نمایش مبدأ برای جانورشناسی

جانورشناسی، علمی که به بحث درباره صفات و ساختمان بدن جانوران می‌پردازد<ref>دهخدا، '''''لغت‌نامه'''''.</ref>. ازپیشینه آن در [[ایران باستان]] هیچ آگاهی نداریم، تنها می‌دانیم که شکار با استفاده از پرندگان شکاری از جمله علایق شاهان [[ایران باستان]] بوده و از این رو به پرورش و نگاهداری این حیوانات می‌پرداختند و افرادی با عنوان بازدار را به خدمت می‌گرفته‌اند<ref>مولوی محمدعلی«بازداری»، '''''دایرةالمعارف بزرگ اسلامی'''''، ج10.</ref>. گزارش‌هایی از تشریح حیوانات توسط یونانیان در دست است، به عنوان نمونه آناکساگوراس و دیوکلس کاروستوس به این کار دست زدند. همچنین وجود کتاب‌هایی چون فی تشریح الحیوان الحی و فی تشریح الحیوان المیت در لیست کارهای ترجمه شده جالینوس به زبان عربی دلیلی بر انجام تشریح جانوران به دست او است<ref>کرامتی، یونس، «تشریح»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''، ج15</ref>. اما به عنوان مهم‌ترین اثر یونانیان در این زمینه باید از کتاب‌الحیوان ارسطو نام برد<ref>Pellat,Ch, "Hayawān",EI,vol13</ref>.

در دوره اسلامی، ترجمه کارهای یونانی و نیز توجه پیشینی اعراب بادیه به جانوران، دانشمندان مسلمان را به سوی نگارش آثاری در این رابطه سوق داد. آثار نوشته شده توسط ایشان را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

نخستین بخش که بیشترین کتاب‌های جانورشناسی در این بخش قرار دارند، کتاب‌هایی با مضامین ادبی است. نخستین نمونه این کتاب‌ها را در سده‌های نخست اسلام و در زمره آثار متکلمین و ادیبانی چون ابوعبیده ثقفی و اصمعی می‌توان یافت. کتاب‌هایی با عناوین خلق الفرس، خلق الانسان، کتاب الابل، کتاب الخیل و... در آثار ایشان شاهدی بر این مدعاست<ref>ابن‌ندیم، '''''الفهرست'''''، به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیگ: 72-1871، صص53-55</ref>. شاید بتوان گفت که کتاب الحیوان جاحظ مهم‌ترین اثر در این رده است. جاحظ در بیان دلیل نگارش کتاب به شناخت خالق از طریق مخلوق و تجلیل از حکمت الهی که هیچ چیز را بی‌مورد خلق نکرده، اشاره می‌کند<ref>جاحظ''. '''الحیوان تحقیق و شرح عبدالسلام هارون'''''، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج2، صص109-110</ref>. او در کتاب خود با عبارت صاحب‌المنطق از ارسطو یاد می‌کند اما تأکید بیشتر خود را بر «کلام عرب» می‌گذارد و گاه با تکیه بر آن، از ارسطو انتقاد می‌کند(نک‍ پلا(Pellat)، «حیوان»(Haywān)). حیات الحیوان الکبری دمیری نیز فهرستی است الفبایی که در آن ذیل نام هر حیوان، واژه‌شناسی تاریخی، جایگاه فقهی و خواص دارویی و اعجازآمیز حیوان مورد نظر، همچنین توجیه دیدن حیوانی خاص در خواب هم بیان شده است<ref>دمیری، '''''حیات حیوان الکبری'''''، 1867</ref>.

دسته دیگر کتاب‌هایی است که در زمره کتب ادویه مفرده قرار می‌گیرند و در آنها از مصارف دارویی اجزای بدن حیوانات یاد شده است.از این نمونه می‌توان از الجامع ابن‌بیطار و اشارات او به استفاده دارویی حیواناتی چون ماهی تن، تمساح، طاووس و... یاد کرد<ref>ابن بیطار، '''''الجامع لمفردات...،''' دارالمدینه،'' ج1''،'' ص141؛ ج2، ص95</ref>. حاج زین العطار شیرازی در اختیارات بدیعی<ref>حاج زین العطار شیرازی، '''''اختیارات بدیعی'''''، به کوشش دکتر میر، تهران: 1371، صص48، 167، 170-171</ref>، حکیم مؤمن تنکابنی در تحفه<ref>حکیم مؤمن تنکابنی، '''''تحفه'''''، تهران، صص210، 256، 257</ref> و عقیلی خراسانی در مخزن الادویه<ref>عقیلی خراسانی، '''''مخزن الادویه'''''، تهران، صص141، 229، 417</ref> (همگی به فارسی) از همین شیوه پیروی کرده‌اند..

گروه سوم آثاری است که غالباً عنوان عجایب المخلوقات دارد و در آنها از شگفتیهای موجود در عالم حیوانات و روایات سیاحان سخن رفته است. روایات بیان شده در این کتاب‌ها در باب عجایب مخلوقات گاه بسیار دور از ذهن می‌نماید. از این نمونه می‌توان به عجایب المخلوقات محمد بن محمود بن احمد طوسی اشاره کرد<ref>طوسی، محمد بن محمود، '''''عجائب المخلوقات'''''، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: 1345</ref>. محمد بن محمود قزوینی هم کتابی با همین عنوان دارد که معروف‌تر است. اگرچه در ابتدا او نیز مانند جاحظ به ارائه تقسیم‌بندی از حیوانات پرداخته است اما در ادامه و در فهرستی که از نام‌های حیوانات ارائه می‌دهد گاه به اظهارات غیر علمی می‌پردازد<ref>قزوینی، '''''عجائب المخلوقات و ...'''''، به کوشش ووستنفلد، گوتنگن: 1849</ref>.

در این میان کتاب‌هایی که درباره شناخت اسب و پرندگان شکاری تحت عناوین فرس‌نامه‌ و کتاب‌البیزره نوشته شده‌اند جایگاه خاصی دارند. توجه به نکات فیزیولوژیک و طبقه‌بندی بیماریهای ایشان و تلاش برای درمان نشان از تحقیقی تجربی در ارتباط با این حیوانات دارد و از این رو ساختار این کتاب‌ها بطور مشخصی محققانه‌تر از سایر کتب نوشته شده در این زمینه است (نک‍ مولوی، «بازداری»؛ پلا، «حیوان») 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ایران باستان]]
* [[پیشگویی]]
* [[جراحی]]

== مآخذ ==


حنیف قلندری