نمایش مبدأ برای آیات الاحکام


آیات‌الاحکام، آیه‌هایی از [[قرآن]] (نزدیک پانصد آیه) که به‌طور مستقیم حکمی یا احکامی از مسایل فقهی را در بر دارند. در این آیات خلاف بسیاری از آیات قصص و امثال، که مسایل فقهی نیز از آنها استنباط می‌گردد، به‌صراحت از احکام فقهی سخن به میان است. اکثر آیات‌الاحکام، مدنی‌اند، نه مکّی. زیرا تنها پس از هجرت پیامبر از [[مکه]] به [[مدینه]] و تأسیس مدینه‌النبی، ایجاب و الزام مسلمانان به برگزاری رسمی مراسم دینی و پرداخت زکات و خمس و گزاردن حج و اجرای قصاص و حدود، امکان یافت. به ‌گفته جمعی از مفسّران شیعه، مانند سیّدهاشم بحرانی یک‌چهارم [[قرآن]] حدود و احکام است<ref name=":0">بحرانی، سیّدهاشم. '''''البرهان فی تفسیر القرآن'''''. 1/21.</ref>. در سوره‌های بزرگ‌تر قرآن مانند بقره، نساء، مائده و انعام نیز به بسیاری از احکام فقهی برمی‌خوریم. آیات الاحکام، مثلاً در باب‌ وضو، گاهی با قرائت‌های مختلف موجب اختلاف‌نظر و استنباط‌های گاهی ناهماهنگ فقیهان مذاهب مختلف سنّی و شیعه شده‌اند.

از نخستین روزهای تشکیل حکومت اسلامی در مدینه، شماری از این آیه‌ها را پیامبر اسلام (ص) در پاسخ به برخی از پرسش‌های مسلمانان بیان می‌کرد. پس از رحلت پیامبر (ص)، آیات قرآنی ـ به‌عنوان «کتاب» ـ و قول و فعل و تقریر پیامبر در مذاهب [[اهل سنت و جماعت|اهل سنّت]]<sup>*</sup> و قول و فعل و تقریر چهارده معصوم در مذهب شیعه به‌عنوان «سنّت»، راهگشای مسلمانان در برخورد با مسایل دینی بود، ولی پایه و بنیاد بیش‌تر این راهگشایی‌ها، آیات احکام قرآنی بوده است<ref>شهابی، محمود. '''''اصول فقه'''''. تهران: 1343، ص 1ـ60.</ref>.

نمونه آیات‌الاحکام، حکم وجوب گزاردن حج بر مسلمانان مستطیع برابر آیه (آل عمران، 92) است. افزون بر این‌گونه آیات‌الاحکام صریح، از آیه‌های قرآنی دیگر به‌طور غیرمستقیم می‌توان احکامی را استنباط کرد. این آیه‌ها بر دو گونه‌اند:

الف ـ آیه‌هایی که بدون پیوستن به آیات دیگر، مورد استنباط حکم قرار می‌گیرند، مانند استنباط درستی ازدواج کفار از آیه‌های «امرأه فرعون» (تحریم، 11) و «امرأته حماله‌الحطب (مسد، 4)؛  

ب ـ آیه‌هایی که به کمک آیه دیگر، منشأ استنباط حکم می‌گردند، مانند استنباطی که [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|علی (ع)]] و ابن عباس درباره کمترین زمان بارداری زنان، از آیه «و حمله و فصاله ثلثون شهرا» (احقاف، 15) با آیه «و فصاله فی عامین» (لقمان، 14) به‌عمل آوردند.

فقیهان و مفسران از دیرباز کتاب‌های بسیاری با عنوان آیات‌الاحکام گردآوری و تألیف کرده‌اند. ابن ندیم در فهرست، فصل مخصوصی به این کتاب‌ها اختصاص داده و طی آن از آیات‌الاحکام‌هایی اثر اسماعیل بن اسحاق قاضی، احمد بن معذل، ابوبکر رازی، محمّد بن ادریس شافعی، یحیی بن آدم، ابوثور ابراهیم بن خالد، داود بن علی و دیگران یاد کرده است<ref>ابن ندیم. '''''فهرست'''''. ترجمه محمّدرضا تجدد، ص 65.</ref> امام محمّد بن ادریس شافعی ([[مکه]] 150 ق / فسطاط مصر 204 ق) یکی از ائمه مذاهب اربعه فقه اهل سنّت، مشهورترین مؤلف آیات‌الاحکام در تاریخ [[اسلام]] است که کتابی با عنوان احکام‌القرآن تألیف کرده است<ref name=":0" />، امّا مؤلف الذریعه، محمّد بن سائب کلبی شیعی (وفات 146 ق) را نخستین مؤلف در موضوع آیات‌الاحکام می‌داند<ref>تهرانی، آقابزرگ. '''''الذریعه'''''. ج 1، ص 40ـ41، ج 4، ص 311.</ref>. مؤلف کتاب تأسیس‌الشیعه نیز، همو را نخستین کس از دانشمندان اسلامی می‌داند که در این فن، کتابی نوشته است<ref>صدر، '''''تأسیس‌الشیعه'''''. ص 321ـ325.</ref>.

مؤلفان آیات‌الاحکام‌ها، معمولاً دو شیوه ممتاز را در تدوین و تبویب آیات به‌کار می‌گرفته‌اند:  

* ترتیب آیات بر پایه ترتیب سوره‌های [[قرآن]]؛ 
* ترتیب آیات براساس سنّت تبویب ابواب فقه که در سنّت تألیف کتب فقهی معهود است. 

مؤلفان شیعی آیات‌الاحکام‌ها بیش‌تر از روش دوم، سود جسته‌اند. فقه‌القرآن قطب راوندی (وفات 573 ق)، کنزالعرفان فاضل مقداد و زبده‌البیان ملا احمد مقدس اردبیلی همه بر بنیاد همین روش دوم تألیف گشته‌اند. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[قرآن]]
* [[اهل سنت و جماعت]]
* [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
سیدحسن امین
[[رده:علوم اسلامی و حقوق فقهی]]