نمایش مبدأ برای ملی شدن صنعت نفت

'''ملي شدن صنعت نفت،''' نهضت اجتماعي مردم براي ملي شدن صنعت نفت و خلع يد از بيگانگان (1323 – 1329ش). در 1280ش / ؟ ق (1901م)، ويليام دارسي [1]انگليسي امتياز تفحص، استخراج، حمل و نقل و فروش نفت و مشتقات آن را در سراسر ايران به جز پنج ايالت شمالي ايران كه در مجاورت با روسيه بودند، گرفت. با فوران كردن اولين چاه نفت در 1287ش / ؟ ق در مسجد سليمان، شركت نفت ايران و انگليس با دو ميليون ليره تأسيس شد و از 1292ش صدور نفت آغاز شد و در سال بعد دولت انگلستان با خريد 56% از سهام شركت، خود را مالك ‌الرقاب امتياز نامة دارسي ساخت.<sup>1</sup> همچنين با تلاش در ضايع كردن حقوق ايران در 1312ش با استفاده از اختناق سياسي دورة رضاشاه پهلوي<sup>*</sup> قرارداد استعماري نفت را تا 1993م تمديد كرد.<sup>2</sup> در جنگ‌هاي جهاني اول<sup>*</sup> و دوم اهميت نفت براي استعمارگران روشن شد و ملت‌هاي خاورميانه، از آن ميان ايران، نيز به اهميت آن و قراردادهاي استعماري آگاهي يافتند. تلاش‌هاي ايرانيان در مخالفت با چنين قراردادهايي از اواخر دورة قاجاريه<sup>*</sup> آغاز شد و پس از رفتن رضاشاه و جنگ جهاني دوم<sup>*</sup> اقداماتي با صبغة ملي و استقلال‌طلبانه در راستاي نهضت عليه امتياز نفت به رهبري دكتر محمد مصدق<sup>*</sup> از دورة چهاردهم مجلس شوراي ملي<sup>*</sup> آغاز شد (1323ش).<sup>3</sup> دكتر مصدق با طرح «سياست موازنة منفي» در ندادن امتياز به بيگانگان باب هرگونه گفت و گو دربارة نفت با دول خارجي را مسدود كرد و با هر عاملي كه «ايرانيت» و «اسلاميت» و حفظ قوميت و تمدن ايران را به خطر مي‌انداخت مخالفت كرد<sup>4</sup> و «اصل استقلال» را در پيوند با «اصل آزادي» محور حركت خود قرار داد و در 1327 نيز با ياري همكاران خود از تصويب گفت و گوهاي گِس ـ گلشائيان در مجلس پانزدهم ممانعت كرد.<sup>5</sup> با تشكيل كميسيون نفت در مجلس شانزدهم به رياست دكتر مصدق مخالفت با دولت‌هاي ساعد، منصور و سرانجام سپهبد رزم‌آرا<sup>6</sup> ادامه يافت. بر پاية ماده واحده‌اي كه به مجلس حق استيفاي حقوق ملي و مذاكرات و اقدامات لازم براي دفاع از منافع و ثروت‌هاي كشور را مي‌داد، دولت رزم‌آرا را استيضاح كردند و عمليات زيانبار «شركت نفت ايران و انگليس» را نشان دادند. با شرايط پيش آمده اصل ملي شدن صنعت نفت كه توسط دكتر سيدحسين فاطمي<sup>*</sup> پيشنهاد شده بود به نهضت همگاني اجتماعي تبديل شد.<sup>7</sup> اجتماع عظيم مردم در مسجد شاه به دعوت آيت‌الله سيدابوالقاسم كاشاني (به ويژه در 1 دي‌ماه و 6 بهمن‌ماه 1329) و مبارزة هم آهنگ و يكپارچة مردم و احزاب ملي در جبهة ملي ايران<sup>*</sup> به رهبري دكتر مصدق، در مقابل كارشكني‌هاي دربار و طرفداران انگليس از يك سو و حزب توده و سياست‌هاي شوروي از سوي ديگر، به پيروزي رسيد<sup>8</sup> و در 24 اسفندماه 1329 در مجلس شوراي ملي و در 29 اسفندماه در مجلس سنا، ملي شدن صنعت نفت به اين‌گونه به تصويب رسيد:<sup>9</sup> «به نام سعادت ملت ايران و به منظور كمك به تأمين صلح جهاني، امضاء‌كنندگان ذيل پيشنهاد مي‌نماييم كه صنعت نفت ايران در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملي اعلام شود، يعني تمام عمليات اكتشاف و استخراج و بهره‌برداري در دست دولت قرار گيرد».<sup>10</sup> 


'''مآخذ:'''

1.     فاتح، مصطفي'''''. پنجاه سال نفت ايران'''''. تهران: مهر، ص15-20.

2.     براي آگاهي بيشتر ← فرمانفرمائيان، منوچهر. '''''ملاحظاتي چند دربارة نفت'''''. تهران: چاپ مسعود سعد، 1333ش.

3.     مكي، حسين. '''''نفت و نطق مكي'''''. تهران: اميركبير، 1357ش، ص12.

4.    ← كي‌استوان، حسين. '''''سياست موازنة منفي در مجلس چهاردهم'''''. تهران: تابان، 1327ش.

5.    ← [مجلس شوراي ملي]، '''''مذاكرات دورة پانزدهم قانون‌گذاري'''''. تهران: مجلس شوراي ملي، 1327ش.

6.     بيل، جيمز؛ راجرلويس، ويليام. '''''مصدق، نفت، ناسيوناليسم ايراني'''''. ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوي و كاوه بيات، تهران: نشر نو، 1368ش، ص289.

7.     مصدق، محمد. '''''خاطرات و تألمات مصدق'''''. به كوشش غلامحسين مصدق و ايرج افشار، تهران: علمي، 1365ش، ص229 و 239.

8.    ← مكي، حسين. '''''كتاب سياه'''''. تهران: علمي، 1356ش.

9.    ← روحاني، فؤاد. '''''تاريخ ملي شدن صنعت نفت ايران'''''. تهران: كتاب‌هاي جيبي، فرانكلين، 1353ش.

10.  [مجلس شوراي ملي]، '''''مذاكرات دورة شانزدهم قانون‌گذاري'''''. جلسة 128، 24، اسفندماه 1329ش.

ناصر تکمیل همایون

----[1]. William Knox D’Arcy