تکنولوژیکی به‌شمار آیند. پالایشگاه‌ها بر حسب گستردگی مواد تولیدی و ظرفیت تولید به دو دسته صادراتی و حملی تقسیم می‌شوند. اولین پالایشگاه ایجاد شده در ایران که همان پالایشگاه آبادان است از بدو تاسیس در خدمت صادرات درامد. در حال حاضر ۸ پالایشگاه در کشور وجود دارد که ۷ پالایشگاه فعال و یکی در حال تکمیل است و طرحهای دیگری نیز برای ایجاد پالایشگاه نهم در دست اجراست. این پالایشگاه‌ها (آبادان، [[تهران مصور|تهران]]، [[اراک]]، [[شیراز]]، [[تبریز]]، [[اصفهان]] و [[کرمانشاه]] و مجتمع پالایش لاوان و نیز پالایشگاه در حال تکمیل [[بندرعباس]]) تحت نظر شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران که یکی از بزرگترین شرکتهای پالایش در منطقه خاورمیانه و آسیا به شمار می‌رود فعالیت می‌کنند. اکنون توضیح مختصری درباره پالایشگاه‌ها داده می‌شود:

==== [[پالایشگاه آبادان]] ====
ساختمان این پالایشگاه در ۴۰ مایلی شمال اروند رود (از قسمتِ منتهی، به [[خلیج فارس]]) از سال ۱۲۸۹ آغاز شد و در سال ۱۲۹۲ شمسی (همزمان با آغاز [[جنگ جهانی اول]]) با ظرفیت اولیه ۱۲۰ هزار تن آغاز به کارکرد. انتخاب آبادان به دلیل موقعیت مناسب آن و برخورداری از تسهیلات بهتر برای صادرات بود چون هم به [[خلیج فارس]] نزدیک است و هم در میان میادین نفتی عظیم جنوب واقع شده است. این پالایشگاه صادرات نفت خود را از سال ۱۹۱۳ میلادی آغاز کرد و خیلی زود به یکی از بزرگترین عرضه‌کنندگان فرآورده‌های نفتی در نیمکره شرقی تبدیل شد. اهمیت این پالایشگاه با توجه به بروز [[جنگ جهانی اول]] و احتیاج نیروی دریایی انگلیس (که سلطه کامل بر منابع نفتی مسجدسلیمان داشت) به سوخت و دیگر نیازهای جنگی و غیرجنگی بیش از پیش آشکار شد. 

لذا موجبات رشد سریع ظرفیت [[پالایشگاه آبادان]] فراهم شد به طوری‌که ظرفیت آن در سال آخر جنگ جهانی اول به یک میلیون تن در سال رسید. تا پیش از ملی شدن صنعت نفت رابطه صادرات [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]] و ظرفیت پالایشگاه رابطه مستقیم بود ولی پس از ملی شدن به دلیل افزایش مصرف داخلی و کاهش صادرات، سهم بیشتری از فرآورده‌های پالایشگاه به مصرف داخلی رسید و بتدریج از نقش صادراتی آن کاسته شد. از سال ۱۳۳۹ نیز با ایجاد سیاست جدید انحصارات نفتی رفته‌رفته رابطه صادرات نفت خام و ظرفیت [[پالایشگاه آبادان]] نسبت معکوس پیدا کرد. چنان که اشاره شد منابع تامین کننده [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]] پالایشگاه نیز گسترده‌تر شد و بیشتر خوراک آن از میدانهای نفتی [[اهواز]]، رگ سفید، مارون، مسجدسلیمان و هفتگل گچساران تامین می‌شد. [[پالایشگاه آبادان]] محصولات متنوعی از جمله چند نوع نفت کوره، نفت‌گاز، نفت چراغ، بنزین موتور، سوخت جت، بنزین هواپیما، سوخت دیزل و تراکتور و محصولات متنوع و متفرقه دیگر تولید می‌کرد. 

اوج تولید پالایشگاه پس از [[ملی شدن صنعت نفت]] در سال ۱۳۵۸ بود که حدود ۲۵ میلیون تن انواع فراورده‌های نفتی تولید کرد. اما پس از انقلاب و با شروع جنگ تحمیلی و آسیب جدی در سال ۱۹۸۰ این پالایشگاه عملا از کار افتاد. پس از جنگ با تلاش توصیف‌ناپذیر و عزم و توان پرسنل، پالایشگاه مجددا راه‌اندازی شد و در سال ۱۹۸۹ میلادی توسط رئیس جمهور وقت افتتاح شد. از آن هنگام تا کنون ظرفیت پالایشگاه مرتبا افزوده شد و در اوایل سال ۷۵ به ۴۰۰ هزار بشکه در روز رسید. در حال حاضر واحدهای اصلی این پالایشگاه را تقطیر، کت کراکر، تبدیل کاتالیستی، روغن‌سازی اکسیداسیون و ایزومراسیون، ۳ واحد اسید سولفوریک‌سازی، تصفیه ثانوی بنزینهای موتور، بنزینهای هواپیما، نفت سفید، قیر، حلالها و بشکه پرکنی روغن موتور و قیر تشکیل می‌دهند. در این پالایشگاه واحدهای جدیدی نیز در دست طراحی و سفارش خرید است که یکی از اَنها واحد غلظت‌شکن و دیگری واحد تقطیر در خلاء است.

==== [[پالایشگاه تهران]] ====
[[پالایشگاه تهران]] مشتمل بر دو واحد پالایشگاهی می‌باشد که در جنوب تهران _ نزدیک شهر قدیمی [[ری]] _ واقع است و اولین پالایشگاه داخلی است که به منظور جوابگویی به تقاضای روز افزون داخلی برای فرآورده‌های نفتی تاسیس شد. پالایشگاه اول آن در سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۸) تکمیل و با ظرفیت ۸۵ هزار بشکه در روز راه‌اندازی شد و بعدها با خارج شدن از تنگناها و سهمیه‌سازی عملیات و انجام اصلاحات در مراحل مختلف ظرفیت آن به ۱۸۵ هزار بشکه در روز رسید. ساختمان پالایشگاه دوم نیز در سال ۱۳۵۰ شروع و در سال ۱۳۵۲ با ظرفیت یکصد هزار بشکه در روز آغاز به کار کرد.

پالایشگاه در زمینه تولید الکتریسیته، بخار نیتروژن و دیگر مواد مورد نیاز خودکفا است. خوراک [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]] این پالایشگاه از طریق خط لوله ۷۳۶ کیلومتری [[اهواز]]، که قادر به انتقال ۴۵۰ هزار بشکه در روز است، تامین می‌شود. البته این شبکه لوله‌ای طوری طراحی شده که برخی پالایشگاه‌های داخلی از جمله تبریز را هم تغذیه می‌کند. پس از انقلاب اصلاحات و تغییرات موثری در پالایشگاه ایجاد شد از جمله:

* تبدیل واحد کراکینگ گرمایی به واحد تقطیر [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]]. این طرح اولین بار توسط پالایشگاه تهران در سال ۱۹۸۴ بررسی و به اجراگذاشته شد که از آن سال ظرفیت تولید آن به ۴۰ هزار بشکه در روز افزایش یافته است. علاوه بر تولید سوخت نفت سفید، بنزین نیز تقریبا به همین پایه افزایش یافته است.

* تکمیل واحد ایزوماکس شماره یک برای تقطیر نفت خام در سال ۱۹۸۴ که بعدها در طول برنامه اول توسعه کشور (۷۲-۱۳۶۸) کلا تعویض شد. این طرح به منظور افزایش ظرفیت پالایشگاه به میزان ۱۵ هزار بشکه در روز اجرا شد.
* طراحی، نصب و راه‌اندازی یک واحد امویون قیر با ظرفیت ۲۰ تن در ساعت مطابق نیازهای وزارت راه و ترابری.
* ساخت و راه‌اندازی یک واحد تولید قیر در سال ۱۹۸۸ که قادر به تولید ۱۰ هزار بشکه در روز است.
* تاسیس و راه‌اندازی واحد تولید اسپری حشره‌کش.

با اصلاحات و تغییرات انجام شده ظرفیت تولیدی این پالایشگاه به حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز رسیده است. در برنامه دوم توسعه نیز پروژه‌های متعددی برای ارتقاء کیفیت محصولات تولیدی این پالایشگاه اجرا شد.

==== [[پالایشگاه اصفهان]] ====
[[پالایشگاه اصفهان]] که یکی از بزرگترین و مهمترین پالایشگاه‌های کشور است در سال ۱۹۸۰ با ظرفیتی حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز به بهره‌برداری رسید. این پالایشگاه شبیه [[پالایشگاه تهران]] است و فرآورده‌های آن طیف وسیعی را شامل می‌شود. مهمترین تولیدات آن هم اکنون عبارتند از:گاز مایع، بنزین موتور، نفت سفید، نفت گاز، نفت کوره، روغن موتور، سوخت هواپیما و قیر. با انجام تغییرات اصلاحی و عملیات فرآیند که توسط کارشناسان داخلی انجام‌گرفته، ظرفیت پالایشگاه هم‌اکنون به حدود ۳۸۳ هزار بشکه در روز رسیده است. موفقیتهای زیر توسط کارکنان کوشای این پالایشگاه به دست آمده است:

* اصلاح و تبدیل واحد کراکینگ گرمایی که از طریق آن علاوه بر فرایند عملیاتی طراحی شده می‌توان به افزایش قابل توجه تولید نفت خام پالایشگاه کمک کرد؛

* پالایش و استفاده بیشتر از قیر درجه پایین بین سه تا ۱۰ هزار بشکه در روز به جای سوزاندن آن در دیگ؛
* افزایش ظرفیت واحد قدیمی تولید قیر به چهار برابر مقدار طراحی شده یعنی بالغ بر ۲۲ هزار بشکه در روز؛
* ساخت یک واحد قیرسازی جدید با همکاری واحد ساخت و مهندسی پالایشگاه؛
* افزایش تولید نفت سفید و بنزین به ۱۶۰هزار بشکه در روز (دو برابر ظرفیت طراحی‌شده)؛
* تولید انواع حلالها (درجات مختلف) بویژه درجه «۴۱۰» که در صنایع مختلف بسیار مصرف دارد.

واحدهای اصلی این پالایشگاه عبارتند از:

* واحد تقطیر در جو؛
* واحد تبدیل کاتالیستی؛
* واحد قیر؛
* واحد ایزوماکس؛ 
* واحد گاز مایع؛
* واحد کاهش گرامرزی؛
* واحد گوگردسازی؛
* واحدهای تصفیه ثانویه گاز مایع.

==== [[پالایشگاه تبریز]] ====
این پالایشگاه که مانند [[پالایشگاه شیراز]] عمدتا فرآورده‌های میان تقطیر تولید می‌کند، در شمال غربی کشور و به منظور تامین فرآورده‌های مورد نیاز قسمتهای سردسیر شمال غربی کشور و با ظرفیت ۸۰ هزار بشکه در روز در سال ۱۹۷۷ آغاز به کار کرده است. واحدهای اصلی این پالایشگاه عبارتند از:

* برج تقطیر؛
* واحد تبدیل کاتالیستی؛
* واحد ایزوماکس؛
* واحد گاز مایع؛ 
* واحد کاهش گرامرزی؛ 
* واحد قیرسازی؛
* واحد بازسازی گوگرد.

در این پالایشگاه تعدیلات موثری انجام شده که ظرفیت تولیدی را به بیش از ۱۱۰ هزار بشکه در روز رسانده است. بعضی از این اقدامات به شرح زیر است:

* اجرای پروژه افزایش ظرفیت واحد تقطیر به ۹۶ هزار بشکه در روز؛
* افزایش تولید آسفالت ۱۰۰/۸۵ به بیش از ۵۰۰۰ بشکه در روز؛
* اجرای پروژه بهره‌برداری از قسمتهای تقطیر و جداسازی واحد ایزوماکس.

==== [[پالایشگاه شیراز]] ====
این پالایشگاه در سال ۱۳۵۲ با ظرفیت ۴۰ هزار بشکه در روز برای تصفیه نفت خام سنگین و ترش‌گچساران و تولید فرآورده‌های میان تقطیر راه‌اندازی شد. ظرفیت فصلی پالایشگاه ۴۵ هزار بشکه در روز است. برخی از اقدامات انجام شده در این پالایشگاه توسط پرسنل آن به شرح زیر است:

* تبدیل تسهیلات جداسازی واحد ایزوماکس به واحد تقطیر در سال ۱۹۸۲ (که اولین بار در این پالایشگاه انجام شد)؛
* طراحی، ساخت و نصب و راه‌اندازی واحد آسفالت‌سازی با ظرفیت ۱۵۰۰ بشکه در روز در سال ۱۹۸۴؛
* تولید قیر مخصوص باتری از سال ۱۹۸۸ در جهت تامین نیاز شرکت باتری‌سازی یزد.

==== [[پالایشگاه باختران (کرمانشاه)]] ====
این پالایشگاه در سال ۱۹۳۵ به منظور تامین نیازهای داخلی در شهر [[کرمانشاه]] راه‌اندازی شد. خوراک آن از حوزه نفتی «نفت شهر» تامین می‌شود. در سال ۱۹۷۰ برنامه بازسازی و نوسازی در این پالایشگاه به اجرا درآمد که ظرفیت آن را به ۱۵۰۰۰ بشکه در روز افزایش داد. این پالایشگاه در جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران خسارات سنگینی دید اما پس از جنگ توسط کارکنان کوشا و متعهد آن بازسازی و نوسازی شد و حتی ظرفیت آن به ۲۵ هزار بشکه در روز افزایش یافت. در حال حاضر تولیدات نفت خام پالایشگاه به ۳۰ هزار بشکه در روز می‌رسد.

==== [[مجتمع پالایشی لاوان]] ====
این مجتمع چند منظوره در سال ۱۳۵۵ در جزیره لاوان ([[خلیج فارس]]) تاسیس شد و وابسته به پالایشگاه [[شیراز]] است. این مجتمع شامل یک واحد تقطیر با ظرفیت ۲۰ هزار بشکه در روز به منظور تولید سوختهای دیزلی برای کشتی‌ها و نفتکش‌ها، گازوئیل برای مصارف داخلی مناطق جنوبی کشور و نفت سفید (نفت‌کوره) و گاز مایع است. در حال حاضر ظرفیت تولید آن ۳۰ هزار بشکه در روز است. با اقدامات انجام شده برای افزایش بازده این مجتمع به زودی ظرفیت آن به ۳۵ هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت. 

علاوه بر پالایشگاه‌های فوق پالایشگاه‌های هشتم و نهم نیز در سالهای اخیر احداث و راه‌اندازی شده‌اند که عبارتند از:

==== الف) [[پالایشگاه اراک]] ====
این پالایشگاه که ظرفیت طراحی آن ۱۵۰ هزار بشکه در روز است نفت خام اهواز - آغاجاری را از طریق خط لوله دریافت می‌کند و دارای هفت واحد اصلی است:

# واحد تقطیر
# واحد تبدیل کاتالیستی
# واحد ایزوماکس
# کاهش‌گرامرزی
# واحد گاز مایع
# واحد گوگرد
# واحد آسفالت.

این پالایشگاه برای اولین بار از سیستم بسیار پیشرفته کنترل دیجیتال D.C.S بهره‌مند شد. در این پالایشگاه واحد بنزین‌سازی از نوع{1} C.C.R پیش‌بینی شده است که از قابلیت بیشتری برای تولید بنزین با اکتان بالاتر از{2} C.R.U برخوردار است.

==== ب) [[پالایشگاه بندرعباس]] ====
برای آنکه بخشی از نیازهای داخل کشور به فراورده‌های نفتی تامین شود و نیز صادرات فرآورده‌های نفتی تحقق یابد، در سال ۱۳۶۴ مطالعات جامعی برای، احداث پالایشگاه هشتم کشور انجام شد و سرانجام بندرعباس به عنوان بهترین محل انتخاب شد. تمام این طرحهای بنیادی و تفصیلی و واحدهای مختلف این پالایشگاه از جمله واحدهای تقطیر در اتمسفر و خلاء، واحدهای تصفیه نفت سفید، ساخت ۱۴۵ برج و مخزن تحت فشار و... توسط کارشناسان داخلی و شرکت‌های فنی-مهندسی ایرانی انجام شده است. خوراک این پالایشگاه ۲۲۰ هزار بشکه نفت خام سنگین و ۱۲۰۰۰ بشکه مایعات‌گازی استحصالی از منابع گاز سرخون است. محصولات این پالایشگاه عبارتند ازگاز مایع، بنزین، سوخت جت، نفت سفید، نفت گاز، نفت کوره، قیر و گوگرد.

=== شبکه حمل و نقل (نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی) ===
هرچه حمل و نقل نفت خام و فرآورده‌های آن سریعتر انجام شود دستیابی مصرف کنندگان داخلی و نیز صادرات آن بهتر و مطلوب‌تر خواهد بود. انتقال فرآورده‌های نفتی ایران بر عهده شرکت ملی (پالایش) و پخش فرآورده‌های نفتی ایران است که یکی از شرکتهای وابسته به شرکت ملی نفت ایران می‌باشد. این شرکت با احداث مخازن مختلف در نقاط پرمصرف، فرآورده‌های پالایشگاه‌ها را در انبارهای بزرگ خود دریافت و نسبت به ذخیره‌سازی و پخش به موقع آن اقدام می‌کند. فرآورده‌های نفتی به چهار طریق منتقل می‌شوند:

# '''خط لوله:''' ایجاد و ساخت خط لوله در سال ۱۹۵۶ آغاز شد. در حال حاضر طول شبکه خطوط لوله ایران بیش از ۱۰۵۰۰ کیلومتر با مقاطع مختلف می‌باشد. قسمت اعظم نفت موردنیاز پالایشگاه‌های کشور توسط این شبکه و با بهره‌گیری از ۱۲۳ تلمبه‌خانه و مجموعا با ظرفیت انتقال نزدیک به ۲۴۵ میلیون تن در روز حمل می‌شود. همچنین در این مسیر مقدار قابل توجهی ایستگاه تقویت فشار وجود دارد.
# '''نفتکش‌های جاده‌پیما:''' شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی دارای ناوگانی شامل حدودا ۹۰۰۰ دستگاه تانکر جاده‌پیما است که در حال حاضر بیش از ۵۰۰۰ دستگاه آن با ظرفیت متوسط ۲۵۰۰۰ لیتر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
# '''حمل و نقل دریایی:''' حمل و نقل دریایی نفت و فرآورده‌های آن به عهده شرکت ملی نفت ایران است که در سال ۱۹۷۰ ساخته شده است و حدود ۲۸ دستگاه نفتکش دریایی دارد. بعضی از این نفتکش‌ها دارای بدنه‌هایی با قدرت پهلوگیری در اسکله‌هایی با آبخور کمتر نیز هستند. علاوه بر این، شرکت دارای ۳۱ نوع قایق متفاوت است.
# '''حمل با راه‌آهن:''' شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی ایران بیش از ۱۱۰۰ واگن مخزن‌دار دارد که نفت خام و فرآورده‌های آن را به اقصی نقاط کشور انتقال می‌دهند.

پیش از انقلاب با وجود امکانات فراوان و تاسیسات عظیم از خطوط لوله و مخابرات مربوط به آن استفاده بهینه نمی‌شد. حدود %۲ از نفت کشور توسط نفتکش‌های ایرانی صادر می‌شد. بر اساس قرارداد ۱۳۵۲ با کنسرسیوم، حمل نفت خریداری شده توسط اعضاء ارتباطی به ایران نداشت و خود ایشان هر طور که می‌خواستند آن را منتقل می‌کردند. اما پس از انقلاب اسلامی با برقراری حاکمیت بر تاسیسات و منابع نفتی، میزان نفت حمل شده توسط ناوگان نفتکش‌های ایرانی و نیز نفتکش‌های اجاره‌ای افزایش یافت. تاسیسات صادراتی ایران سالها منحصر به پالایشگاه آبادان بود تا اینکه از سال ۱۳۲۶ این وظیفه به عهده بندر «ماهشهر» گذاشته شد. سپس خطوط لوله جدیدی برای صدور فرآورده‌های نفتی کشیده شد و با افزایش صادرات و ظرفیت نفتکش‌ها در سال ۱۳۳۷ از جزیره خارک، برای این منظور، استفاده شد. امکانات این جزیره به گونه‌ای بود که می‌توانست همزمان به ۴ نفتکش اقیانوس‌پیما با ظرفیت ۵۰۰ هزار تن سرویس بدهد. این جزیره از طریق خطوط لوله زیردریایی از میدانهای مختلف نفتی تغذیه می‌شود و می‌تواند در روز، تا ۶ میلیون بشکه نفت صادر کند. اما پس از بروز جنگ و آسیبهای ناشی از حملات هوایی ارتش متجاوز عراق، تاسیسات صادراتی در جزیره «لارک» ایجاد شد که در حال حاضر پس از دریافت نفت خام به وسیله نفتکش، آن را برای صادرات در اختیار نفتکش‌ها می‌گذارد. همچنینِ پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران طرحهای زیر در زمینه انتقال و پخش فرآورده‌های نفتی اجرا شده است:

* ساخت و نصب تلمبه خانه‌هایی در مارون، [[اصفهان]] و ری‌که شامل نصب ۶ تلمبه خانه در مسیر خط لوله مارون - [[اصفهان]] به قطر ۳۲/۳۰ اینچ و ظرفیت ۵۵۰ هزار بشکه در روز و طول ۴۳۸ کیلومتر است. این پروژه در سال ۱۹۸۰ به نتیجه رسید. تلمبه‌خانه و پایانه [[اصفهان]] شامل تسهیلات ذخیره‌سازی و شبکه خطوط لوله مرتبط و نیز تسهیلات پمپاژ نفت‌خام و محصولات جانبی دیگر توسط دو خط لوله هر کدام به قطر ۱۸ و ۲۴ اینچ به تهران تکمیل و راه‌اندازی شد.
* در سال ۱۹۸۷ طرح ساختمان خط لوله نفت خام تهران - تبریز راه‌اندازی شد و به مرحله تولید رسید.
* در سال ۱۹۸۸ طرح ساخت خط لوله جهت انتقال سوخت مورد نیاز نیروگاه از [[تبریز]] تکمیل شد.
* طرح ساخت خط لوله عظیم تهران - مشهد به طول ۱۱۰۰ کیلومتر و انشعابات مربوط به این شبکه با قطرهای ۲۲، ۲۰، ۱۰ و ۱۸ اینچی، که به منظور انتقال ۱۸۰ هزار بشکه نفت خام طراحی شده بود، در سال ۱۹۸۹ تکمیل و راه‌اندازی شد.
* طرح ساخت خط لوله گاز مارون -گندمکار که طبق زمان‌بندی در سال ۱۹۸۸ تکمیل و راه‌اندازی شد.
* طرح ساخت شبکه خط لوله تنگه فارس - باختران به طول ۱۷۰ کیلومتر و قطر ۱۶ اینچ با ظرفیت انتقال ۲۵ هزار بشکه در روز که می‌تواند به ۱۲۵ هزار بشکه افزایش یابد. این طرح در سال ۱۹۸۳ تکمیل و راه‌اندازی شد. همچنین طبق برنامه ده ساله (۱۹۹۸-۱۹۸۹ م) طرح توسعه شبکه حمل و نقل نفت‌کشور به شرح زیر بوده است:
* ایجاد خط لوله بندرعباس
* رفسنجان به طول ۴۴۴ کیلومتر و قطر ۲۶ اینچ؛
* خط لوله اراک - ملایر - همدان به طول ۱۷۲ کیلومتر و قطر ۱۲ اینچ؛
* خط لوله بهرگان - اهواز به طول ۳۴۳ کیلومتر و قطر ۲۲ اینچ؛
* ساخت مخازن ذخیره‌سازی و انبارهای توزیع با ظرفیت ۴/۷ میلیون متر مکعب؛
* بازسازی تلمبه‌خانه‌ها و مخازن ذخیره‌سازی در سراسر کشور.

=== گاز ===
میادین گاز ایران از مهمترین میدانهای گازی دنیا محسوب می‌شوند. از جمله میدان گازی، «پارس جنوبی» که بین ایران و قطر مشترک است و میزان ذخایر بخش ایرانی آن ۱۰۰ تریلیون فوت مکعب برآورد شده است. این میدان از لحاظ موقعیت جغرافیایی و توان تولید از اهمیت بسزایی برخوردار است و با تکمیل فاز اول توسعه آن روزانه یک میلیارد فوت مکعب گاز حدود ۴۰ هزار بشکه مایعات گازی و ۲۰۰ تن گوگرد تولید خواهد شد. ایران به طور کلی ۳۲ میدان گازی دارد که ۲۶ میدان در خشکی و ۶ میدان در دریا قرار گرفته‌اند و در این میادین چاه‌های زیادی حفاری شده‌اند که در حال حاضر، حدود ۱۲۰ حلقه آنها فعال هستند. از مهمترین منابع گازی مستقل ایران می‌توان از حوزه‌های پارس جنوبی - پارس شمالی، خانگیران - نار -کنگان، آغاز - دالان، سازند حوف و میدان مسلمان نام برد.

از زمان شکل‌گیری صنعت نفت در ایران تا حدود ۶۰ سال بعد گاز تولید شده همراه نفت سوزانده می‌شد. در اواخر دهه ۱۹۶۰ صنعت گاز پایه‌گذاری شد تا از به هدر رفتن این منابع عظیم انرژی جلوگیری شود. اما این صنعت در رژیم گذشته عمدتا جهت‌گیری صادراتی داشت.

در حقیقت شرکت ملی گاز ایران به دنبال رفع نیاز اتحاد جماهیر شوروی سابق به گاز بود. علاوه بر فروش مقادیر زیادی گاز با قیمت بسیار ناچیز به آن کشور، طرح احداث خط لوله عظیم دیگری نیز برای صدور حدود ۱۷ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در سال (مستقل) به اروپای غربی، از طریق شوروی سابق، در دست بود. به علاوه کمی قبل از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]]، مذاکرات اولیه برای، توسعه میدان عظیم پارس و نیز صادرات گاز به کشورهای ژاپن و ایالات متحده انجام شد که اگر تمام این طرحها با موفقیت اجرا می‌شد ایران می‌توانست در آینده به عاملی مهم در بازار گاز تبدیل شود. اما برخلاف این طرحهای بلند پروازانه صادراتی که قرار بود اجرا شود، برای استفاده مردم کشورمان از این انرژی تمیز و فراوان فعالیتهای جزئی و حاشیه‌ای انجام می‌گرفت. طی ۱۳ سال اول فعالیت شرکت ملی گاز ایران، پیش از انقلاب، حدود ۵۰ هزار انشعاب به واحدهای، مسکونی و تجاری و آن هم عمدتا در شهرهای بزرگی مثل تهران، شیراز و اهواز واگذار شد. تعداد واحدهای صنعتی که در این دوره به شبکه گازرسانی متصل شدند ۲۷۷ واحد بود. پس از انقلاب اسلامی، که تاثیر مهمی بر ساختار اقتصادی ایران و نیز بازار انرژی جهانی داشت، شرکت ملی گاز ایران به ارزیابی و تجدید نظر در اولویتهایش پرداخت و جهت فعالیتهای خود را به سمت ارائه خدمات و دادن امتیاز به مردم تغییر داد. علاوه بر اینکه طرحهای صادراتی مذکور به تعویق افتاد یا لغو شد، با شوروی سابق راجع به افزایش منطقی قیمت گاز صادراتی به سطح موجه بازار و تغییر شرایط موافقتنامه قبلی - با توجه به شرایط متغیر جهان - مذاکره شد. این مذاکرات به دلیل برآورده نشدن تقاضاهای منطقی و منصفانه شرکت ملی گاز متوقف شد. به دنبال این قضایا جریان صادرات گاز به کشور شوروی سابق متوقف شد و در پاسخ به تقاضای، روزافزون واحدهای مصرف کننده صنعتی، مسکونی و تجاری، IGAT I کلا ً به تامین نیازهای گازی مراکز صنعتی داخلی و ساکنان مناطق نزدیک اختصاص یافت. طرح IGAT II هم که در ابتدا به تعویق افتاد مجددا همانند IGAT I در جهت تامین نیازهای مردم کشور راه‌اندازی شد. امروزه در راستای تحقق اهداف فوق، شبکه‌ای به طول بیش از ۹,۱۰۶ کیلومتر وجود دارد که تا پایان سال ۱۳۷۴ کل خطوط لوله انتقال موجود فشار قوی امکان تغذیه بالغ بر ۲۴۳ شهر، ۲۲ نیروگاه گازسوز و بیش از ۱۲۰۰ واحد صنعتی کشور را فراهم آورده است. تا پایان سال ۱۳۷۴ نیز مجموعا ۳۸,۹۷۱کیلومتر شبکه‌گذاری و ۲,۲۳۹,۴۰۰ انشعاب در کشور احداث شد. در حال حاضر ۵ پالایشگاه در کشور فعالند که مهمترین آنها عبارتند از:

# '''پالایشگاه بیدبلند:''' این پالایشگاه در سال ۱۹۷۰ در منطقه آغاجاری در خوزستان برای پالایش گاز مایع تاسیس شد و ظرفیت پالایش آن ۳۴ میلیون متر مکعب در روز است.
# '''پالایشگاه شهید هاشمی‌نژاد (خانگیران):'''کار تاسیس این پالایشگاه در سال ۱۹۷۵م آغاز شد. ظرفیت سهمیه روزانه آن ۲۵۰/۱ میلیون فوت مکعب می‌باشد. این پالایشگاه که در ۳۰ کیلومتری سرخس واقع در استان خوزستان قرار دارد از نظر کیفیت تولید گاز مایع می‌تواند بهترین و پیچیده‌ترین واحد از این نوع در جهان محسوب شود. این پالایشگاه در سال ۱۹۸۵ به مرحله بهره‌برداری رسید و ظرفیت روزانه آن در حال حاضر ۲۱ میلیون متر مکعب است.
# '''پالایشگاه ولیعصر{عج} (کنگان):''' که در استان [[بوشهر]] و در ۲۵۰ کیلومتری جنوب شرقی بندرعباس و ۲۰۰ کیلومتری جنوب [[شیراز]] واقع شده است. ظرفیت پالایش روزانه آن حدود ۸۰ میلیون متر مکعب در روز است که فاز اول آن در سال ۱۳۶۸ ه ش (۱۹۹۰ م) به بهره‌برداری رسید. از دیگر پالایشگاه‌های‌گازکشورکه به بهره‌برداری رسیده می‌توان از پالایشگاه آغاز - دالان و سرخون نام برد که اولی در استان فارس و دومی در استان بوشهر واقع است. ظرفیت پالایش آنها به ترتیب ۴۰ و ۱۴ میلیون متر مکعب در روز است و هر دو در سال ۱۳۷۵ ه ش به بهره‌برداری رسیدند. صنعت گاز ایران از امتیازات بالقوه خوبی برای کسب موفقیت در بازاربین‌المللی گاز برخوردار است زیرا از نظر ذخایر گازی دومین کشور در سطح جهان است و با داشتن شبکه وسیع خطوط لوله گاز و بهره‌مندی از نیروهای متخصص و مجرب و واقع شدن بین خاور دور و آسیای میانه و اروپا می‌تواند منابع گاز خود را به کشورهای همسایه و حتی کشورهای اروپایی متصل‌کند. البته در این زمینه طرح‌ها و مطالعاتی هم صورت‌گرفته که بعضی از آنها با جدیّت دنبال می‌شوند از جمله طرح انتقال‌گاز ترکمنستان به اروپا از طریق ایران و طرح انتقال گاز ایران به کشورهای پاکستان، ترکیه و هندوستان. از دیگر موفقیتهای شرکت ملی گاز ایران می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* راه‌اندازی واحد تولید گاز شهید هاشمی‌نژاد در منطقه خانگیران (خراسان) که شامل سه واحد پالایشگاهی هر یک با ظرفیت ۵/۷ میلیون متر مکعب در روز است. این واحد پالایشگاهی در سال ۱۹۸۳ توسط رئیس جمهور وقت افتتاح شد.گاز (شیرین) این پالایشگاه از طریق شبکه خطوط لوله‌ای به طول ۸۰۰ کیلومتر استانهای خراسان و مازندران و نیز نیروگاه ۱۴۴۰ مگاواتی «نکا» (واقع در سواحل دریای خزر) را تغذیه می‌کند. شاخه‌های فرعی این شبکه هم اکنون به شهرهای [[مشهد]]، سرخس، [[نیشابور]]،[[گرگان]]، بهشهر و دیگر شهرهای واقع در مسیر نیز کشیده شده است.
* ساخت و نصب دومین خط لوله سراسری ایران که برای انتقال گاز به اروپای غربی از میدانهای‌گاز مستقل نار و کنگان به سوی مرزهای‌کشور شوروی سابق (کشورهای تازه استقلال یافته) کشیده شده است. این سیستم خطوط انتقال مشتمل بر ۱۰۳۰ کیلومتر لوله است که در سال ۱۹۸۳ تکمیل و راه‌اندازی شد.
* ساخت و نصب خط لوله کازرون - [[شیراز]] (در استان فارس) به طول ۵/۹۳ کیلومتر که در سال ۱۹۸۷ راه‌اندازی شد.
* ساخت و نصب شبکه خطوط لوله‌ای شامل ۸۷ کیلومتر در دو خط موازی از گویم به مرودشت برای رفع نیاز طرح توسعه کود شیمیایی شیراز که در سال ۱۹۸۴ راه‌اندازی شد.
* ساخت و نصب خط لوله دلیجان - اراک - ملایر - همدان که در سال ۱۹۸۸ راه‌اندازی شد.
* ساخت و نصب شبکه خط لوله سرخون به بندرعباس شامل شبکه‌ای به طول ۵۰ کیلومتر.

این سیستم پس از جداسازی انواع گازهای مایع موجود ذخیره غنی‌ای برای تغذیه نیروگاه بندرعباس تهیه می‌کند. این طرح در سال ۱۹۸۶ راه‌اندازی شد.

* ساخت و نصب شبکه انتقالی به طول ۳۶۵ کیلومتر که شهرهای مختلف از جمله شادگان، شوشتر، قمشه،گلپایگان، [[کاشان]]، شاهین‌شهر، [[شهرکرد]] و کوه نمد را زیر پوشش می‌گیرد. - ساخت و نصب شبکه خطوط گازرسانی در ۴۴ شهر و بیش از ۷۰ روستا، همچنین توسعه شبکه‌های گازرسانی [[تهران مصور|تهران]]، [[اصفهان]]، [[شیراز]]، [[مشهد]] و [[اهواز]].

=== صنایع سنگین ===
نقش صنایع سنگین (ذوب فلزات، ریخته‌گری، ماشین‌سازی، خودروسازی، پتروشیمی، نورد و ...) در اقتصاد کشورها بر کسی پوشیده نیست. این صنایع در ردیف صنایع مادر و کلیدی محسوب می‌شوند.

رژیم وابسته پهلوی با توجه به نقش‌کلیدی این صنایع در رشد اقتصاد کشور نمی‌توانست آن را نادیده بگیرد. از این رو اقداماتی از زمان [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]] برای ایجاد اینگونه صنایع در ایران صورت گرفت اما به دلایل سیاسی، اقتصادی اغلب آنها ناکام ماندند یا به بیراهه کشیده شدند. ایجاد صنایع سنگین در ایران از سال ۱۳۴۶ شروع شد و صنایعی از قبیل ذوب آهن، ماشین‌سازی، تراکتورسازی، آلومینیوم‌سازی، صنایع مس و پتروشیمی به‌وجود آمد.

==== ذوب آهن ====
می‌توان‌گفت ذوب آهن مهمترین صنعت‌کلیدی است و هرگونه توسعه صنعتی،کشاورزی، ارتباط و حمل و نقل، ایجاد تاسیسات و ساختمان‌سازی درگرو تامین ابزار و مصالح مورد نیاز آن از محل فرآورده‌ها و تولیدات صنعت فولاد است. لذا صنایعی از قبیل اتومبیل‌سازی، ماشین‌آلات کشاورزی، صنایع وسایل خانگی، صنایع لوله‌سازی و اسکلت‌سازی که از ذوب آهن تغذیه می‌شوند زمانی پیشرفت می‌کنند که خوراک آنها به موقع و به نحو شایسته تامین شوند.

هم‌اکنون، در جهان برای تولید آهن و فولاد دو روش عمده وجود دارد. یک روش، احیای، سنگ آهن در کوره بلند با استفاده از زغال سنگ است که تا به حال از نظر ماهیت فنی تغییری، نکرده است. روش دوم به احیای مستقیم موسوم است. استفاده تجارتی از این روش با بهره‌گیری ازگاز طبیعی از سال ۱۳۳۶ (۱۹۵۷) شروع شده است. در ایران هر دو روش به کارگرفته می‌شود ولی به دلیل عیار سنگ آهن ایران، مصرف زیاد برق در احیای مستقیم و تسلط نسبی ایران بر تکنولوژی روش کوره بلند؛ روش دوم بیشتر مورد استفاده است.

تولید فولاد در ایران از گذشته دور با روش سنتی صورت می‌گرفته و بیشتر به مصارف جنگی می‌رسید. ولی با رواج سلاح‌های آتشین در قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی این روش رفته رفته متروک شد و عدم حمایت زمامداران وقت از تولیدکنندگان داخلی و عدم تکمیل این روشها باعث شد این صنعت و رموز آن به کلی به فراموشی سپرده شود. کوره‌های قدیمی ذوب‌آهن ایران در شهرهای [[تبریز]]، رشت، قزوین و اطراف [[کرمان]] و قزوین قرار دارند. از دوره قاجار تلاشهایی برای ایجاد صنایع ذوب‌آهن در ایران صورت‌گرفت که منجر به ایجاد ذوب‌آهن آمل در سال ۱۲۶۳ و کارخانه «ذوب‌کنی» در تهران شد که البته به دلایل مختلف این واحدها متوقف شدند.

در سال ۱۳۱۶ قراردادی با یک شرکت آلمانی برای تاسیس یک کارخانه ۱۰۰ هزار تنی ذوب آهن در کرج امضا شد ولی با شروع جنگ جهانی دوم اجرای آن در سال ۱۳۱۸ متوقف شد. قرار بود سنگ آهن مورد نیاز این کارخانه از معادن سمنان و زغال سنگ آن از کوه‌های البرز تامین شود. اما سرانجام در سال ۱۳۳۱ ه ش و در پی مطالعات و بررسیهای انجام شده این طرح نامناسب تشخیص داده و رد شد. پس از مطالعات و بررسیهای مکان و امکان‌سنجی در مورد چند طرح پیشنهادی دیگر، سرانجام با ایجاد کارخانه ذوب‌آهن در اصفهان موافقت شد. برای این منظور در اواخر سال ۱۳۴۳ ه ش (۱۹۶۴ م) موافقت‌نامه‌ای بین ایران و شوروی منعقد و طرح آن در سال بعد تهیه شد و مورد توافق قرار گرفت. دو سال بعد، یعنی در سال ۱۳۴۶ ه ش (۱۹۶۷ م)کارهای ساختمانی آن در ۴۵ کیلومتری جنوب غربی [[اصفهان]] آغاز شد و سپس کارخانه‌های تولید چدن و نورد به ترتیب در سال ۱۳۵۰ ه ش (۱۹۷۱ م) و ۱۳۵۱ ه ش (۱۹۷۲ م) راه‌اندازی شد. ظرفیت اسمی کارخانه ۵۵۰ هزار تن بود. طرح توسعه این کارخانه تا ظرفیت ۹/۱ میلیون تن در سال ۱۳۵۲ ه ش آغاز و دومین کوره بلند آن ساخته شد ولی در سال ۱۳۶۲ ه ش به بهره‌برداری رسید.

پس از انقلاب تغییرات اساسی در ظرفیت کارخانه ایجاد شد. از جمله ظرفیت برق‌کارخانه از ۶۰ مگاوات به ۱۱۵ مگاوات افزایش یافت و ۱۴ سلول به باتریهای‌کوره‌کک شماره یک افزوده شد. ظرفیت جدید این واحد هم‌اکنون ۹/۱ میلیون تن بیش از ظرفیت اسمی آن است. بخشهای، اصلی کارخانه عبارتند از: بخش خطوط تولید و بخش تولید محصولات جانبی شیمیایی و کک،کوره بلند، ساخت فولاد، کارخانجات نورد و تولید سنگ آهک، کارخانه‌های تاسیسات و خدمات (مکانیکی، برقی و ...) و قسمتهای طرح و برنامه و امور مالی و بازرگانی.

محصولات تولیدی این کارخانه عبارتند از فولادهای ساختمانی و پولادهای کیفی کم‌عیار.

باید گفت که سهم هزینه مواد اولیه اصلی در هزینه تولید فولاد مطابق معیارهای جهانی بین ۴۰% تا %۴۵ است. این نسبت در ذوب آهن اصفهان حدود %۴۰ بود، که در مقایسه با ارقام مشابه جهانی قابل قبول و مطلوب است.

همچنین با افزایش تولید این کارخانه، کارایی نیروی انسانی شاغل در آن نیز افزایش یافته و به معیارهای مطلوب در سطح جهان نزدیک می‌شود.

در اواخر سال ۱۳۷۲ ه ش، همزمان با ولادت حضرت قائم «عج»، اولین کارگاه تحقیقات روش احیاء مستقیم «قائم» که پدیده‌ای جدید و روشی نو و برتر در تکنولوژی آهنی اسفنجی است با ظرفیت ۴۰ هزار تن در ذوب آهن اصفهان آغاز به کار کرد. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[صنایع پتروشیمی]]
* [[ذخایر مس ایران]]
* [[ذخایر نفت خام ایران]]
* [[گاز ایران]]
* [[صنایع سنگین]]
* [[پالایشگاه های نفت]]
* [[صنعت آهن و فولاد]]

== پاورقی ==
{1}. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای مستمر.

{2}. دستگاه تبدیل کاتالیستی با احیای دوره‌ای.

== منبع اصلی ==
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
[https://ensani.ir/fa/article/author/29650 سیاوش مریدی]
[[index.php?title=رده:مردم شناسی]]