نمایش مبدأ برای موسیقی مازندران

محدودة جغرافيايي موسيقي مازندران علاوه بر استان مازندران، برخي از نواحي ديگر را كه در تقسيمات كشوري در استان‌هاي سمنان، گلستان و تهران قرار دارند نيز در بر‌مي‌گيرد. به اين ترتيب بخش عمده‌اي از ساكنان دو سوي البرز از موسيقي مازندراني بهره مي‌جويند. اين پهنة جغرافيايي از نظر قومي نيز بسيار متنوع است. لايه‌هايي از موسيقي تركمني<sup>*</sup> و خراساني<sup>*</sup> در شرق مازندران و نمودهايي از موسيقي گيلان<sup>*</sup> در غرب مازندران هويداست. اقوام مهاجر نيز هر كدام به سهم خويش بر موسيقي مناطقي از مازندران تأثير گذاشته و تأثير گرفته‌اند. 

موسيقي مازندران را مي‌توان در يك تقسيم‌بندي كلّي به سه بخش موسيقي مازندران مركزي، موسيقي مازندران شرقي و موسيقي مازندران غربي تقسيم كرد. موسيقي علي‌آباد كتول<sup>*</sup> اگر چه از نظر فرهنگي در قلمرو موسيقي مازندران محسوب مي‌شود امّا با توجه به تقسيمات كشوري جديد در قلمرو استان گلستان قرار مي‌گيرد. موسيقي گُداري نيز اگر چه سبكي متفاوت دارد به مركزيت قنبرآباد بهشهر قابل تفكيك است امّا آن را مي‌توان روايتي متفاوت از موسيقي شرق مازندران به حساب آورد.

'''موسيقي شرق مازندران (مازندران شرقي)'''

اين موسيقي از ميان دو رود ساري تا كوهپايه‌هاي تَبري زبان گرگان جريان دارد. موسيقي اين منطقه علاوه بر ارتباط با موسيقي مناطق مركزي مازندران، با موسيقي‌هاي كتولي<sup>*</sup>، تركمني<sup>*</sup> و خراساني<sup>*</sup> نيز ارتباط دارد. قوم گُدار كه يكي از طوايف كوليان به حساب مي‌آيند در تكوين و تكامل اين موسيقي نقش بسزايي داشته است. موسيقي شرق مازندران برگِرد چند مقام اصلي شكل گرفته‌ كه رايج‌ترين آن مقام‌هرايي يا مجموعة چند مقام است كه با عنوان هرايي متشكل شده‌اند. اين منظومة مهم با دو سبك يا شيوة اصلي يعني هرايي كتولي و هرايي قنبرآبادي اجرا مي‌شود. هرايي داراي شاخه‌هاي متعدد است و ريز مقام‌هاي چندي از آن منشعب شده‌اند. روايت‌هاي گُداري از موسيقي شرق مازندران در برگيرندة مقام‌هاي متعدد است كه مهم‌ترين آن‌ها هرايي (با شاخه‌هاي: گُل، بلبل، چاربند عاشق و ... )، طبيب و عباس مسكين است. به جز آن‌چه ذكر شد مي‌توان از اميري، حقاني و نجما نام برد كه اگر چه به موسيقي مازندران مركزي تعلق دارند امّا در مازندران شرقي نيز تا حدودي اجرا مي‌شوند. از جمله ديگر آهنگ‌هاي ديگر اين منطقه مي‌توان به لاره، توتون جاري، نيرّه‌جان، نرگس‌بانو و عُمي دِتِر جان نام برد. سازهاي متداول در شرق مازندران شامل دوتار<sup>*</sup>، كمانچه<sup>*</sup>، سرنا<sup>*</sup>، دهل<sup>*</sup>، دست دايره<sup>*</sup> و در حدّ محدودي ني<sup>*</sup> لـله است.

'''موسيقي مازندران مركزي'''

موسيقي مناطق گسترده‌اي از كوهستان‌هاي مازندران از هزار جريب تا دماوند و جلگه‌هاي ميان ساري تا چالوس براساس قديمي‌ترين نغمه هاي چوپاني شكل گرفته است. اين موسيقي در مناطق كوهستاني به خاطر صعب‌العبور بودن دست نخورده‌تر باقي مانده است. محور اصلي موسيقي مازندران مركزي، پنج مقام آوازي تَبري بلند، تَبري كوتاه، كتولي بلند، كتولي كوتاه (كِل حال) و ميون كتولي است. قطعات سازيِ چوپاني نيز بخش مهم ديگري از موسيقي مازندران مركزي است. سازهاي متداول در مناطق مركزي مازندران شامل سرنا<sup>*</sup>، دِسَركوتِن (نقاره<sup>*</sup>)، ني<sup>*</sup> (للـه وا) و در دوره‌اي نزديك به معاصر كمانچه<sup>*</sup> است.

'''موسيقي مازندران غربي'''

مناطق غربي مازندران از آن‌جا كه در همسايگي مناطق  شرقي گيلان قرار دارد، محل تلاقي دو فرهنگ است. موسيقي اين منطقه تركيبي از خصوصيات موسيقي شرق گيلان و مناطق مركزي مازندران است. اين در هم آميختگي فرهنگي را به جز موسيقي در ديگر آداب و رسوم و حتي زبان مي‌توان مشاهده كرد. از يك سو بسياري از مقام‌ها و آوازهاي مناطق مركزي مازندران با دگرگوني‌هاي زياد در غرب مازندران حضور دارند و از ديگر سو منظومه‌هاي گيلي نيز اجرا مي‌شوند. طوايفي از كُردهاي افشار، لَك‌ها و گُدارها كه در غرب مازندران زندگي مي‌كنند تأثيرات قابل توجهي بر موسيقي اين منطقه نگذاشته‌اند. سازهاي متداول در غرب مازندران شامل سرنا<sup>*</sup>، دهل<sup>*</sup>، ني<sup>*</sup> (للـه) است.



'''مآخذ:'''

اطلاعات اين مدخل از طريق منابع زير تأمين شده است:

-       كار ميداني

-      '''''دايرةالمعارف سازهاي ايران'''''. جلد اول و دوم، محمدرضا درويشي، ماهور.

<sup>-              </sup>'''''آيينه و آواز'''''. محمدرضا درويشي. مركز موسيقي حوزة هنري..

محمدرضا درویشی