نمایش مبدأ برای اُلُغ بیگ کورگان

اُلُغ‌ بیگ کورَگان (796-853ق / ؟م)، محمد تراغای مشهور به اولوغ (یا اُلُغ) بیگ (=امیر بزرگ) فرزند ارشد شاهرخ و نوه تیمور کورگانی. فرمانروای دانش دوست ماوراء النهر (از (812ق / ؟م) که پس از مرگ پدرش شاهرخ در 850ق، روزگاری کوتاه و سراسر آشوب به سلطنت پرداخت و سرانجام به فرمان فرزندش عبداللطیف که بر وی شوریده بود کشته شد<ref>موسوی، مصطفی. «الغ بیگ کورگانی»، '''''دائره المعارف بزرگ اسلامی'''''. ج 10، ص 36-39.</ref>. الغ بیگ گذشته از آنکه که خود ریاضی‌دان و ستاره‌شناسی زبر دست بود، در حمایت و بزرگداشت دانشمندان برجسته روزگار خود یگانه بود. در روزگار وی ریاضی‌دانان و ستاره‌شناسان برجسته‌ای چون [[غیاث الدین جمشید کاشانی|غیاث‌الدین جمشید کاشانی]]٭ و خواهرزاده‌اش معین‌الدین کاشانی، قاضی‌زاده رومی، و علاء‌الدین علی بن محمد سمرقندی مشهور به ملاعلی قوشچی و نیز پزشکانی چون نفیس بن عوض کرمانی (مشهور به برهان نفیس در سمرقند (مرکز فرمانروایی الغ بیگ) به تحقیق و پژوهش مشغول بودند. الغ بیگ در حدود 824ق / ؟م غیاث الدین جمشید کاشانی، یکی از برجسته‌ترین ریاضی‌دانان [[اسلام|دوره اسلامی]] را به سمرقند فراخواند و بی‌درنگ کار تأسیس رصدخانه سمرقند و سپس سرپرستی ستاره‌شناسانی را که در آنجا به رصد پرداختند به وی سپرد. پس از درگذشت مشکوک کاشانی در 832ق / ؟م،<ref>بیرجندی، عبدالعلی. '''''شرح زیج جدید سلطانی'''''. نسخه موجود در مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی (مجموعه سلطانی)، مقاله دوم، باب دوم.</ref><ref>کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 15-16.</ref> الغ بیگ قاضی زاده جانشین وی ساخت اما او نیز در 840ق / ؟م و پیش از به انجام رسیدن کار درگذشت و نوبت به قوشچی جوان رسید. سرانجام در 841ق / ؟م نگارش زیج الغ بیگ (یا زیج کورگانی یا زیج جدید سلطانی) که بر اساس ارصاد این رصد خانه تنظیم شده بود به پایان آمد.<ref>الغ بیگ. '''''زیج''''' (چاپ متن عربی مقدمه). به کوشش لویی آملی سدیو، پاریس: 1847م، ص 289-290.</ref><ref>کرامتی، یونس. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. تهران: 1381، ص 14.</ref> ادوارد استوارت کندی این ارصاد را به همراه ارصاد [[عبدالرحمان صوفی]]٭ و ابن یونس مصری به لحاظ دقت شگفت انگیزشان سه شاهکار رصدی دوره اسلامی نامیده است<ref>“A Survey of Islamic Astronomical Tables”, '''''Transaction of the American Philosophical Society'''''. New Series, Vol. 46(2), 1956, pp 125m 166-167.</ref>. 

زیج الغ بیگ دارای 4 مقاله است: 1) در معرفت تواریخ؛ 2) در معرفت اوقات و طالع و هر آنچه به آن تعلق دارد؛ 3) در معرفت روش (= سیر) ستارگان؛ 4) در باقی اعمال نجومی<ref>الغ بیگ. '''''زیج'''''. ص 291، 341، 387، 434.</ref>. الغ بیگ در باب دوم مقاله دوم این زیج (در معرفت جِیب و سَهم) هنگام بحث درباره تنظیم جداول جیب (تقریباً معادل تابع سینوس) گفته است که تا پیش از وی، هیچ کس نتوانسته روشی برهانی (= دقیق) برای یافتن سینوس یک درجه بیاورد، اما او (الغ بیگ) با عنایت الهی به طریق برهانی مُلْهَم شده است. الغ بیگ افزوده است که شرح این کار را در اثری مستقل آورده است<ref>الغ بیگ. '''''زیج'''''. ص 344.</ref>. شگفت آنکه [[غیاث الدین جمشید کاشانی]]، دانشمند نامدار دربار الغ بیگ، دست کم 10 سال پیش از تألیف این زیج، با حل یک معادله درجه سوم از روش‌های عددی سینوس یک درجه را با دقتی شگفت انگیز محاسبه کرده بود و الغ بیگ با آنکه قطعاً از کار وی آگاهی داشته، مدعی کشف این روش شده است<ref>کرامتی. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. ص 16-17.</ref>. عبدالعلی بیرجندی، ریاضی‌دان ایرانی سده 10ق / ؟م، در شرحی که بر زیج الغ بیگ نوشته، هنگام شرح این بخش از زیج الغ بیگ، پس از تکرار دعوی وی بی‌درنگ تأکید کرده که غیاث الدین جمشید کاشانی نیز این کار را انجام داده است. بیرجندی روش‌های این دو را به تفصیل بررسی کرده و چندین بار به این نکته که روش الغ بیگ تفاوت چندانی با روش کاشانی ندارد تأکید کرده است. بررسی این روش‌ها به خوبی روشن می‌کند که حق با بیرجندی بوده و الغ بیگ نه تنها چیز تازه‌ای بر روش کاشانی نیفزوده، بلکه حتی دقت کار وی کمتر از کار کاشانی داشته است<ref>کرامتی. '''''در قلمرو ریاضیات'''''. ص 17.</ref><ref>کرامتی. «مقایسه روش‌های کاشانی و الغ بیگ برای محاسبه سینوس یک درجه بر اساس گزارش بیرجندی»، '''''متن سخنرانی ایراد شده در کنفرانس بین‌المللی عبدالعلی بیرجندی'''''. بیرجند: دانشگاه بیرجند، 8 خرداد 1381.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[غیاث الدین جمشید کاشانی]]
* [[اسلام]]
* [[عبدالرحمان صوفی]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
یونس كرامتی