نمایش مبدأ برای استان سیستان و بلوچستان

[[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]]، نام استانی در جنوب شرقی ایران، به مرکزیت [[زاهدان|شهر زاهدان]].
[[پرونده:استان سیستان و بلوچستان.jpg|بندانگشتی|348x348پیکسل|استان سیستان و بلوچستان، برگرفته از الی گشت، قابل بازیابی از<nowiki/>https://www.eligasht.com/Blog/tourism/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/]]
این استان از شرق و شمال شرق با کشورهای [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان] و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان]، از شمال با [[استان خراسان جنوبی]]، از غرب با استان‌های [[کرمان]] و [[استان هرمزگان|هرمزگان]] و از جنوب با دریای عمان همسایه است<ref>سازمان نقشه برداری کشور. '''''اطلس نقشه و اطلاعات مکانی (استان سیستان و بلوچستان).''''' چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1384، ص1.</ref>.

[[استان سیستان و بلوچستان]] با مختصات جغرافیایی 04َ˚25 تا 29َ˚31 عرض شمالی و 55َ˚58 تا 20َ˚63 طول شرقی و وسعت 178431کم‍<sup>2</sup>، 9/10 درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهد<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''اطلس راهنمای استان‌های ایران.''''' چ2. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص35.</ref>.

این استان طبق آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، دارای 10 شهرستان، 37 بخش، 98 دهستان و 32 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: ایرانشهر، [[چابهار]]، خاش، [[زابل]]، [[زاهدان]]، سراوان، سرباز، نیک شهر، کنارک و زهک. تمامی شهرستان‌های استان به جز نیک‌شهر و ایرانشهر، با کشورهای پاکستان و افغانستان دارای مرز مشترک هستند. شهرستان [[زاهدان]] با هر دو کشور هم مرز است<ref>دفتر تقسیمات کشوری. '''''جدول و نقشه تقسیمات کشوری.''''' تهران: وزارت کشور، 1384.</ref>.

در نقشه جغرافیایی طبیعی استان، حداقل چهار ویژگی قابل تشخیص است<ref>گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). '''''اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران'''''. چ1. تهران: گیتاشناسی، 1383، ص 132 و 133 (نقشه طبیعی استان سیستان و بلوچستان).</ref>:

# مناطق کوهستانی استان که بخش وسیعی از شمال تا جنوب استان را فرا گرفته و کوه‌های نسبتاً مرتفعی نظیر تَفْتان به ارتفاع 3941م، بُزْمان به ارتفاع 3503م، کوه سفید به ارتفاع 2995م، کوه مارپیچ به ارتفاع 2863م، در آن قرار دارند. کوه‌های موجود در گستره کوهستانی استان را درهّ‌ها و دشت‌های کوچک و بزرگ از هم جدا کرده‌اند.
# بیابانی بودن بخش وسیعی از استان که گستره جغرافیایی آن بیشتر در غرب استان مشاهده می‌شود. بخشی از [[کویر لوت]] نیز در شمال غرب استان واقع شده است.
# همجواری با دریای عمان و برخورداری از ساحلی مناسب و نسبتاً طولانی و بهره‌مندی از امکانات طبیعی، اقتصادی و ارتباطی دریای آزاد.
# وجود جلگه‌های حاصلخیز از جمله جلگه سیستان در شمال شرق استان (در محدوده شهرستان [[زابل]]) که رود هیرمند آن را آبیاری می‌کند و نیز جلگه باهوکَلات در جنوب شرق استان در محدوده شهرستان [[چابهار]] که رود باهوکلات در آن روان است.

در کنار ویژگی‌های فوق، عارضه طبیعی دیگری به نام دریاچه هامون یا دریاچه سیستان در دشت سیستان به چشم می‌خورد که وسعت آن بین 458 تا 1400 کم‍<sup>2</sup> متغییر است. این دریاچه در فصول کم آبی به صورت سه مرداب تقریباً جدا از هم به نام‌های هامون صابری، هامون پوزک و هامون هیرمند، در می‌آید<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان.''''' چ5، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 27 و 28.</ref>. 

این مرداب‌ها از آب هاروت‌رود، فراه‌رود، هیرمند و خالش‌رود آب می‌گیرند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره المعارف فارسی'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ج 1، ص 1406.</ref>. پرورش ماهی، شکار پرنده، تأمین علوفه دام‌ها از نیزارهای اطراف دریاچه و موارد دیگر از جمله امکانات قابل استفاده برای ساکنان این قسمت از استان است. جازموریان، دریاچه دیگر استان است که در غرب بلوچستان و در همسایگی استان کرمان واقع شده که رود بمپور از ارتفاعات بلوچستان و هلیل رود از ارتفاعات استان کرمان به سوی آن جاری است. این دریاچه فصلی است و به هنگام کم آبی خشک می‌شود<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: امیرکبیر، 1381، ص 6 و 7.</ref>.

آب و هوای [[استان سیستان و بلوچستان]] با توجه به نزدیکی به مدار رأس السرطان؛ خشک و گرم است؛ اما در مناطق مرتفع از جمله در خاش و زاهدان که دارای ارتفاع 1400 و 1370م از سطح دریا هستند، هوا نسبتاً سرد و میزان جذب رطوبت بیشتر است<ref>سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی، '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: امیرکبیر، 1381،  ص 22، 25، 32 و 34.</ref>. اختلاف دمای 50 درجه در طول سال و در نقاط مختلف استان، تبخیر زیاد، بارش کم و کمبود منابع آب در مجموع [[استان سیستان و بلوچستان]] را به یکی از مناطق کم آب ایران تبدیل کرده است.

با این حال با احداث سدهای مخزنی و انحرافی مختلف مانند سد پیشین بر روی رودخانه باهوکلات، سد سیستان بر روی رود سیستان و نیز با احداث کانال‌های متعدد و نسبتاً طولانی انتقال آب مانند خط آب رسانی به شهر [[چابهار]] به طول 101 کم‍<sup>2</sup>، خط آب‌رسانی به شهر [[زاهدان]] به طول 192 کم‍<sup>2</sup>، سعی شده است که با محدودیت منابع آب در استان مقابله شود<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس زمین‌شناسی (اطلس ملی ایران).''''' نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص11 و 45.</ref>. [[استان سیستان و بلوچستان]] در سه حوزه اصلی آبریز شرق، مرکزی و [[خلیج فارس]] و دریای عمان و نیز قسمت عمده‌ای از پهنه آن به لحاظ امکان وقوع زلزله در مناطق خطر متوسط، بالا و خیلی بالا قرار دارد. شهر [[زابل]] در منطقه خطر پایین و شهر [[زاهدان]] در منطقه خطر بالا واقع شده‌اند<ref>'''''حدودالعالم من المشرق الی المغرب.''''' به کوشش دکتر منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری, 1362، ص 102.</ref>.

در منابع جغرافیایی قدیم به کرات از سیستان نام برده شده است. حدودالعالم درباره آن می‌نویسد: «ناحیتیست قصبه او را زرنگ خوانند، شهری با حصار است، و پیرامن او خندق است کی آبش هم از وی برآید، و اندر وی رودهاست، و اندر خانهاء وی آب روانست ...»<ref>مستوفی قزوینی، حمدالله. '''''نزهۀالقلوب'''''. به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، چ1، قزوین: حدیث امروز، 1381، ص205 و 209.</ref>. و در نزهت القلوب در شرح سیستان آمده است: «ولایتی است طویل و عریض ... جهان پهلوان گرشاسف ساخت و زرنگ نام کرد و عرب زرنج خواندند ... بعد از آن بهمن تجدید عمارتش کرد و سگان خواند، عوام سگستان گفتند و عرب معرب کردند سجستان خواندند، به مرور سیستان شد. هوایش به گرمی مایلست و آبش از سیاه رود، شق هرمند است. و درو باغستان بسیار و میوه‌های خوب و فراوان باشد<ref>محمد مراد بن عبدالرحمان. ترجمه '''''آثار البلاد و اخبار العباد.''''' به تصحیح دکتر سیدمحمّد شاهمرادی، ج1، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص359.</ref>» و درباره ناحیه‌ای که اکنون شهرستان زابل نام دارد نیز زیر عنوان ولایات زاول چنین آورده است: «ولایتی عریض است و طویل و مملکتی بوده است» و شهر آن زاول که «شهری بزرگست و گرمسیر و درو میوه بسیار و شکارگاه‌های خوب و علفزارهای بسیار دارد». از قسمت جنوبی استان، در منابع تاریخی و جغرافیایی، با نام مکران یاد شده است. مؤلف آثارالبلاد و اخبارالعباد می‌نویسد که «]مکران[ ناحیه‌ایست میان زمین سند و بلاد تیز، شهرها و قریه‌ها به آن بسیار است...»<ref>'''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، 1371، ص 12.</ref>.

آثار به دست آمده از سیستان (بخش شمالی استان) سابقه تمدن و شهرنشینی این منطقه را به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رساند و در بخش جنوبی (بلوچستان) نیز، قدمت تمدن به حدود سه هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. این قسمت از استان که در گذشته با نام مِکا، مکیا، مکران و ... شناخته می‌شد، پس از اسکان قوم بلوچ در آن، بلوچستان نام گرفت<ref>امیراحمدیان، بهرام. '''''تقسیمات کشوری.''''' چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 81.</ref>.

در [[قاجاریه|دوره قاجار]] سیستان همراه با خراسان، ایالت خراسان و سیستان نامیده می‌شد و بلوچستان نیز همراه با کرمان، ایالت واحدی را تشکیل می‌داد<ref>'''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 86، 90، 91.</ref>. 

در 1316ش، براساس قانون تقسیمات کشوری، نواحی سیستان و بلوچستان کنونی استان مکران یا «استان ششم» خوانده شد و در تقسیمات بعدی، در محدوده استان هشتم قرار گرفت. در 1326ش فرمانداری کل بلوچستان متشکل از سه شهرستان ایرانشهر چاه بهار، سراوان و زاهدان تأسیس گردید<ref>دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور). '''''تقسیمات کشوری.''''' تهران: وزارت کشور، (بروشور، جدول و نقشه تقسیمات کشوری).</ref>. این فرمانداری کل در 1336 به [[استان سیستان و بلوچستان]] و به مرکزیت زاهدان تبدیل شد<ref>'''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. ص 86 – 80.</ref>. جمعیت [[استان سیستان و بلوچستان]] (براساس محدوده استان‌ها در 1378) تعداد 428362 تن بود که در 1375 به 1722579 تن رسیده، یعنی به چهار برابر افزایش یافته است. احداث راه و تأسیس مراکز مختلف خدماتی، آموزشی و سایر امکانات زندگی روستایی و شهری در جذب جمعیت و جلوگیری از مهاجرت، در افزایش جمعیت استان مؤثر بوده است. استان سیستان و بلوچستان به دلیل گستردگی جغرافیایی، داشتن آب و هوای متنوع، برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی، دارای زمینه‌های مساعدی برای توسعه گردشگری است<ref name=":0">سازمان حمل و نقل و پایانه‌های کشور (وزارت راه و ترابری). '''''اطلس جاده‌های ایران'''''. ویرایش دوم. تهران: همشهری، 1380، ص 29-27.</ref>. با اتمام طرح اتصال راه آهن [[کرمان]] ـ [[زاهدان]]، این استان افزون بر راه آبی و هوایی، از طریق راه آهن با کشور پاکستان و نیز با سایر کشورهای همسایه شمالی و غربی ایران متصل خواهد شد<ref name=":0" />.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[زاهدان|شهر زاهدان]]
* [[استان خراسان جنوبی]]
* [[کرمان]]
* [[استان هرمزگان|هرمزگان]]
* [[چابهار]]
* [[زابل]]
* [[زاهدان]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
غلامحسین تکمیل همایون
[[index.php?title=رده:جغرافیا]]