نمایش مبدأ برای آقا محمدخان قاجار

'''آقا محمد خان قاجار'''، بنيانگذار و نخستين پادشاه سلسلة قاجار (حك 1210-1211 ق / 1796-1797 م).

آقا محمد خان، پسر محمدحسن خان و نوة فتحعلي خان قوانلو، رئيس ايل قاجار، حدود 1155ق / 1742م  در استرآباد به دنيا آمد. پس از كشته شدن نيايش، كه سپه سالار قشون شاه تهماسب دوم صفوي بود، و پدر و برادر بزرگش حسينقلي خان، براي كسب مقام سلطنت، با رقيبان خود، جانشينان نادر شاه افشار و كريم خان زند، به نبرد پرداخت.<sup>(1)</sup>

زماني كه آقا محمد خان در شيراز نزد كريم خان زند به سر مي‌برد، برادرش حسينقلي خان به حكومت دامغان گُماشته شد، اما پس از مدتي به ادعاي سلطنت برخاست و تركمانان و قاجاريان را متحد كرده، بارفروش (بابل كنوني) را تختگاه خود قرار داد، ولي آن شاه بي تخت و تاج، در 1181ق / 1767م به دستور زكي خان زند، به دست دو تن از غلامان خود كشته شد. آقا محمد خان پس از اين ماجرا، تحت مراقبت ويژة كريم خان زند قرار گرفت.<sup>(2)</sup>

به هنگام مرگ كريم خان در 1193 ق / 1779 م، آقا محمد خان با برادران و همراهان، بيرون از شيراز، سرگرم شكار بود و با استفاده از فرصت، بي درنگ، با شماري از همراهان خود را به اصفهان، سپس تهران رساند<sup>(3)</sup> و با مصادرة محمولة مالياتي در راه شيراز، توان مالي يافت.<sup>(4)</sup> آنگاه با دفع برادر خود مرتضي قلي خان، مازندران و زنجان و با مرگ علي‌مراد خان زند، لرستان و خوزستان و پس از آن كردستان و آذربايجان و مازندران را فتح كرد و به اين ترتيب مقدمات سلطنت خود را فراهم ساخت. سپس با لطفعلي خان زند،  رقيب اصلي خود، در هزاربيضاي شيراز و سميرم عليا به نبرد پرداخت و سرانجام با دسيسة ميرزا ابراهيم خان كلانتر، بر شيراز دست يافت. لطفعلي خان به كرمان رفت.<sup>(5)</sup> آقا محمد خان با لشكري گران، آن شهر را در محاصره گرفت. لطفعلي خان به بم گريخت و در آن‌جا اسير شد. آقا محمد خان او را كور كرد و به تهران فرستاده شد. آقا محمد خان، پس از تسخير كرمان (در 1209ق / 1794م) كه با <sup>(6)</sup> كشتار و كور كردن مردم همراه بود، روانة شيراز شد. ميرزا ابراهيم خان كلانتر را با لقب اعتمادالدوله صدراعظم كرد و بابا خان  پسر حسينقلي خان را به حكومت فارس گمارد و خود به تهران رفت (شعبان 1209 ق / مارس 1795 م).

از اين زمان آقا محمد خان، نبردهاي برون مرزي خود را با مهاجمان آغاز كرد. نخستين لشكركشي او به سوي قفقاز بود و توانست در سه جبهه به سوي شيروان، ايروان و قراباغ (شوشه) پيشروي كند.<sup>(7)</sup> سپاهيان او، به هنگام فتح شهر تفليس، گذشته از كشتار و اسارت مسيحيان، كليساها را ويران و اموال و اشياي مقدس را غارت كردند. آقا محمد خان، پس از اين پيروزي، در رمضان 1210 ق (مارس 1186 م) در دشت مغان، محل تاجگذاري نادرشاه ، تاج بر سر نهاد و خود را شاه ايران خواند.<sup>(8)</sup>

در خراسان، آقا محمد خان، به حاكميت نادر ميرزاي افشار، فرزند شاهرخ پايان داد و با تصرف مرو، و گماردن سپاهي انبوه در خراسان، پايه‌هاي اقتدار خود را در شرق ايران گسترش داد.<sup>(9)</sup>

در اين زمان سپاهيان روسي به فرماندهي گوداويچ [1]و زوبوف[2]، با تصرف شهرهاي شمالي ايران، به آذربايجان رسيده بودند. آقا محمد خان پس از سر و سامان دادن به امور تهران، در ذي‌قعدة 1211 ق / مه 1797 م روانة آذربايجان شد. خبر مرگ كاترين [3]و جانشيني پسرش پل[4] عقب نشيني روس‌ها را در پي آورد و به رغم ممانعت حاكم قراباغ و تخريب دوبارة پل رودخانة ارس، سپاهيان آقا محمد خان قراباغ را فتح كردند.<sup>(10)</sup>

سه روز پس از اين پيروزي، سه تن از سربازان، در توطئه‌اي شبانه، آقا محمد خان را به ضرب كارد و دشنه از پاي درآوردند (21 ذيحجة 1211 ق / 18 ژوئن 1798 م).

جسد آقا محمد خان را نخست در شوش به خاك سپردند، سپس جانشين او، فتحعلي شاه پس از تاجگذاري، جسد را به عبدالعظيم و از آن‌جا به نجف اشرف انتقال داد.<sup>(11)</sup>

مهم‌ترين اقدام آقا محمد خان، نظم بخشيدن به جامعة پراكنده و ملوك‌الطوايفي ايران و احياي قدرت دوبارة آن در زماني بود كه قدرت‌هاي اروپايي سرگرم استحكام سلطة خود بر شمال ايران و مرزهاي ايران و هند بودند.<sup>(12)</sup>

نيزنك: افشاريان، كريم خان زند، فتحعلي شاه قاجار، قاجار.


'''مآخذ:'''

# شميم، علي‌اصغر. '''''ايران در دورة سلطنت قاجار'''''. تهران، ابن سينا، 1342، ص .
# ملكم، سرجان. '''''تاريخ ايران'''''. ترجمة ميرزا اسماعيل خان حيرت، بمبئي: 1303 ق، ج 2، ص 337.
# پاكروان، امينه. '''''آغا محمد خان قاجار'''''. ترجمة جهانگير افكاري، تهران، زوار، 1348، ص 32.
# سپهر، محمدتقي لسان‌الملك. '''''ناسخ التواريخ''''' (بخش قاجار). به كوشش محمدباقر بهبودي، تهران، اسلاميه، 1358 ق، ج 1، ص 35.
# براي آگاهي بيشتر: ساروي، محمد. '''''تاريخ محمدي'''''. (احسن‌التواريخ)، به اهتمام غلامرضا طباطبائي مجد، تهران، اميركبير، 1371.
# نامي اصفهاني، ميرزا محمد صادق موسوي. '''''تاريخ گيتي گشا'''''. مقدمة سعيد نفيسي، تهران، اقبال، 1368، ص 388 و براي آگاهي بيشتر، جونز، سرهارفورد. '''''آخرين روزهاي لطفعلي خان زند'''''. ترجمة هما ناطق، جان گرني، 1353.
# عضدالدوله، سلطان احمد ميرزا. '''''تاريخ عضدي'''''. به كوشش عبدالحسين نوايي، تهران، بابك، 1355، صص 79، 139، 144.
# سايكس، سر پرسي. '''''تاريخ ايران'''''. ترجمة محمدتقي فخر داعي گيلاني، تهران، وزارت فرهنگ، 1333، ج 2، ص 459.
# نفيسي، سعيد. '''''تاريخ اجتماعي و سياسي ايران در دورة معاصر'''''. تهران، بنياد، 1344، ج 1، ص 50.
# ملكم. '''''همان.''''' ج 2، ص 347.
# هدايت، رضاقلي خان. '''''روضة الصفاي ناصري'''''. تهران، خيام، 1339، ج 9، ص 319.
# براي آگاهي بيشتر: دنبلي، عبدالرزاق بيك مفتون. '''''مآثر السلطانيه'''''. تبريز، 1241 ق، صص 17-24، 29 و 33.

[1]. Godavich

[2]. Zobov

[3]. Katrin

[4]. Paul

ناصر تکمیل‌همایون