نمایش مبدأ برای آستان قدس رضوی

[[پرونده:1014363.jpg|بندانگشتی|آستان قدس رضوی، قابل بازیابی از https://www.qudsonline.ir/photo/727596/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C#gallery-12]]
'''[[آستان قدس رضوی|آستان‌ قدس رضوی]]'''، از بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین آثار تاریخی ـ مذهبی [[ایران]] در [[مشهد]] رضوی.

حضرت [[علی بن موسی الرضا(ع)|علی بن موسی‌الرضا(ع)]] (148یا151-203ق/765یا868-718م) هشتمین امام شیعیان، پس از شهادت به دستور مأمون خلیفه عباسی در کنار مقبره هارون الرشید در دهی به نام سناباد به خاک سپرده شد<ref>بیهقی، ابوالفضل. '''''تاریخ بیهقی'''''. تصحیح علی اكبر فیاض، مشهد: 1356، دانشگاه فردوسی، ص531.</ref>. نخستین بنای حرم [[علی بن موسی الرضا(ع)|امام رضا(ع)]] بر فراز گور هارون الرشید ساخته شد<ref>اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. '''''مسالک و ممالک'''''. به اهتمام ایرج افشار، تهران: 1372،  انتشارات علمی و فرهنگی، چ چهارم، ص203.</ref>.

مَقْدسی برای نخستین بار در کتاب خود از حرم [[علی بن موسی الرضا(ع)|امام رضا(ع)]] به «[[مشهد]]» تعبیر کرده است<ref>مقدسی، محمد بن احمد. '''''احسن التقاسیم'''''. ترجمه علینقی منزوی، تهران: 1361، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ج2، ص515.</ref>. در زمان دیالمه به تزئینات حرم افزوده شد<ref>ابن‌بابویه، ابی جعفر الصّدوق. '''''عیون اخبار الرّضا'''''. ج1، قم: کتاب‌فروشی طوس، 1362، ج2، ص719.</ref>. اما سبک تکین [[غزنویان|غزنوی]] حرم مطهر را ویران و زیارت آن را ممنوع ساخت، تا این‌که در زمان محمود غزنوی بنای حرم مرمت و توسعه داده شد<ref>ابن اثیر، عزّالدیّن علی. '''''تاریخ کامل'''''. ترجمه خلیلی و حالت، تهران: شرکت چاپ و انتشارات کتب ایران، بی‌تا، ج 16، ص114-116.</ref><ref>محمد هاشم بن محمدعلی. '''''منتخب التواریخ'''''. کتاب‌فروشی اسلامیه، 1382ق، ص 609.</ref>. این بنا در حمله غزها(548ق/1153م) دچار آسیب شد. سنجر [[سلجوقیان|سلجوقی]] (د552ق/1157م) حرم را مرمت کرده و گنبدی نیز بر آن ساخت. در روزگار [[خوارزمشاهیان]] نیز بر تزئینات حرم افزوده شد<ref>امور فرهنگی آستان قدس، '''''آستان قدس دیروز، امروز'''''، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، 1356، ص29.</ref>. با حمله [[مغول ها|مغول‌ها]] خساراتی به حرم وارد شد که یک قرن بعد در دوره سلطان اولجایتو مرمت و گنبد حرم نیز تجدید بنا شد. در زمان [[تیموریان]] گوهرشاد آغا همسر شاهرخ تیموری دو رواق «دارالحفّاظ» و «دارالسّیاده» و مسجد جامع معروف «گوهرشاد» را (821ق/1418ق) زیر نظر معمار بزرگ، قوام‌الدین شیرازی ساخت<ref>خواندمیر، غیاث‌الّدین بن همام الدّین الحسین. '''''حبیب السیر'''''. به اهتمام محّمد دبیر سیاقی، ج4، چاپ دوم، بی‌جا، 1353، ص14.</ref>.

در زمان سلطان حسین بایقرا نیز نیمی از صحن عتیق و ایوان امیرعلی شیرنوایی ساخته شد<ref>گروسه، رنه. '''''امپراتوری صحرانوردان'''''. ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: 1368، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم، ص770-771.</ref>. در [[صفویان|دوره صفویان]] طلاکاری گنبد سلطان محمد خدابنده صفوی ترمیم و طلاکاری مناره روزگار [[غزنویان]]، در ایام شاه طهماسب اول(984ق/1576م) به انجام رسید<ref>اسکندر بیگ منشی. '''''عالم آرای عباسی'''''. تهران: 1350، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، ج1، ص52.</ref><ref>افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت‌الله. '''''نقاوه الآثار'''''. به اهتمام احسان شرقی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350، ص 13، 372، 373.</ref>. شاه عباس اول، علاوه بر توسعه صحن عتیق، طلاکاری گنبد حرم را نیز مرمت کرد. وی تعدای قرآن خطی منسوب به ائمه اطهار(ع) تقدیم آستان قدس کرد و املاک زیادی را وقف حرم کرد<ref>فلسفی، نصرالله. '''''زندگی شاه عبّاس اوّل''.''' تهران: 1371، انتشارات علمی، چاپ پنجم، ج1، ص 375، 860.</ref>. شاه عباس دوم (1077ق/1666م) صحن عتیق را کاشی‌کاری و شاه سلیمان(1105ق/1693م) گنبد مطهر را که بر اثر زلزله (1084ق/1673م) شکاف برداشته بود مرمت کرد و چندین مدرسه ساخت<ref>منجّم، ملاّ جلال‌الدین. '''تاریخ عباسی.''' به کوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران: 1366، انتشارات وحید، چاپ اول، ص 117.</ref>. ایوان و رواقِ الله‌وردی‌خان و رواق حاتم‌خانی نیز از ساخته‌های امیران بزرگ [[صفویان|دولت صفوی]] است<ref>ادیب‌هروی، محمّد. '''''حدیقه الرّضویّه'''''. مشهد: 1327، چاپ سربی، ص39.</ref>.

[[نادرشاه افشار]] [[منار]]<nowiki/>ه [[غزنویان|دوره غزنویان]] و ایوان امیرعلی شیر را طلاکاری کرد(1160ق/1747م) و [[منار]]<nowiki/>ه‌ای در همان صحن برپا داشت و اشیائی زرین و گوهر‌نشان به آستان قدس تقدیم داشت. سقا‌خانه «صحن‌عتیق» هم از بناهای نادری است. در روزگار [[قاجاریه]] صحن جدید ساخته شد. ایوان شاه عباس صحن عتیق، توحیدخانه مبارکه مرمت و ایوان ناصری طلاکاری شد و در زمان تولیت عضدالملک (1276ق/1859م) روی نقاشی‌ها و کاشی‌های نفیس حرم آئینه‌کاری شد. گنبد حرم مطهر که در (1330ق/1912م) توسط متجاوزان [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه] تزاری گلوله‌‌باران شده بود<ref>سایکس، سرپرسی'''. ''تاریخ ایران''.''' ترجمه سید محمد تقی‌فخر داعی‌گیلانی. تهران: 1343، شرکت سهامی چاپ و انتشار، ج2، ص655.</ref>، توسط حسین میرزا نیرّالدوله والی خراسان و با کمک اشخاص نیکوکار مرمت شد. در [[سلسله پهلوی|زمان پهلوی]] ضمن توسعه خیابان‌های اطراف حرم تعدای از بناهای آستان قدس و خود ضریح مطهر مرمت گردید و ساختمان‌های جدید اداری، کتابخانه و موزه ایجاد شد<ref>'''''کارنامه دو ساله آستان قدس رضوی'''''. تهیه و تنظیم روابط عمومی اداره امور فرهنگی، مشهد: بی‌نا، بی‌تا؛ خوانساری، محمدباقر. '''''روضات الجنات'''''. بیروت: 1390ق، ج 6، ص 273.</ref>. ار کارهای انجام گرفته پس از [[انقلاب اسلامی ایران|پیروزی انقلاب اسلامی]]، ایجاد بست طبرسی، دانشگاه علوم اسلامی، صحن جمهوری اسلامی و قدس، آغاز بنای جدید کتابخانه و موزه و رواق «دارالولایه» می‌باشد.

==== حرم ====
بنایی مستطیل شکل به طول90/10 و عرض40/10 متر ارتفاع80/18 متر.

==== بقعه و ضریح ====
قدیم‌ترین ضریح مربوط به [[خوارزمشاهیان]] بوده و در دوره‌های بعد نیز تغییرات و تعمیراتی در ضریح صورت گرفته است. و اکنون ضریح جدید آن در حال آماده‌سازی است.

==== گنبد ====
گنبد دو پوشش است: پوشش داخلی که مقرنس کاری است، پوشش بیرونی با20/31 متر ارتفاع که پوشیده از خشت‌های مسی با لایه‌ای از طلاست.

==== گلدسته‌ها ====
حرم دارای دو گلدسته به ارتفاع50/40 متر است. یکی از آثار سوری بن معتز در زمان غزنویان و دیگری ساخته [[نادرشاه افشار|نادرشاه]]<ref>اعتضاد‌پور، علی. «ابنیه آستان قدس» '''''نامه آستان قدس'''''. دوره 6، 1344، ص 225.</ref>.

==== صحن‌ها ====
صحن عتیق (انقلاب)، صحن جدید (آزادی)، صحن [[امام خمینی|امام‌خمینی]] (موزه سابق)، صحن جمهوری اسلامی، صحن قدس.

==== رواق‌ها ====
دارالحفّاظ، دارُالسیّاده، دارُالسَّعاده، دارُالضَّیافَه، دارُالذَّکرْ، دارُالسُّرور، دارالعَّزه، دارالسَّلام، دارالشُّکر، دارالفَیض، دارالولایه، رواق توحیدخانه، رواق حاتم‌خانی، رواق الله‌وردی‌خان، رواق مسجد بالاسرمبارک.

==== بست‌ها ====
بست‌ها آغاز حریم ابنیه آستان قدس به شمار می‌روند که در شرق، غرب و شمال واقع شده‌اند<ref>قصابیان، محمد. تاریخ مشهد. مشهد: 1377، الضار، ص 246.</ref>.

==== مؤسسات فرهنگی ====
شامل کتابخانه، موزه، دانشگاه علوم اسلامی، مؤسسه پژوهش‌های اسلامی، بنیاد فرهنگی رضوی و مؤسسه چاپ و انتشارات می‌باشد<ref>عطاردی، عزیزالله. '''''تاریخ آستان قدس'''''.  ؟: ج 1، 1371، عطارد، ص369 .</ref>.

==== موقوفات ====
اموال منقول و غیرمنقول بسیاری در سراسر [[ایران]] به ویژه از دوره صفویه به این سو وقف آستان قدس شده است که اسناد آن موجود است<ref>مؤتمن، علی. '''''راهنما یا تاریخ آستان قدس رضوی'''''. تهران: 1348، آستان قدس.</ref><ref>اسناد موقوفات آستان قدس رضوی در هرات، به کوشش علی کریمیان، تهران: 1378، سازمان اسناد ملی.</ref>.

==== تولیت و تشکیلات اداری ====
تا زمان تهماسب اول صفوی اداره آستان قدس به وسیله نقیبان بوده. طهماسب برای اولین بار امیر ابوالولی را متولی آستان کرد<ref>کاویانی، احتشام. '''''شمس‌الشموس.''''' بی‌جا، 1354، ص36-39.</ref>. محاسبات مالی آستان نیز به شیوه سیاق‌نویسی بوده تا این‌که در 1305، 1328، 1354ش آئین‌نامه‌های اداری و مالی جدیدی برای اداره آستان قدس وضع گردید<ref>سجادی، صادق. «آستان قدس رضوی»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1367، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، ص349.</ref>. آستانه رضوی [[مشهد]] اکنون مهم‌ترین کانون زیارتگاهی در [[ایران]] است که از این رو در صنعت گردشگری نیز تأثیر فراوان دارد و به این دلیل در مرکز [[مشهد|شهر مشهد]] طرح‌های بزرگ عمرانی به اجرا در آمده است.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[علی بن موسی الرضا(ع)|علی بن موسی‌الرضا(ع)]]
* [[مشهد]]



== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
حشمت‌اله عزیزی
[[رده:تاریخ]]
[[رده:تاریخ و باستان شناسی]]