نمایش مبدأ برای استان قزوین

قزوین، نام استانی درنیمه شمالی ایران به مرکزیت شهری به همین نام (شهر قزوین) این استان از شمال با استان‌های مازنداران و [[استان گیلان|گیلان]]، از غرب با [[استان زنجان]]، از شرق با استان تهران، و از جنوب با [[استان مرکزی]] و [[استان همدان|همدان]] همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری کشور. اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان قزوین). چ1، تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.
[[پرونده:باغ صفوی استان قزوین.jpg|بندانگشتی|321x321پیکسل|باغ صفوی استان قزوین، قابل بازیابی از<nowiki/>https://ikiu.ac.ir/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86]]
استان قزوین با مختصات جغرافیایی 24َ˚35 تا 49َ˚36 عرض شمالی و 44َ˚48 تا 51َ˚50 طول شرقی، و وسعت 15491کم، 9/0 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. اطلس راهنمای استان‌های ایران. چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص39.</ref>.

این استان برابر آخرین تقسیمات کشوری، دارای 5 شهرستان، 19 بخش، 46 دهستان و 24 شهر است. اسامی شهرستان‌های استان عبارتند از: آبیک، البرز، تاکستان و قزوین<ref>دفتر تقسیمات کشوری. نقشه و جدول تقسیمات کشوری. تهران: وزارت کشور، 1383، ص 5 و 6.</ref>.

استان قزوین با داشتن ارتفاعی بالاتر از ارتفاع متوسط ایران (1200م) در 90 درصد از سطح خود، یکی از استان‌های مرتفع و کوهستانی ایران است. رشته کوه‌های البرز غربی و کوه‌های طارم سراسر شمال استان را فرا گرفته و در جنوب استان نیز کوه‌های آراسنج و آوج واقع شده‌اند. در میان این واحدهای کوهستانی، و در بخش میانی استان، دشت بزرگ قزوین قرار دارد که مراکز هر پنج شهرستان استان، که پنج کانون بزرگ شهری استان نیز هستند، یعنی شهرهای قزوین، تاکستان، بویین زهرا، آبیک و البرز، در همین دشت قرار دارند<ref name=":0">سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 23.</ref>.

درجه حرارت و میزان بارش در استان قزوین که عوامل تشکیل دهنده چگونگی آب و هوا هستند، با توجه به توپوگرافی و میزان وزش باد به داخل استان، دارای تفاوت‌هایی است. اختلاف شدید ارتفاع بین مناطق کوهستانی و دشت قزوین و نیز جهت و امتداد ناهمواری‌های شمال استان که مانع از ورود بادهای باران آور خزری و حتی توده‌های هوای مدیترانه‌ای می‌شود، در مجموع آب و هوای کوهستانی متأثر از ارتفاع را حاکم بر استان ساخته است. در نقشه همباران استان میزان بارندگی سالیانه استان از 750 میلی متر در شمال و 650 میلی متر از جنوب آغاز شده و در جنوب شرقی دشت قزوین به تدریج 200 میلی متر کاهش می‌یابد. با این حال باد «مه» که منشاء آن ارتفاعات اطراف سفیدرود است و نیز باد «راز» که منشاء آن فلات مرکزی ایران است، استان قزوین را تحت تأثیر نتایج مثبت خود قرار می‌دهد<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 4.</ref>. بخش عمده‌ای از گستره جغرافیایی استان قزوین در زیر حوضه دریاچه نمک<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج3: حوضه آبریز دریای خزر). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1383، ص 5-3، 255 و 256.</ref> (در حوضه آبریز ایران مرکزی) و بخش کوچک تر آن در زیر حوضه سفیدرود (در حوضه آبریز دریاچه خزر) قرار دارد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور. (ج2 :حوضه آبریز دریای خزر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1382، ص 99-95، 291و104.</ref>.

رودهای نسبتاً پر آب طالقان رود و شاهرود در منطقه کوهستانی شمال استان، پس از دریافت ریزآبه‌های متعدد نهایتاً به دریاچه سد سفیدرود ملحق شده و سپس همراه با رود مذکور به دریای خزر می‌ریزد.

جریان‌های سطحی موجود در دشت قزوین که از ارتفاعات شمال، غرب و جنوب سرچشمه می‌گیرد به طور مستقیم و یا غیرمستقیم، نهایتاً رود شور را تشکیل می‌دهند و به سوی دریاچه نمک (قم) روان می‌شوند<ref name=":0" />.

استان قزوین، عموماً بر روی منطقه‌ای زلزله خیز با خطر «خیلی بالا»، «بالا»، و «متوسط، با گسل‌های متعدد که در نیم قرن اخیر موجب وقوع زلزله‌های شدید، بویژه دو زلزله مرگبار و ویرانگر بوئین زهرا و رودبار ـ طارم به بزرگی 2/7 و 3/7 ریشتر در 1341 و 1369 شده است، قرار دارد<ref>الف: سازمان نقشه برداری کشور. اطلس زمین شناسی (اطلس ملی ایران). چ1. تهران: سازمان نقشه برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1382، ص45.

ب: منبع 4. ص 34 و 35.</ref>.

سرزمین قزوین، با نام‌های باستانی خود از جمله شادشاپور، کازبین، کاسپین، کاشوین، کژوین و نیز با لقب‌های باب الجنه، دارالموحدین<ref>چکنگی، علی رضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مکان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص177 ص 235.</ref>، از گذشته‌های دور به عنوان سرزمینی تاریخی و شناخته شده در جغرافیای ایران، در منابع و آثار تاریخی مکتوب، مطرح بوده است.

در حدودالعالم از قزوین چنین یاد شده است که «از گرد وی بارۀ، و ایشانرا یکی جوی آبست کی اندر میان مزگت جامع گذرد و چندانست کی بخورند...»<ref>حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری، 1362، ص142.</ref>

در عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات پنج بار از قزوین نام برده شده با این عنوان که شهر قزوین را شاپور (ذولاکتاف) بنا کرد و اهالی آن مردمی هستند «دین دار با جمال و هیبت و شجاع و جمعیت و کثرتی دارند کی در عالم شهری بنا شد کی در آن گروهی از قزوین بنا شد...»<ref>طوسی، محمد بن محمود بن احمد. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص 258 و 259.</ref>.

و در نزهۀالقلوب متعلق به حمدالله مستوفی که خود از اهالی قزوین است، 26 دفعه ذکر قزوین آمده است، از جمله: «... ولاتیش کما بیش سیصد پاره دیه و مزرعه است به هشت ناحیت و در آن دیه‌های معتبرست چون: فارسچین و خیارج و قرقسین و شال و سگزآباد و سیاه دهان (سیاه دُهُن) و سومیقان و شهرستانک و...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. نزهۀالقلوب. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص191.</ref>

در عصر مغول، «قزوین و سلطانیه» که پیشتر فقط قزوین نامیده می‌شد، به عنوان یک تومان از نُه تومان موجود در تقسیمات کشوری آن عصر، شناخته می‌شد<ref>امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص60.</ref>. در عصر صفوی، انتخاب قزوین به عنوان پایتخت بر اهمیت منطقه افزود و این شهر دارالسلطنه نام گرفت<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص4 و 5.</ref>.

و در پایان قرن هفدهم میلادی یکی از ایالت‌های ایران بود که توسط بیگلربیگان اداره می‌شد<ref>پیگولوسکایا، ای.و. و دیگران. تاریخ ایران. ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام، ص550.</ref>. و در دوره فرمانروایی کریمخان زند، قزوین با عنوان دارالملک یکی از ایالت‌های ایران بود<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص 78.</ref>، تا این که در 1316 به عنوان بخشی از «استان شمال» که بعداً «استان یکم» نامیده شد<ref>تذکرۀالملوک. سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرۀالملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه مسعود رجب نیا، چ3، تهران: امیرکبیر، 1378، ص85 و 87.</ref>. در 1326 استان مرکزی به مرکزیت شهر تهران تأسیس شد و شهرستان قزوین نیز آن استان جای گرفت و در 1356، شهرستان قزوین زیر پوشش استان زنجان قرار گرفت  و بالاخره در 1376، استان قزوین تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری. جدول، نقشه و بروشور تاریخچه تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.</ref>. 

شهرستان‌های تابع استان قزوین در سرشماری 1375، دارای 968257 تن جمعیت بود، که طبق برآورد انجام گرفته این تعداد در 1384 به 116686 تن رسیده است<ref>مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور)، 1383، ص 149 و 150.</ref>.

استان قزوین با توجه به نزدیکی به پایتخت و داشتن شبکه ارتباطی زمینی با استان‌های مختلف، یکی از مناطق پر رفت و آمد کشور است. تأسیس شهر صنعتی البرز و شهرک‌های صنعتی دیگر در مناطق مختلف استان و نیز بهره مندی از امکانات مساعد طبیعی و نیز احداث مراکز آموزشی و دانشگاه‌های مختلف، این استان را در مجموع به صورت یکی از استان‌های توسعه یافته و جذب کننده جمعیت در آورده است. افزون بر آن، وجود جاذبه‌های گوناگون طبیعی و تاریخی، از جنگل‌های طارم سفلی و چشم انداز کوهستانی و جنگلی الموت گرفته تا نمکزار جنوب شرقی استان و از دره زیبای شاهرود و ارتفاعات آن گرفته تا دشت حاصلخیز قزوین، در مجموع شرایط مساعدی را برای توسعه گردشگری و فعالیت‌های اقتصادی فراهم ساخته است<ref>سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی. جغرافیای استان قزوین. چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 46-64.</ref>. 

نویسنده: غلامحسین تکمیل همایون

== کتابشناسی ==