نمایش مبدأ برای امر به معروف و نهی از منکر

'''اَمر به مَعروف و نَهی از مُنْکَر،''' هفتمین و هشتمین فرع از فروع هشتگانه در مذهب شیعه و یکی از اصول پنجگانه آئین معتزله<ref>قاضی‌عبدالجبار معتزلی. '''''شرح اصول خمسه'''''. به کوشش .... ، ص141، 741.</ref> موسوم به اصول خمسه. مراد از امر به معروف و نهی از منکر، برانگیختن مردم به طاعت و باز داشتن آنان از معصیت با ابزار اندیشه، گفتار و کردار نیک است<ref name=":0">علامه‌حلی. '''''کشف‌المراد'''''. به کوشش زنجانی، بیروت: ص455.</ref><ref>فاضل مقداد'''''. ارشادالطالبین'''''. ص380، 381.</ref> و به  عینی و ذهنی قابل تقسیم است: 1) امر به معروف و نهی از منکر ذهنی یا قلبی به تصریح [[امام جعفر بن محمد صادق(ع)|امام صادق<sup>(ع)</sup>]] همانا دوست داشتن و دشمن داشتن نیکی‌ها و بدی‌هاست؛ 2) امر و نهی عینی، عبارت است از امر و نهی از طریق گفتار و کردار، یعنی برانگیختن مردم به کار نیک و بازداشتن آنان از کار بد با کلام نرم، با گفتار درشت و تهدید‌آمیز، یا با اقدام عملی ملایم، با شدّت عمل و سرانجام به زور سلاح (= اقدام به سیف). بدیهی است که صورت مختلف گفتار و کردار، از نرمی تا درشتی و تا توسل به زور را شرایط اجتماعی تعیین می‌کند. معتزله و برخی از بزرگان  شیعه، از جمله سیدمرتضی، اعمال روش‌های خشونت‌آمیز را در امر و نهی روا شمرده‌اند<ref name=":1">شیخ طوسی. '''''تمهید‌الاصول'''''. به کوشش دکتر مشکاه‌الدینی، تهران: ص301- 302.</ref><ref>قاضی‌عبدالجبار معتزلی، '''''شرح اصول خمسه.''''' ص148.</ref>، امّا بیشتر متکلمان امامیه در پیش گرفتن این شیوه‌ها را ویژه امام معصوم دانسته‌اند و در غیبت امام روا نشمرده‌اند. همچنین امامیه بر آن‌اند که امرکننده به نیکی و نهی‌کننده از بدی، با دست و زبان، یعنی با کردار و گفتار، باید: 

# خود، به‌خوبی نیکی و بدی یعنی معروف و منکر را بشناسد؛
# احتمال بدهد که امر و نهی وی مؤثر می‌افتد؛
# اطمینان داشته باشد که امر و نهی وی تباهی به‌بار نمی‌آورد و موجب ازمیان‌رفتن جان و مال مسلمانی نمی‌گردد؛
# بداند که بدکار، نه گاه‌گاه که پیوسته به بدی دست می‌یازد و بر منکر مداومت می‌ورزد؛
# گناهکار را از گناهی بازدارد که می‌خواهد در آینده انجام دهد و به کار نیکی برانگیزد که هنوز انجام نگرفته است<ref>دایره المعارف شیعه.</ref>.

در باب وجوب امر و نهی اکثر متکلمان و فقیهان شیعه قائل به وجوب کفایی هستند. به آیه 104 سوره آل‌عمران استناد می‌کنند و برخی از آنان با استناد به آیه 110 از همین سوره بر وجوب عینی امر و نهی پای می‌فشارند<ref name=":0" /><ref>قاضی‌عبدالجبار معتزلی. '''''شرح اصول خمسه'''''. ص142.</ref><ref>فاضل مقداد. '''''شرح باب حادی‌عشر'''''. به کوشش دکتر محقق، ص58.</ref><ref>لاهیجی، ملاعبدالرزاق. '''''سرمایه ایران'''''. به کوشش لاریجانی، چاپ تهران، ص173- 174.</ref>. نیز شماری محدود از متکلمان به وجوب عقلی و اکثر به وجوب سمعی (= نقلی) امر و نهی باور دارند. همچنین جمله متکلمان برآنند که آمر وناهی اوّلاً، باید معروف و منکر (= نیک و بد) را به خوبی بشناسد؛ ثانیاً، احتمال بدهد که امر و نهیش، بی‌آن‌که تباهی به بار آورد، مؤثر واقع می‌شود؛ ثالثاً، بدین معنا علم داشته باشد که بد کرداری که قرار است امر و نهی در مورد وی صورت گیرد، پیوسته به کردارهای بد می‌پردازد، نه گاه‌گاه؛ رابعاً، باید بدان کردار نیک امر شود و از آن کردار بد نهی گردد که در زمان آینده صورت می‌پذیرد<ref name=":1" /><ref>فاضل مقداد. '''''شرح باب حادی‌عشر'''''. ص58- 59.</ref><ref>فاضل مقداد'''''. ارشادالطالبین'''''. ص381، 384.</ref><ref>قاضی عبدالجبار معتزلی. '''''شرح اصول خمسه'''''. ص142- 143.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[اسلام]]
* [[امامت]]
* [[امام جعفر بن محمد صادق(ع)]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسندگان مقاله ==
اصغر دادبه و سید حسن امین
[[رده:عرفان، فلسفه و کلام]]
[[رده:علوم اسلامی و حقوق فقهی]]