نمایش مبدأ برای محمد بن ایوب حاسب طبری


محمد بن ايوب حاسب طبري(د پس از 485ق / ؟م)، رياضي‌دان و ستاره شناس فارسي نويس ايراني از مردم آمل در طبرستان ([[استان مازندران|مازندران]]). وي در نيمة دوم سدة 5ق بيشتر در آمل به كار رصد ستارگان و پژوهش علمي مشغول بوده و نتايج اين ارصاد را در ''زيج مفرد'' خود گرد آورده است<sup>1و2</sup> آثار وي، از آنرو كه از كهن‌ترين آثار علمي فارسي رياضيات و نجوم به شمار مي‌روند براي فارسي زبانان مهم است. شماري از آثار وي، گذشته از ''الزيج المفرد''، كه تا كنون به چاپ نرسيده، بدين قرار است: ''شمارنامه'' كه مؤلف آن بخش از رياضيات مقدماتي را كه دانستنش بر همگان واجب است در سه فصل آورده.<sup>3</sup> ''مفتاح المعاملات''(كليد اعمال حساب) دربارة حساب و هندسة عملي، كه به گفتة مؤلف كامل كنندة  بخش اعمال حساب ''شمارنامة'' خود اوست.<sup>4</sup> ''معرفة الاسطرلاب'' معروف به شش فصل و تحرير ديگر آن موسوم به العمل و الالقاب دربارة شناخت اجزاء و كار با [[اسطرلاب]]*. امين رياحي بر آن است كه خواجه نصير طوسي، كتاب مشهور بيست باب در معرفت اسطرلاب خود را با تلخيص و تنقيح اين كتاب فراهم آورده است.<sup>5</sup> چنان كه مؤلف گويد كساني (كه از آ‎نها نام نمي‌برد)، ظاهرا براي آزمودن او ، پرسش‌هايي بسيار دربارة اسطرلاب كرده‌اند و پس از آنكه طبري همة اين پرسش‌ها را پاسخ گفته، از وي خواسته‌اند كه اين پرسش و پاسخ‌ها را در كتابي گرد آورد.<sup>6</sup> كتاب ''العمل و الالقاب'' نيز تقريبا همان مطالب را دربر دارد اما به شيوة پرسش و پاسخ تنظيم نشده است.<sup>7</sup> 

'''مآخذ:''' 

1.    رياحي، محمد امين. '''''مقدمة'' ''مفتاح المعاملات'''''. تهران: 1349، ص 8-10؛ همو. '''''مقدمة'' ''شش فصل'''''. تهران: 1371، 16-18

2.    قرباني، ابوالقاسم. '''''زندگي‌نامة رياضيدانان دورة اسلامي'''''. تهران: 1375، ص 444.

3.    محمد بن ايوب حاسب طبري. '''''شمارنامه'''''. به كوشش تقي بينش، تهران: 1345، ص 2.

4.    همو، '''''مفتاح المعاملات'''''. به كوشش محمد امين رياحي، تهران: 1349، ص 3.

5.    رياحي، محمد امين. '''''مقدمة شش فصل'''''. ص 21-24.

6.    محمد بن ايوب حاسب طبري. '''''شش فصل'''''. به كوشش محمد امين رياحي، تهران: 1371، ص 57.

7.    همو. '''''العمل و الالقاب'''''. ضميمة ''شش فصل''، ص 173 به بعد.


یونس کرامتی