نمایش مبدأ برای ایوان مداین

'''ريشة واژه:''' شهر مداين از هفت شهر تشكيل شده بوده است كه به همين دليل واژة مداين (شهرها) به كار مي‌برند.<sup>1</sup> ساختماني كه تحت عنوان ايوان مدائن در دورة ساسانيان در اين شهر ساخته مي‌شود، يكي از با‌شكوه‌ترين و گسترده‌ترين ساختمان‌هاي پادشاهي ايران بوده است.<sup>2</sup> طاق كسري يا ايوان كسري ‌گويند. هنوز ويرانه‌هاي آن در محلة «اسپانبر» در مدائن موجب حيرت سياحان است.<sup>3</sup>

'''تاريخ بنا:'''

مشهورترين بنايي كه پادشاهان ساساني ساخته‌اند، قصري است كه ايرانيان آن را طاق كسري يا ايوان كسري مي‌نامند. به عقيدة هرتسفلد طاق كسري از بناهاي عهد شاپور اول است،<sup>4</sup> اما رويتر روايات متداول را تأئيد كرده است وي گويد؛ طاق كسري بارگاهي است كه خسرو اول آن را بنا نهاد. همچنين ابن بلخي نويسندة كتاب فارس‌نامه اين بنا را به شاپور ذوالاكتاف و حكيم فردوسي به خسروپرويز نسبت مي‌دهد.

'''سير تاريخي:''' 

ايوان مدائن مقر عادي شاهنشاه بوده و از اين‌جا امور كشور را ؟ مي‌داده است. كامل‌ترين شرحي كه پيرامون چگونگي و كيفيت عمليات ساخت اين بناي بي ‌بديل در دسترس است، روايت شاهنامة فردوسي مي‌باشد، بدين شرح؛ به فرمان و فرمودة خسرو پرويز سه هزار كارگر و معمار زبردست از اقصي نقاط جهان براي ساخت اين كاخ به ايران و به درگاه مي‌آيند كه از ميان اين سه هزار نفر، سه معمار برجسته (دو رومي و يك‌ پارسي) انتخاب گرديده و از ميان اين سه نفر يك معمار رومي كه «فرغان» نام داشته برگزيده مي‌‌شود.<sup>5</sup> 

اطلاعات ما در مورد ساخت و گسترش اين بنا محدود است، چه عموماً در گذشته و همچنين شرايط كنوني در تاريخ اجتماعي ايران نوشته نشده و نمي‌شود. با توجه به ثبوت ساسانيان، اهميت اين ساختمان براي ايرانيان بي‌نهايت زياد بوده است، به گونه‌اي كه نمونة كوچكي از اين بنا با طاق آن در يكي از شهرستان‌هاي ايران بر فراز كوه وجود دارد.<sup>6</sup>

در زمان صدر اسلام، ايوان مدائن توسط اعراب تسخير گشت و حملات ايشان و مرور زمان و روزگاران دست بر دست يكديگر نهاده و اين بنا را بدين روزگار كه مشهود است، مبدل ساختند. در 1888م  جناح شمالي كاخ بر اثر زلزله فرو ريخت و اكنون نيز جناح جنوبي در شرف انهدام است.<sup>7</sup>

امروزه تنها سمت چپ نماي كاخ باقي مانده است. خراب كردن قسمت مهمي از بنا را هم به منصور خليفة عباسي نسبت مي‌دهند.

'''اجزاء بنا:'''

مجموعه خرابه‌هاي اين كاخ و متعلقات آن مساحتي به عرض و طول 400×300  متر را پوشانيده است. در اين مساحت آثار چند بنا ديده مي‌شود. علاوه بر طاق كسري عمارتي است كه به فاصلة 100 متر در شرق طاق و تلي كه معروف به «حريم كسري» است.<sup>8</sup>

در نماي اين بنا دو رديف طاق نما وجود دارد كه از هر رديف به رديف ديگر شكل و اندازة آن فرق مي‌كند.

در آن زمان هشت تالار كوچك در دو سمت اين ايوان بوده يعني چهار تالار از سمت چپ و چهار تالار از سمت راست و اين ايوان تالار جشن و سلام بوده است. اين هشت تالار به يكديگر در داشته ولي تنها دو تالار جلو، به ايوان راه داشته است. طاق‌هاي اين تالار را ضربي زده بودند. ولي طاقچه‌هاي آن طاق‌هاي گلابي داشته است. نماي بيروني قصر 93 متر دامنه داشته و از دو طرف شش طبقه طاق‌نما روي هم ساخته بودند. اين بارگاه بزرگ مستقيماً به حياط بزرگ عمارت سلطنتي باز مي‌شده و فقط پردة بزرگي اندرون بارگاه را از ديدگان پوشيده مي‌ساخت و در مواقع جلوس  پرده بالا مي‌رفت و شاهنشاه ايران در انظار رعاياي خويش آشكار مي‌شد.<sup>9</sup>

ديوارهاي اين بارگاه را از پارچه‌هاي فاخر پوشانيده بودند. در بالاي ديوارهاي دو طرف طاق چوب‌هاي بسيار كلفت جا داده‌اند كه پاية طاق بر روي آن قرار دارد و اين تير‌ها ظاهراً از چوب سرو است. در سقف تالار 150 روزنه به قطر 12 تا 15 سانتي‌متر تعبيه گرديده است كه نوري لطيف از آن‌جا به درون مي‌تابد.<sup>10</sup>

فرشي كه در اين ساختمان گسترده بودند با عنوان فرش بهارستان با قسمتي از آن كه در موزه‌ها باقي مانده (برآورد كرده‌اند كه با دلار 75 ريال ارزش اين فرش 168 ميليارد بوده است!)

ويژگي‌ مهم اين بنا و بناهاي مشابه آن طاق ضربي با سنگ لاشه و گچ ويژه با ارتفاع 15 متر و دهانة 15 متر مي‌باشد. معادن گچي وجود داشته كه در چهار دقيقه و گاه هفت دقيقه مي‌بسته است.<sup>11</sup>

'''نتيجه‌گيري:''' ايوان مدائن يا طاق كسري يكي از پايتخت‌هاي ساسانيان و بزرگ‌ترين شهر ايران در دورة ساساني بوده است. اين بنا كه با آجرهاي سفيد بزرگ ساخته شده جزء شاهكارهاي هنري ايران و جهان محسوب مي‌شود.

فاطمه زارع