نمایش مبدأ برای آسیای بادی

'''[[آسیای بادی|اسیایبادی]]'''، یا اسْباد، اسیایی که با نیرویباد ‌گردد و ان را بادْاس و اسیا چرخ نیز نامند.

چرخ باد اسیا به طور قائم بر بام اس‌خانه، درون حصاری بیسقف با دیوارهایبلند خشتی و گِلی کار گذاشته شده است. یکیاز دیواره‌ها شکافی طولی دارد که باد از ان میگذرد و به چرخباد میخورد و ان را میگرداند. محور چرخ باد تیری چوبی حدود 6 متر است که سر پائین ان با زائده‌ایاهنیبه گلویسنگِ گَردانِ اسیا وصل است. مردم خواف و روستاهای پیرامون ان چرخباد را «پَر» و حصار را «پَرخانه» و شکاف راه گذر باد را «دَرْگا باد» یا «دَرْباد» مینامند.

در برخی روستاهای خراسان، مانند شاه تقی، اسبادهایی ساخته‌اند که محور چرخ بادهای پروانه‌ای انها افقی است و با چرخ دنده‌ای فلزی به محوری قائم، که در سنگِ گَردان اسیا متصل است، میپیوندد<ref>'''''پژوهش‌های میدانی مؤلف'''''.</ref>.

اندیشه بهره‌گیری از نیروی باد در گرداندن سنگ اسیا، نخستین بار در میان مردم مشرق زمین پدید امد. برخی، ایرانیان را مخترع و سازنده اسباد دانسته‌اند. بنابر گزارش‌هایتاریخیاز سده‌های نخستین اسلامی، پیشینه اسیای بادی در ایران به پیش از دوره اسلامی میرسد<ref>مسعودی، ابوالحسن علیبن حسین. '''''مروج الذهب'''''. ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1356، 1/677.</ref>. ظاهراً سیستانی ها نخستین ایرانیانی بودند که از نیروی باد در گرداندن چرخ‌هایا سیا استفاده میکرده‌اند. نویسنده ''تاریخ سیستان'' مینویسد: زمانیکه مردم بیشتر نقاط ایران با اسیاهای دستی، ابی غلات و حبوبات را خرد و ارد میکردند، مردم سیستان از اسی برای اس کردن و بالا کشیدن اب از چاه استفاده میکردند<ref>'''''تاریخ سیستان'''''. به کوشش ملک‌الشعرای بهار، تهران: زوار، 1339، ص 12.</ref>.

ظاهراً در اغاز چرخ باد اسیاهای سیستانی در زیر سنگ‌های اسیا کار گذاشته ‌شدند و بعداً در بالایانها. بنابر نوشته دمشقی(د 727 ق / 1327 م) مردم سیستان بر روی تپّه یا برجی از برج‌های دژ، اتاقکی بر روی اتاقکی دیگر بنا مینهادند، و در اتاقک بالا سنگ‌های اسیا و در اتاقک زیرین چرخ پره اسیا را میگذاردند. وقتی که باد چرخ را میگرداند، سنگ اسیا نیز به گردش در میامد. (← طرح اسباد، برگرفته از نخبه الدهر)<ref>دمشقی، محمد بن ابیطالب. '''''نخبه الدهر.''''' ترجمه حمید طبیبیان، تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران، 1357، ص 308-311.</ref>.  برخی از نویسندگان نیز مردم خراسان را در صنعت اسبادسازی و استفاده از ان همراه و شریک سیستانی ها دانسته‌اند<ref>حبیبی، عبدالحی. '''''تاریخ افغانستان بعد از اسلام'''''. کابل: انجمن تاریخ افغانستان، 1345، ص 470.</ref>.  زکریای قزوینی در وصف هرات و شگفتیهای این شهر مهم خراسان در سده 7 ق / 13 م) از اسبادهای ان یاد میکند<ref>قزوینی، زکریا بن محمد. '''''اثارالبلاد'''''. بیروت: 1380ق، ص 481. نیزنک: لسترنج، گای. '''''سرزمین‌های خلافت شرقی'''''. ترجمه محمود عرفان، تهران: مرکز انتشارات علمیو فرهنگی، 1364، ص 435.</ref>. هنوز هم در برخی روستاهای بخش شرقی ایران و هرات اسبادها به کارند. بنابر گزارشی در 1342ش، از 75 دستگاه اسیای بادی در روستاینِه سیستان، 50 دستگاه کار میکرده‌اند<ref>Wulf, Hans E. '''''The Traditional Crafts of Persia'''''. U.S.A: The Massachusetts Institute of Technology, 1966, P. 286.</ref>. در1347ش، از 35 اسباد در نِشْتِفان خواف، 30 دستگاه هنوز فعّال بودند<ref>'''''پژوهش‌های میدانی مؤلف'''''.</ref>.

صنعت اسبادسازی احتمالاً از ایران به سرزمین‌های دیگر جهان رفت.  نخست برخی کشورهای اسلامی، مانند ترکیه عثمانی و مصر، و سپس برخی کشورهای اروپایی، که با مردم سرزمین‌های اسلامی ارتباط داشتند، فن و شیوه ساختن و به کار بردن اسباد را از ایران و مسلمانان فراگرفتند<ref>'''''یادداشت مؤلف'''''.</ref>. این نوع اسیاها را تا اواخر سده 8 ق / اوایل 15 م در این سرزمین‌ها «اسیا تُرکی» مینامیدند<ref>روسو، پییر. '''''تاریخ صنایع و اختراعات'''''. ترجمه حسن صفاری. تهران: امیرکبیر، 1358، ص 139. تلخیص: بلوکباشی، علی. «اسیایبادی»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. 1367، 1/374-376.</ref>.

== مآخذ ==


== نیز نگاه کنید به ==


== منبع اصلی ==
دانشنامه ایران 


== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی