نمایش مبدأ برای ایران هخامنشی، دین

[[پرونده:کتاب دین هخامنشیان.jpg|بندانگشتی|کتاب دین هخامنشیان اثر ژاک دوشن ،برگرفته از سایت خبر آنلاین ،قابل بازیابی از [https://www.khabaronline.ir/news/395275/هخامنشیان-چه-دینی-داشتند https://www.khabaronline.ir/news/395275/]]]
'''ایران هخامنشی، دین،''' با وجود پژوهش‌های گوناگون و تقریباً پیوسته درباره دین ایرانیان در [[هخامنشیان|عصر هخامنشی]] هنوز محققان در این باره به عقیده مشترکی دست نیافته‌اند، و این موضوع همچنان پیچیده به نظر می‌رسد. پراکندگی و تنوع منابع دین هخامنشیان باعث شده است که نتیجه‌گیری‌های متضاد در این باره مطرح شود. مهم‌ترین این منابع عبارت‌اند از: کتیبه‌های پادشاهان [[هخامنشیان|هخامنشی]]، نوشته‌های مورخان یونان باستان، لوح‌های عیلامی [[تخت جمشید]]، بعضی از نوشته‌های بابلی، عیلامی و آرامی، و مطالعات [[باستان شناسی|باستان‌شناسی]]. 

در بحث از [[ایران هخامنشی، دین|دین هخامنشیان]] نمی‌توان تصور کنونی از [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]] را با آن روزگار تطبیق داد. افزون بر این، از عصر ظهو[[زرتشت|ر زردشت]] (در فاصله 1200-1000 ق‌م) تا بنیان‌گذاری شاهنشاهی [[هخامنشیان|هخامنشی]] (550 ق‌م) زمان بسیاری گذشته و در نتیجه، در آن مدت دگرگونی‌های اجتماعی، فرهنگی ودینی مهمی روی داده بود<ref>فرای، ریچارد. '''''تاریخ باستانی ایران'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1380، ص 197. </ref><ref>نیولی، گراردو. '''''زمان و زادگاه زرتشت'''''. ترجمه سید منصور سید سجادی، تهران: آگاه، 1381، ص 280.</ref> 

[[هخامنشیان]] اهورا مزدا را به عنوان خدای برتر می‌پرستیدند و به وجود ایزدان دیگر نیز اعتقاد داشتند؛ «راستی» را می‌ستودند و از «دروغ» نفرت داشتند. این نکات تا حدودی می‌تواند گواه بر نظام دینی آن‌ها باشد<ref>فرای، ریچارد. '''''تاریخ باستانی ایران'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1380، ص 197. </ref>. 

اما مخالفان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] بودن [[هخامنشیان]] دلایلی چند را اقامه می‌کنند، از جمله این‌که نام [[زرتشت]] در کتیبه‌های [[هخامنشیان]] نیامده است؛ در سنگ‌نبشته‌های [[هخامنشیان|هخامنشی]] از انگره مینیو یا اهریمن یاد نشده است؛ در نوشته‌های [[هخامنشیان]] از خدا با واژه «بَگه» (baga)یاد شده، در حالی که در ''[[اوستا]]'' از لغت «ایزد» استفاده شده است؛ از قلمرو [[هخامنشیان]] گورهایی به دست آمده، که دلیلی بر دفن مردگان، بر خلاف [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]] است؛ و تدفین پادشاهان [[هخامنشیان|هخامنشی]] در گوردخمه‌ها و نیز قربانی حیوانی برای آنان، از امور ناپسند نزد [[زرتشت|زردشت]] بوده است. 

لکن موافقان [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] بودن [[هخامنشیان]] می‌گویند نیامدن نام زرتشت در کتیبه‌های [[هخامنشیان|هخامنشی]] دلیل موجهی بر [[زرتشتی، دین|زرتشتی]] نبودن ایشان نیست، چنان که در کتیبه‌های ساسانی نیز نام وی ذکر نشده است و این که در کتیبه‌های [[هخامنشیان|هخامنشی]] معمولاً اصطلاحات دینی [[زرتشتی، دین|زردشتی]] دیده نمی‌شود، بدین سبب است که این متون، به طور کلی ماهیت سیاسی دارند. همچنین بعضی اختلاف‌ها در کاربرد واژه‌ها، مانند بگه و ایزد ممکن است به دلیل تفاوت‌های گویشی باشد و به علاوه، داریوش در کتیبه‌ای اصل شر را «دروغ» معرفی می‌کند<ref>Williams Jackson, A. V. '''''Zoroastrian Studies'''''. New York: 1928, P. 154.</ref> که به بینش خود [[زرتشت]] بسیار نزدیک است. 

به جز [[هخامنشیان]]، [[ساسانیان]] نیز ـ که بی‌شک مزدایی بودند ـ رسم مومیایی کردن جسد پادشاهان و نهادن آن در مقبره‌های صخره‌ای را داشتند. از این رو، حفظ پیکرهای افراد خانواده سلطنتی، احتمالاً به سبب حفظ فرّه شاهی در مقبره، و یا بر اساس آئینی خاصِ مردگان خانواده سلطنت بوده است<ref>Boyce, M. '''''A History of Zoroastrianism''''', Leiden: Brill, 1982, Vol. II, PP. 55f.</ref>. 

به هر حال، در مورد کورش این شک وجود دارد که او مزدایی بوده یا نه، زیرا وی در استوانه معروف خود می‌گوید که برگزیده مردوک خداست،<ref>Williams Jackson, A. V. '''''Zoroastrian Studies'''''. New York: 1928, P. 156.</ref> لکن در کاخ کورش آتشگاهی تعبیه شده بود که برای نیایش در [[زرتشتی، دین|دین زرتشتی]] به کار می‌آید<ref>Boyce, M. '''''A History of Zoroastrianism''''', Leiden: Brill, 1982, Vol. II, 52-53.</ref> و بویس به این علت و عللی دیگر وی را مزداپرست می‌داند<ref>Boyce, M. '''''A History of Zoroastrianism''''', Leiden: Brill, 1982, Vol. II, 50ff.</ref>. 

در مورد داریوش اطمینان کامل وجود دارد. داریوش روحاً به اندازه [[زرتشت]] یکتاپرست بود؛ او از هیچ خدایی به جز اهورا مزدا یاد نمی‌کند، پیوسته او را می‌خواند، برای خود و خانواده‌اش و کارهایش پشتیبانی او را درخواست می‌نماید و با همان شدت [[زرتشت]] از دیوان نفرت دارد. در نوشته‌های آرامگاهی [[داریوش]] به نظر می‌رسد که وی یکی از ''گاثاها'' (سروده‌های پیامبر) را نقل کرده است<ref> اومستد، ا. ت. '''''تاریخ شاهنشاهی هخامنشی'''''. ترجمه محمد مقدم، تهران: امیرکبیر، 1357، ص 265، 648.</ref><ref>Olmstead, A. T. '''''History of the Persian Empire'''''. Chicago / London: University Chicago Press, 1959, PP. 195, 471.</ref>. لحن سنگ‌نوشته‌های [[خشایارشا]] نیز مشابه با [[داریوش]] است و از مزداپرستی او حکایت دارد و نزد اردشیر اول نیز چنین گرایشی را مشاهده می‌کنیم<ref>Schwartz, M. «The Religion of Achaemenian Iran», '''''The Cambridge History of Iran''''', Cambridge University Press, 1985, Vol. II, PP.689, 692.</ref>. 

[[اردشیر بابکان|اردشیر]] دوم در کتیبه‌های مختلف خود هم از اهورا مزدا، هم از اهورا مزدا و میثره و هم از اهورا مزدا و آناهیتا و میثره یاد کرده است،<ref>Schwartz, M. «The Religion of Achaemenian Iran», '''''The Cambridge History of Iran''''', Cambridge University Press, 1985, Vol. II, P 694.</ref> لکن به نظر می‌رسد که وی به ویژه به آناهیتا دلبستگی داشته و تندیس‌های او را در معابدی در شهرهای مختلف بر پا کرده بود<ref>اومستد، ا. ت. '''''تاریخ شاهنشاهی هخامنشی'''''. ترجمه محمد مقدم، تهران: امیرکبیر، 1357، ص 649.</ref> که این تا اندازه‌ای دور شدن از تعالیم [[مزدکی، آئین|مزدایی]] است. در عین حال، در تقویم رسمی ایرانی، که از اواسط دوران [[هخامنشیان|هخامنشی]] تنظیم شد، نام ماه‌ها و روزها اساساً از مفاهیم گاثاهایی و اوستایی گرفته شده است<ref>Schwartz, M. «The Religion of Achaemenian Iran», '''''The Cambridge History of Iran''''', Cambridge University Press, 1985, Vol. II,PP. 692f.</ref>.

دربار [[هخامنشیان|هخامنشی]] هیچ‌گاه قصد رسمیت بخشیدن به دین خاصی را نداشت و تسامح دینی [[هخامنشیان]] سبب شده بود که یک آئین فراگیر و رسمی در قلمرو ایشان به وجود نیاید<ref>فرای، ریچارد. '''''تاریخ باستانی ایران'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی، 1380، ص. 202. </ref><ref>فرای، ریچارد، «مذهب در فارس در زمان هخامنشیان»، ترجمه سلما قوامی شهیدی، '''''ارج‌نامه شهریاری'''''. تهران: 1380، ص 387.</ref>. احتمالاً برای تمام روزگار [[هخامنشیان]] (550-330 ق‌م) نمی‌توان از دین واحدی نام برد و لااقل، به نظر نمی‌رسد که تمام شاهان [[هخامنشیان|هخامنشی]] آئینی با عناصر گاثاهایی را ستایش کرده باشند. شاید [[هخامنشیان]] در اعتقاد به [[زرتشتی، دین|آئین زرتشتی]]، راه و روش ویژه‌ای داشته‌اند<ref>موله، ماریان. '''''ایران باستان'''''. ترجمه ژاله آموزگار، تهران: 1377، ص 119. </ref><ref>دوشن ـ گیمن، ژاک. '''''زرتشت و جهان''''' '''''غرب'''''. ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: مروارید، 1363، ص 100.</ref>. با این حال، به احتمال قوی تا پایان فرمانروایی [[هخامنشیان]]، [[مزدکی، آئین|دین مزدایی]] در ولایات شاهنشاهی ایشان گسترش یافته بود<ref>بویس، مری. '''''زردشتیان'''''. ترجمه عسکر بهرامی، تهران: 1381، ص 105.</ref><ref>Boyce, M. '''''Zoroastrianism, Their Religious Beliefs and Practices'''''. London: Routledge, 1979, P. 76.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ایران اشكانی، دین]]
* [[ایران ساسانی، دین]]
* [[ایران مادی، دین]]
* [[زرتشتی، دین|زرتشتی دین]]
* [[هخامنشیان]]

== '''مآخذ''' ==
   
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== پیوند به بیرون ==
مذهب و سیاست مذهبی هخامنشیان،سایت پرتال جامع علوم انسانی،قابل بازیابی از  [https://ensani.ir/fa/article/107209/مذهب-و-سیاست-مذهبی-هخامنشیان https://ensani.ir/fa/article/107209]
[[رده:ادیان و مذاهب]]
[[رده:ادیان]]