نمایش مبدأ برای اشقیاء در تعزیه

اشقیاء جمع شقی و به معنی بدبختان، تیره روزان و تبه روزان است.<ref>معین، محمد. '''فرهنگ فارسی معین'''. تهران: انتشارات امیرکبیر، 1364، ج 1، ص ۲۸۴.</ref> از لحاظ خصوصیات شخصیتی در سوگنامه‌ها و [[تعزیه]] نامه‌ها اشقیاء کسانی هستند که علاوه بر شقاوت و بیرحمی دین به دنیا فروخته‌اند و به آخرت نمی‌اندیشند از این روی افرادی نابکار، دنیا پرست، فاقد اخلاق اسلامی و برخوردار از صفات رذیله‌اند. مهمترین شخصیت‌هایی که با این ویژگی‌ها در سوگنامه‌ها و اشعار [[تعزیه]] حضور دارند عبارت‌اند از:

==== ۱. یزید ====
یزید دومین خلیفه اموی و پسر معاویه است. وی پس از آنکه جانشین پدر شد [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] و دو تن دیگر از سران عرب با وی مخالفت کردند. [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] مسلم بن عقیل پسر عمّ خود را به کوفه فرستاد، یزید عبیدالله بن زیاد والی بصره را مأمور دفع مسلم کرد و سرانجام والی بصره او را شهید کرد و عمربن سعد ابی وقاص را مأمور جنگ با [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین]] کرد که در دهم محرم سال ۶۱ هجری [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] و هفتاد و دو تن از یارانش به شهادت رسیدند.

==== ۲. شمر ====
شمربن ذی‌الجوشن از روسای یکی از قبایل عرب و مردی جنگجو بود در واقعه کربلا علیه [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین]] و یارانش جنگید و آنها را شهید کرد، عبیدالله بن زیاد والی بصره شمر را همراه با سر بریده [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] به شام نزد یزید فرستاد. وی در قساوت و بیرحمی شهره خاص و عام بود به نحوی که خصوصیات رفتاری وی در فرهنگ عمومی مردم ایران اثر گذاشته و افراد قسی و بیرحم را به شمر تشبیه می‌کنند.

==== ۳. ابن سعد ====
عمربن سعدابی وقاص در سال ۶۱ هجری به امر عبیدالله ابن زیاد والی بصره با چهار هزار سوار از کوفه به کربلا رفت و به دستیاری شمربن ذی الجوشن با [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] و یارانش جنگید و آنها را شهید کرد.گفته می‌شود که وی امر داد تا بر اجساد شهدا اسب بتازند.

==== ۴. عبیدالله ابن زیاد ====
عبیدالله ابن زیاد در سال ۵۴ هجری به دستور معاویه حکمران خراسان شد. سپس در سال ۶۱ هجری از طرف یزید مأمور جنگ با [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] گردید. وی مسلم بن عقیل را در کوفه کشت بعد سپاهی به سرکردگی عمربن سعدابی وقاص به جنگ [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] فرستاد و آن حضرت و اصحابش را به شهادت رساند. اشقیاء در [[تعزیه]] در جبهه باطل قرار دارند آنها مخالف خوان نیز نامیده می‌شوند و از مشخصه‌های زیر برخوردارند: رنگ لباس که معمولاً قرمز یا زرد است، موسیقی، صدا، چگونگی نواختن طبل، حرکات بدن و طرز راه رفتن.

ترسیم چهره و نمایش ویژگیهای شخصیتی اشقیاء در [[تعزیه]] کار موفقی بوده است زیرا آنها در ضمن حالات عصبی و انجام حرکاتی که حکایت از خشونت و جنایت دارد به طرز جالبی مشتاقان و تماشاگران را متأثر می‌سازند. آنها برای اینکه به تماشاگران بفهمانند که ما شبیه شمر یا یزید و... هستیم ضمن اجرای نقش خود گاهی گریه می‌کنند و با اشعار معینی حضار را از این مطلب آگاه می‌سازند مثلاً وقتی شمر در صحنه حاضر می‌شود و با پوشیدن زره خود را آماده رزم می‌کند چنین می‌خواند:<blockquote>خدا لعنت کند در هر دو عالم شمر ملعون را شبیه شمر می‌باشم نمایم این زره در بر</blockquote>به سخن دیگر فقط اولیاء یا موافق خوانها نیستند که اشقیاء را ستمگر خطاب می‌کنند بلکه در بین کسانی که نقش اشقیاء را بازی می‌کنند حالت لعن و ناسزاگویی دیده می‌شود. حتی در بسیاری موارد اشقیاء ابتدا به ستایش اولیاء می‌پردازند سپس به خواندن اشعار خاص رزمی یا متن تعزیه اقدام می‌کنند.

در [[تعزیه]] اشقیاء با مضامین زیر توصیف می‌شوند:

ستم کردار، بی‌حیا، بدآیین، ملحد گمراه، رو سیاه بد نهاد، شقاوت شعار، غدّار، بداختر، بدنهاد، بد نژاد، بدسرشت، بد گهر، کافر شریر، خصم اولاد پیغمبر، دشمن ایمان، رو سیاه زشت، جفاکار، دشمن دین خدا، هرزه گو، زشت خود پرست، لعین بدکردار، بی حیای بی دین، عدوی الهی، رو سیاه لعین، شقی انفاس، ملعون نادان، زاده زانی، اهل زنا، سگ کافر، سگ نادان، سگ بی دین و... . عمدتاً در اشعار و متن تعزیه تکیه بر تحقیر اشقیاء است گاهی این تحقیر و نفرین به حدی است که [[تعزیه]] حالت کمدی و فکاهی به خود می‌گیرد.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[مقایسه تعزیه ایران با سایر کشورها]]
* [[کارکردهای تعزیه در ایران]]
* [[عوامل سازنده تعزیه]]
* [[ویژگی‌های تعزیه]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
محمد صادق فربد
[[رده:مراسم سوگواری]]
[[رده:فرهنگ و نظام فرهنگی]]