نمایش مبدأ برای اماکن سوگواری

میراث گذشتگان از طریق آداب و رسوم اجتماعی به آیندگان منتقل می‌شود و به ابزار، وسایل، روش و پیام نیاز دارد. میزان توجه به ایجاد و آماده‌سازی وسایل و ابزار مراسم معرف اهمیت و اعتبار آن است. ارزشهای اعتقادی به عنوان عمده‌ترین عامل در ایجاد انگیزه برای اجرای مراسم یا بازدارندگی آن همواره کارکردهای متفاوتی داشته‌اند مثلاً تا چند قرن بعد از اسلام، ساختن بنای یادبود بر فراز مقبره مردگان اعم از مقدسین یا مردم عادی معمول نبود و حتی تقبیح می‌شد ولی از قرن دهم میلادی به بعد، نقش اجتماعی، دینی، سیاسی و فرهنگی، شخصیتهای مذهبی و سیاسی و ... موجب شد تا به منظور استمرار و حفظ آثار و نقش آنها بناهای یادبودی بر مزار مردگان ساخته شود.

در سال ۹۶۶ م معزالدوله دیلمی (دوران حکومت از ۹۴۵ تا ۹۶۷ م) بر مزار اهل بیت و بزرگان قریش گنبد و بارگاهی پدید آورد. این امر سبب شد تا اعیان و اشراف از وی تقلید کنند و برای خود و بزرگانشان بناها و مقبره‌های عظیمی بسازند. از این زمان، بر روی قبر شاهزادگان برجهای مرتفع استوانه‌ای شکلی ساختند که شکل آن مانند کله قند بود و از ده کیلومتری رأس آن مشاهده می‌شد. از قرن دوازدهم میلادی به بعد ساختن بناهای رفیع با گنبد و بارگاه و سالنهای مزین به قالی و قرآن و چراغهای متعدد معمول گردید؛ برای حفظ و نگهداری این بناها از عواید سالانه موقوفات استفاده می‌کردند.

پادشاهان [[آل بویه]] (۹۴۵-۱۰۵۵ م) برای علی علیه‌السلام و فرزندش [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] در نجف و کربلا دو مقبره مجلل ساختند و پس از مرگ در جوار آنان دفن شدند از این دوره به بعد تدفبن در مجاورت قبور امامان از اهمیت و اعتبار زیادی برخوردار شد به این دلیل از این دوره به بعد در بین فرق مختلف مسأله انتقال اجساد مردگان و بردن جنازه خشک یا مومیایی، اشده به وسیله کاروان به سرزمین بین‌النهرین و دفن آنها در جوار بزرگان دین در اماکن متبرکه (کربلا، نجف و ...) معمول گردید. پس از چندی اهل تسنن نیز از روش شیعیان تقلید کردند و در مدینه و بیت‌المقدس یا در دمشق و بغداد، که جزء بلاد مقدسه محسوب می‌شدند، به دفن اموات می‌پرداختند. پس از آن یهودیها و مسیحیان نیز به این عادت مذهبی روی آوردند و اغنیاء و مؤمنان آنها در اماکن مقدسه برای خود آرامگاهی بنا کردند.

در طی قرون متمادی توجه به مقبره و آرامگاه در ایران همگانی شد و شهرهای مقدس قم و مشهد، که مدفن دو نفر از شخصیتهای معتبر مذهبی شیعیان هستند، مورد توجه قرار گرفتند به نحوی که عده‌ای به خرید و فروش زمینهای مجاور حرم پرداختند و از این طریق قیمت زمین و مراکز تجاری و پذیرایی بالا رفت. به تدریج مقبره‌ها و اماکن مقدس که به منظور تجلیل و بزرگداشت شخصیتهای مذهبی، سیاسی، علمی و ... ساخته شده بودند برای اجرای مراسم سوگواریها، جشنها، آموزش علوم دینی و ... مورد توجه مردم قرار گرفتند و محل اجرای نمایشات مذهبی و ... شدند. افزایش کارکردهای مقابر و زیارتگاه‌ها بر شکل و شیوه معماری این اماکن اثر گذاشت به نحوی که روز به روز بر شکوه و زیبایی آنها افزوده شد. استفاده از بناها و ساختمانهای یادبود و زیارتگاه‌ها برای اجرای مراسم مذهبی و بزرگداشت مقدسین در جشنها و سوگواریها به تدریج زمینه را برای احداث بناهای اختصاصی برای این امور فراهم ساخت این بناها به نام تماشاخانه معروف شدند.

تازه‌ترین کشفهای نویسندگان تاریخ تماشاخانه‌ها به نحو غیر قابل انکاری نشان داده است که در سده‌های میانه میلادی آنچه برای نمایش اسرار بزرگ رنج و مصیبت مسیح به کار می‌رفته سکوی برجسته و تندی بوده که مردم آن را در میان می‌گرفتند و همه مجلس محدود به مکانهای مرتفعی بر روی چوب‌بندیهایی بود که افراد صاحب منصب و برجسته بر روی آنها می‌نشستند. اینک می‌دانیم که فقط اینگونه دستگاه‌ها امکان پذیرش جمع کثیری از مردم را داشتند که برای تماشای نمایش بر آنها هجوم می‌آوردند و هیچ چیز از متن و منظره از دید آنها پنهان نمی‌ماند.<ref>انریکو فولکین یونی. '''تعزیه هنر پیشرو ایران (مقایسه بین تعزیه ایرانی و غرب)'''. ترجمه داود حاتمی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷، ص ۱۸۰.</ref>

در ایران نخست مقبره‌ها، مساجد، قبرستانها (روباز) و اماکن متبرکه (مقبره مقدسین) مراکز اولیه برگزاری آیین‌های سوگواری و جشنهای مذهبی بوده است. در طی یک روند تاریخی و تکاملی مراکزی اختصاصی به نام «تکیه» برای اجرای مراسم سوگواری و سایر مراسم مذهبی تأسیس گردیده است که شباهت تکیه‌ها با آنچه که در کشورهای اروپایی برای اجرای مراسم نمایشی مذهبی وجود داشته شگفت‌انگیز است.
[[پرونده:تکیه.jpg|بندانگشتی|تکیه دولت-قابل بازیابی از https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1403/4/26/19580098_828.jpg]]

==== [[تکیه و حسینیه]] ====
تکیه جایگاه بزرگی است که در آن مراسم سوگواری و نمایشات مذهبی (تعزیه) برگزار می‌گردد. از دوره صفویه درباریان، اشراف و توده مردم برای احداث تکیه و [[حسینیه|حسینیه‌های]] مختلف اقدام کردند (محلی که در آن مراسم سوگواری امام حسین (ع) برگزار می‌گردد حسینیه نام دارد) معروفترین تکیه در ایران تکیه دولت بوده که در زمان [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین]] شاه در جنب کاخ شاهی احداث شده است.

[[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] به تبعیت از سنت قدیمی که هر پادشاه باید یک بنای مقدس از خود به یادگار بگذارد بعد از مراجعت از اروپا دستورداد تکیه‌ای به سبک تازه و متصل به کاخ بناکنند. تکیه و حسینیه از معماری خاصی برخوردار است و خطاطان، نقاشان، معماران و کاشیکاران در هرچه با شکوه‌تر ساختن آن نقش داشته‌اند. معمولاً در وسط تکیه جایگاه بلندی به نام «سکو» تعبیه می‌شده است که با فرشهای مجلل تزیین می‌گردد، این سکو اختصاص به بازیگرها، نوحه‌خوانان و ... دارد. 

در واقع این سکو همان پیست یا سن نمایش است. در تکیه محل نشستن مردها، زنها و خانواده‌هایی که مهمانان ویژه یا از شخصیت‌های ممتاز هستند از یکدیگر مجزاست ولی عمده‌ترین خصوصیت اجتماعی تکیه این است که جایگاهها فقط برحسب جنس از یکدیگر متمایز می‌شوند. منزلت اجتماعی مردها و زنها در نحوه استقرار آنها دخالت چندانی ندارد. زنان از طبقات متوسط و پائین جامعه در کنار زنان به اصطلاح محترمین شهر به تماشای سوگواری یا روضه و یا [[تعزیه]] می‌پردازند. علاوه بر سکو که در وسط تکیه قرار دارد منبرهای بلندی در گوشه‌ای از [[حسینیه]] یا تکیه قرار دارد تا [[روضه خوانی|روضه‌خوان]]، [[نوحه خوانی|نوحه‌خوان]] و یا روحانیونی که به ذکر حوادث کربلا یا سایر مصائب مربوط به خاندان رسول خدا می‌پردازند بر آن جلوس نمایند. کلیه شرکت‌کنندگان در این مراسم بر روی زمین می‌نشینند.

[[تکیه و حسینیه|تکیه‌ها و حسینه‌ها]] را به لحاظ استقرار می‌توان به دو گروه ثابت و موقت تقسیم کرد. تکیه‌های ثابت بنا و ساختمان ثابتی دارند و از تأسیسات مختلف مثل آشپزخانه، چایخانه، کتابخانه، انبار نگهداری مواد اولیه و لوازم و ابزار مربوطه، انواع ابزارهای سوگواری مثل علم، نخل و ... برخوردارند. هزینه نگهداری تکیه‌های ثابت یا از طریق موقوفات مربوط به آنها تأمین می‌شود یا با کمک اهالی محلی که آن تکیه در آن بنا شده و منصوب به آنهاست. تاریخ دقیق ساختمان یکی از تکیه‌های ثابت در تهران «تکیه نوروز خان» سال ۱۱۷۷ ش. مقارن با سلطنت [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلیشاه]] است.

تکیه‌های موقت به همت مردم هر محله و فقط در ایام برگزاری [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)،]] یعنی در ده روز اول ماه محرم، در هر سال در قطعه زمین همواری که معمولاً در هر محله وجود دارد احداث می‌شود. این قبیل تکیه‌ها به وسیله چادرهای بزرگ از جنس برزنت محفوظ می‌گردد که وقفی، نذری و یا به صورت اجاره‌ای به وسیله هیأت مدیره هیأت‌های سوگواری تهیه و مستقر می‌شود. به این ترتیب وسایل مربوط به تزنین تکیه موقت و مخارج آن را مردم هر محله و بر اساس اصول اعتقادی و نذرهایی که تقبل کرده‌اند تأمین می‌نمایند.<blockquote>«ساختمان تکیه‌های موقت رابطه روشنی با روحیه دوره طولانی چادرنشینی گذشته دارد. نمایشخانه عبارت بود [است] از چادر یاخیمه بسیار بزرگی که بر تیرکهای چوبی استوار می‌شد و می‌شد آن را به آسانی بر پا کرد و با جمع و مستقر کرد»<ref>بیضایی، بهرام. '''نمایش در ایران'''. تهران: نشر کاویان، ۱۳۴۴، ص ۱۲۲.</ref>.</blockquote>

تکیه‌های موقت معمولاً در میادین شهر، جلوی مساجد، اماکن آزاد و باز ایجاد می‌شوند. نمایش و اجرای مراسم سوگ در فضای باز از شکوه خاصی برخوردار است زیرا محدودیت مکانی اجرای نقش شرکت کنندگان در مراسم، اعم از مجریان و تماشاگران و ... را با اشکال روبرو می‌سازد. به سخن دبگر با آنکه می‌توان از لحاظ مرفولوژی فیزیکی تکیه‌ها را به ثابت و غبر ثابت تقسیم کرد ولی کارکرد این مکان که همان اجرای [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] دسته جمعی است هیچگونه محدودیت مکانی را نمی‌پذیرد بنابراین هر مکانی که برای اجرای چنین مقاصدی مناسب باشد خواه چهارراه شهر، خواه بنایی خوش ساخت، خواه بر مزار مردگان و ... به شرطی مورد استفاده قرار می‌گیرد که گنجایش انبوه شرکت کنندگان را داشته باشد. اکنت گوبینو که در قرن سیزدهم هجری شمسی در ایران بوده ضمن بیان خصوصیات [[تکیه و حسینیه|تکیه‌ها و حسینیه‌ها]] عظمت آنها را در دوره [[ناصر الدین شاه قاجار|سلطنت ناصرالدین شاه]] ستوده است. وی می‌نویسد:<blockquote>«تکیه‌های کوچک پایتخت، هر یک تا سیصد تماشاگر را در خود جا می‌داده است نمایشخانه‌های بزرگ تکیه‌های ولی خان، سپهسالار، قورخانه، حاجی میرزا آقاسی، سرچشمه، عزت‌الدوله، نوروزخان، رضا قلیخان، سرتخت، اسماعیل بزاز، چهل تن، سید ناصرالدین، حیات شاهی و ... تا حدود سه هزار نفر جا داشته‌اند. در اصفهان تکیه‌هایی، (گویا بدون سقف) بوده که در آنها بیست تا سی هزار نفر به تماشا می‌نشسته‌اند»<ref>بیضایی، بهرام. '''نمایش در ایران'''. تهران: نشر کاویان، ۱۳۴۴، ص ۱۲۸.</ref>.</blockquote>مسأله ایجاد و نگهداری [[تکیه و حسینیه|تکیه‌ها و حسینه‌ها]]؛ پدیده اجتماعی - اعتقادی موقوفات و نذرها را تقویت کرده است.گاه بانی یا مؤسس این اماکن شاهزادگان، پادشاهان و یا اشراف بوده‌اند و گاه افراد ثروتمند جامعه. لیدی شیل همسر کلنل شیل سفیر انگلستان که در اوایل سلطنت [[نادرشاه افشار|نادرشاه]] در ایران بوده نوشته است:<blockquote>«بانی تکیه صدر اعظم بود. تکیه را عمارت بزرگی توصیف می‌کند که گنجایش هزاران نفر را دارد ...»<ref>ساموئل پیترسون. '''تعزیه هنر بومی پیشرو ایران (تعزیه و هنرهای مربوط به آن)'''. ترجمه داود حاتمی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷، ص ۱۱۰.</ref>.</blockquote>کنت گوبینو می‌نویسد:<blockquote>«در هر محله تهران تکیه‌ای هست و چون هیچ بودجه دولتی برای تعزیه صرف نمی‌شود تنی چند از وزراء به همراه شاه از سرپرستان و مشوقان تماشاخانه‌های (منظور تکیه است)<ref>تأکید از نگارنده است.</ref> معروف هستند.»</blockquote>به این ترتیب بجز نذر که عاملی قطعی در پیشرفت اشکال مختلف برگزاری [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] فرزندان [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|علی (ع)]]، بویژه [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] است، به وقف باید توجه شایانی مبذول گردد. وقف که درآمدی دائمی و پایدار برای تکیه‌ها و انجام [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] و [[تعزیه]] است این مراسم را به صورت یک نهاد دینی واقعی تبدیل کرده است زیرا تکیه‌ها علاوه بر اینکه در ایام سوگواری مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ در سایر ایام سال به عنوان مرکزی برای آموزش اصول و تعلیمات دینی و ... به فعالیت می‌پردازد. به گفته عبدالله مستوفی تکیه‌هایی که در تهران در هر محل و هر گذر وجود داشت [دارد]<ref>تأکید از نگارنده است.</ref> باید به وسیله بانیانی با تقوا ساخته شده باشد که گاه دکانهایی را وقف آنها می‌کرده‌اند [می‌کنند]<ref>تأکید از نگارنده است.</ref> درآمد این موقوفه‌ها، که یک متولی آن را اداره می‌کرد، به مصرف حفظ تکیه و کارهای آن می‌رسید (می‌رسد)<ref>تأکید از نگارنده است.</ref>با اینهمه بیشتر تکیه‌ها موقوفه نداشتند.

بعضی تکیه‌ها به اسم همه ساکنان محله بودند (هست)<ref>تأکید از نگارنده است.</ref> و به همه تعلق داشتند. به این علت افراد محله به خصوص افراد سرشناس در تأمین هزینه آن در ایام سوگواری ماه محرم و یا تعزیه پیشقدم می‌شدند. در حال حاضر، در مناطق مختلف [[استان تهران|تهران]] بزرگ (جنوب غربی، جنوب شرقی، شمال غربی، شمال شرقی، مرکزی، شهر ری، شمیرانات و لواسانات) بیش از نه هزار هیأت سوگواری وجود دارد که برحسب قدمت و سابقه تاریخی به قرار زیر هستند:

# هیأت‌هایی که بیش از نیم قرن است به فعالیت مشغولند (تعداد:35)؛
# هیأت‌هایی که بیش از ۲۰ سال است به فعالیت مشغولند (تعداد:900)؛
# هیأت‌هایی که به طور سالیانه تشکیل می‌شوند (تعداد:8000).

برای برگزاری [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] تعداد تکیه‌های ثابت در شهر تهران در حال حاضر قریب ۵۰۰ باب است که از مختصات تکیه‌های ثابت برخوردار می‌باشند. سایر هیأت‌ها به طور فصلی از مساجد، منازل، اماکن عمومی اماکن زیارتی و ... برای اجرای [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] استفاده می‌کنند. امروزه تکیه‌ها علاوه بر برگزار کردن [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] و [[تعزیه]]، تحت نظر هیأت مدیره به انجام خدمات اجتماعی دیگری نظیر پرداخت وام به مستمندان و به جوانانی که قصد [[ازدواج]] دارند و کمک به خانه‌های سالمندان، دارالایتام و ... نیز اقدام می‌کند.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[تأثیر سوگواری بر هنر و ادبیات در ایران]]
* [[هنر و سوگواریهای مذهبی]]
* [[نقاشی در سوگواریهای مذهبی]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
محمد صادق فربد
[[رده:فرهنگ و نظام فرهنگی]]