نمایش مبدأ برای رودخانه های ایران

[[پرونده:رود ارس.jpg|بندانگشتی|رود ارس، برگرفته از سایت سفر مارکت ، قابل بازیابی از<nowiki/>https://safarmarket.com/]]
رودخانه‌های ایران، جریان‌های سطحی و به هم پیوسته آب‌هایی هستند که با تبعیت از اقلیم، توپوگرافی و جنس زمین در شش حوضه آبریز در جغرافیای کنونی [[کشور ایران|ایران]] به سوی دریاها، باتلاق‌ها و شوره‌زارهای داخل و یا خارج از[[کشور ایران]] جریان دارند. سرچشمه برخی از رودخانه‌های [[کشور ایران|ایران]] داخلی است و منشاء برخی نیز خارج از مرزها قرار دارد. از نظر سیستم زهکشی، حوضه‌های اصلی آبریز [[کشور ایران|ایران]] مشخصاً به چند زیر حوضه آبریز دیگر تقسیم شده‌اند. حوضه‌های اصلی عبارتند از:

# حوضه آبریز [[دریاچه خزر|دریای خزر]]؛
# حوضه آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان؛
# حوضه آبریز [[دریاچه ارومیه|دریاچه اورمیه]]؛
# حوضه آبریز داخلی؛
# حوضه آبریز خاور و جنوب خاوری؛
# حوضه آبریز شمال خاوری ایران<ref>سازمان نقشه‌برداری کشور. '''''اطلس زمین‌شناسی''''' (اطلس ملی ایران). نگارش دوم، تهران: سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور)، 1382، ص 8.</ref>.

حوضه آبریز [[دریاچه خزر|دریای خزر]] با رودهای ارس، [[سفید رود]]، اترک و گرگان رود به عنوان مهم‌ترین رودهای این حوضه و با بیش از 350 رود کوچک و بزرگ، دارای 200/174 کم وسعت از شمال آذربایجان غربی تا شمال [[استان خراسان شمالی|خراسان شمالی]] امتداد داشته و بیشتر شامل استان‌های [[استان گیلان|گیلان]]، [[استان مازندران|مازندران]]، [[زنجان]]، [[اردبیل]]، [[استان کردستان|کردستان]] و دربرگیرنده قسمت‌های اندکی از استان‌های [[استان قزوین|قزوین]]، [[استان تهران|تهران]]، [[استان سمنان|سمنان]] و [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]] نیز می‌شود. حوضه آبریز خزر دارای 7 زیر حوضه است که در هر کدام مجموعه رودخانه‌ها و ریزآبه‌های آن‌ها قرار دارند<ref name=":0">جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 2، ''رودها و رودنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 24-29.</ref>. ارس و اترک دو رود مرزی در شمال غرب و شمال شرق [[کشور ایران|ایران]] هستند که نخستین رود، قسمت‌هایی از مرز مشترک [[کشور ایران|ایران]] با کشورهای آذربایجان و ارمنستان و دومین رود نیز قسمتی از مرز مشترک [[کشور ایران|ایران]] با کشور ترکمنستان را تشکیل می‌دهند. سرچشمه‌ها و محل ورود این دو رود به [[دریاچه خزر|دریای خزر]] خارج از مرزهای [[کشور ایران|ایران]] واقع شده‌‌اند. [[سفید رود]] با 11 شاخه اصلی و 10 شاخه فرعی به طول 800 کم و با وسعت حوضه 57000 کم<ref name=":0" /> بزرگ‌ترین جریان آبی حوضه آبریز [[دریاچه خزر|دریای خزر]] در [[کشور ایران|ایران]] است<ref name=":0" />. شاخه اصلی این رود، قزل‌اوزن نام دارد که از کوه‌های چهل‌چشمه کردستان سرچشمه گرفته و پس از پیوند با شاهرود در جنوب رودبار گیلان با نام [[سفید رود]] به خزر می‌ریزد. قره‌سو (در [[آذربایجان شرقی]] و [[اردبیل]])، طالقان رود (در [[استان تهران|تهران]] و [[استان قزوین|قزوین]])، زنجان رود (در [[زنجان]])، تجن، هراز و تالار (در [[استان مازندران|مازندران]]) از مهم‌ترین رودهای حوضه آبریز خزر هستند<ref name=":0" />. دومین حوضه آبریز ایران که در آن رودخانه‌های متعددی از جمله تنها رود قابل کشتیرانی ایران یعنی کارون در آن جاری است، حوضه [[خلیج فارس]] و دریای عمان به وسعت 425100 کم<ref name=":0" /> است<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی'''''. همان. ص9.</ref>.

در این حوضه نیز تعداد 9 زیر حوضه که از جنوب [[آذربایجان غربی]] (مرز ترکیه) شروع و پس از پوشاندن تمامی استان‌های مرزی غرب و استان‌های ساحلی جنوب تا جنوب [[استان سیستان و بلوچستان]] (مرز پاکستان) ادامه می‌یابد. تمام یا قسمت‌های بیشتری از استان‌های [[استان هرمزگان|هرمزگان]]، [[بوشهر]]، [[استان خوزستان|خوزستان]]، [[ایلام]]، [[استان لرستان|لرستان]] و [[استان چهارمحال و بختیاری|چهار محال و بختیاری]] و [[استان کهگیلویه و بویراحمد|کهکیلویه و بویراحمد]] قسمت‌هایی از استان‌های [[کرمان]]، [[استان فارس|فارس]]، [[اصفهان]]، [[همدان]] و [[استان کردستان|کردستان]] زیر پوشش این حوضه قرار دارند. حوضه آبریز [[خلیج فارس]] و دریای عمان به عنوان بزرگ‌ترین حوضه آبریز [[کشور ایران|ایران]] و دارای بیشترین مرز آبی، بستر رودخانه‌های واقع در غرب و جنوب غربی [[زاگرس]] و همچنین رودخانه‌های موجود در ارتفاعات واقع در جنوب [[استان فارس]]، کوه‌های بشاگرد و جنوب بلوچستان است<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج4: حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1384، ص1. </ref>. 

مهم‌ترین رودخانه‌های حوضه [[خلیج فارس]] و دریای عمان، سیروان، کرخه، [[رود کارون|کارون]]، دز، جراحی، زهره، هله، موند، کل، ''میناب'' و ''سرباز'' هستند. این رودخانه‌ها و شاخه‌های فرعی آن که تعداد آن‌ها به بیش از 700 رشته می‌رسد تماماً به [[خلیج فارس]] و دریای عمان که به آب‌های آزاد جهان متصل است، می‌ریزند. تنها رود زاب کوچک در شمالی‌ترین نقطه این حوضه، وارد خاک عراق شده، به دریاچه دوکان منتهی می‌شود. کارون به عنوان مهم‌ترین رود این حوضه (← [[رود کارون|کارون]]) با طولی بیش از 950 کم و حوضه‌ای برابر با 60000 کم<ref name=":0" />، طولانی‌ترین و پرآب‌ترین رود این حوضه است که از کوه‌های [[زاگرس]] سرچشمه گرفته و پس از پیوستن رودخانه دز به آن، در نهایت به [[اروندرود]] و [[خلیج فارس]] می‌ریزد<ref>'''''اطلس زمین‌شناسی'''''. همان. ص9؛ جعفری. همان. ص 29-37.</ref>. 

حوضه آبریز دریاچه اورمیه با 50850 کم<ref name=":0" /> وسعت و نیز با هشت زیر حوضه در اطراف [[دریاچه ارومیه|دریاچه اورمیه]]، بستر رودخانه‌های متعددی است که زرینه رود و سیمینه رود (در شمال کردستان)، لیلان چای، صوفی چای و تلخه رود (در [[آذربایجان شرقی]]) و رود گدار، باراندوز چای، شهر چای، نازلوچای و زولاچی (در [[آذربایجان غربی]]) از مهم‌ترین آن‌هاست. تمام این رودها به [[دریاچه ارومیه|دریاچه‌ اورمیه]] که حد فاصل [[آذربایجان غربی]] و [[آذربایجان شرقی|شرقی]] است منتهی می‌شوند<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 2، ''رودها و رودنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 38.</ref>. تلخه رود یا آجی‌چای از ارتفاعات [[سبلان]] و سهند سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از شمال شهر [[تبریز]] و با آبدهی بیشتر نسبت به زرینه رود که از سوی جنوب وارد دریاچه می‌شود، از سوی شرق به [[دریاچه ارومیه|دریاچه اورمیه]] می‌پیوندد<ref>کلینسلی، دانیل. '''''کویرهای ایران'''''. ترجمه دکتر عباس پاشایی، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1381، ص27.</ref>. حوضه آبریز [[فلات پهناور ایران|فلات مرکزی ایران]] با مساحت 841400 کم<ref name=":0" /> و تعداد 8 زیر حوضه کلیه مناطق کویری ایران از جمله تمام یا قسمت‌های عمده‌ای از استان‌های [[یزد]]، [[قم]]، [[سمنان]]، [[کرمان]]، [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]]، [[استان فارس|فارس]]، [[استان تهران|تهران]]، [[استان قزوین|قزوین]]، [[استان مرکزی|مرکزی]] و [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]] و [[استان خراسان جنوبی|جنوبی]] را زیر پوشش دارد و تمام جریان‌های سطحی آن به دریاچه‌های داخلی، کویرها و دق‌های مرکزی تخلیه می‌شود. رودهای جاجرود، کرج، رود شور، قره‌چای و قم رود (در زیر حوضه [[دریاچه نمک]])، رود پر آب و طولانی [[زاینده رود]] (در زیر حوضه آبریز باتلاق گاوخونی)، رود کُر (در زیر حوضه دریاچه بختگان)، هَلیل رود (در زیر حوضه آبریز [[هامون جازموریان|جازموریان]]) و حَبَله رود و گرمسار، رودبار [[نیشابور]] و آب بخشا در [[کرمان]] و کال شور خارطوران، مهم‌ترین رودهای زیر حوضه آبریز کویر نمک، دشت لوت و کویرهای مرکزی ایران است<ref> '''''اطلس زمین‌شناسی'''''. همان. ص 10 و 11.</ref>.

حوضه آبریز شرق ایران با سه زیر حوضه آبریز، بخش عمده‌ای از مناطق مرزی شرق کشور، از [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]] تا سیستان و بلوچستان را در بر می‌گیرد و از خشک‌ترین و کم‌ باران‌ترین مناطق [[کشور ایران|ایران]] به شمار می‌رود. رودخانه نسبتاً پر آب هیرمند که از ارتفاعات [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] سرچشمه می‌گیرد (← [[رود هیرمند|هیرمند]]) بخشی از مرزهای جنوب شرقی ایران با [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] را تشکیل می‌دهد که وارد شمال استان [[استان سیستان و بلوچستان|سیستان و بلوچستان]] شده و نهایتاً پس از آبیاری دشت سیستان در دریاچه هامون در شهرستان [[زابل]]، تخلیه می‌شود<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان سیستان و بلوچستان'''''. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1381،  ص 26 و 62.</ref>. مهم‌ترین رودهای این حوضه با وسعتی معادل 106312کم<ref name=":0" />، عبارت‌اند از: سیانجان، گزو، تهلاب، سیمش رود، لادیز، تماآب، جالق، سیب سوران و سراوان<ref>سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. '''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. ج5: حوضه آبریز شرق ایران و قره‌قوم. چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1384، ص1.</ref>. این رودخانه‌ها عموماً فصلی و سیلابی هستند. ماشکل (ماشکیل) و کال شور نیز از رودخانه‌های مهم این حوضه هستند که اولی در پاکستان و دومی در افغانستان و در شوره‌زارها تخلیه می‌شوند<ref>جعفری، عباس. '''''گیتاشناسی ایران'''''. ج 2، ''رودها و رودنامه ایران''، چ 2، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 64-67.</ref>. حوضه آبریز شمال شرقی ایران با یک زیر حوضه به نام حوضه آبریز قره‌قوم با وسعتی معادل 44502 کم<ref name=":0" /> در محدوده استان‌های [[استان خراسان رضوی|خراسان رضوی]] و شمالی قرار گرفته و با کشورهای ترکمنستان و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] هَم مرز است<ref>'''''فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور'''''. همان. ص 73.</ref>. رودخانه‌های درونگر، جام رود، ''کشف رود'' و روس رود، مهم‌ترین رودهای این حوضه آبریز است که مستقیماً و یا پس از پیوستن به رود مرزی هریرود، وارد صحرای قره‌قوم در کشور ترکمنستان می‌شوند. کشف رود مهم‌ترین رود این حوضه است که از ارتفاعات بینالود و هزار مسجد سرچشمه گرفته و پس از عبور از شمال [[مشهد|شهر مشهد]] به رود مرزی هریرود<ref>سازمان پژوهش‌ و برنامه‌ریزی آموزشی. '''''جغرافیای استان خراسان رضوی'''''. چ1، تهران: شرکت چاپ و نشر کتا‌ب‌های درسی ایران، 1384،  ص 24- 22.</ref> می‌پیوندد.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[دریاچه خزر|دریای خزر]]
* [[خلیج فارس]]
* [[دریاچه ارومیه|دریاچه اورمیه]]
* [[دریاچه نمک]]
* [[سفید رود]]
* [[اروندرود]]
* [[زاینده رود]]
* [[هامون جازموریان|جازموریان]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
خدیجه مقیمی
[[رده:جغرافیا]]