نمایش مبدأ برای ایلات خمسه

'''[[ایلات خمسه]]،''' اتحادی از پنج [[اینانلو|اینانلو یا اینالّو]]، [[بهارلو]]،<sup>*</sup> نَفَر، عرب و [[باصری]].<sup>*</sup> [[ایل]] با خاستگاه‌های متفاوت [[ترک]] و عرب و فارس این اتحاد ایلی بنا بر برخی مقاصد سیاسی، اقتصادی و نظامی در 1278ق/1861م به فرمان [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] در منطقه [[استان فارس|فارس]] تشكیل شد<ref> حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824.</ref><ref>ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72.</ref><ref>بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 24.</ref>. 

ایلات خمسه دومین گروه ایلی عمده فارس، پس از بزرگ ایل [[قشقایی]] در اواخر سده 13ق/19م و نیمه نخست سده 14ق/20م به شمار می‌رفتند<ref> مسعودمیرزا، (ظل السلطان). '''''تاریخ مسعودی'''''. تهران: 1360، دنیای كتاب، 129.

</ref><ref>Sykes, P.''''', A History of Persia,''''' London: 1930, 11/479'''''.'''''</ref>. قلمرو ایل‌های خمسه منطقه‌ای در شرق قلمرو ایل [[قشقایی]] را در بخشی از نواحی شمال و مشرق و جنوب شرقی [[استان فارس]]، در سوی خاور راه [[اصفهان]] به [[شیراز]] و [[شیراز]] به جهرم فرا می‌گیرد<ref>بلوكباشی، علی. «ایلات خمسه'''»''.''''' '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''، تهران: 1380، مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، ص. 699.</ref>. 

تمام طایفه‌های این ایلات تا سال‌های پایانی سده 13ق كوچ می‌كردند و از آن پس، به تدریج بخش بزرگی از ان‌‌ها یكجانشین شدند، به طوری كه در 1366ش، فقط 7684 خانوار از آن‌ها كوچ می‌كردند. ییلاقات این گروه كوچنده در شهرستان‌های آباده، اقلید، جهرم، داراب، [[شیراز]]، فسا، لار و مرودشت، و قشلاقاتشان نواحی دیگری در همین شهرستان‌ها و شهرستان‌های استهبان، فیروزآباد و نیریز [[استان فارس|فارس]] بوده است<ref>مركز آمار ایران'''''. سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر كوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه'''''. تهران: 1368، ص15.</ref>.

رهبری هر یک از ایل‌های خمسه و طایفه‌ها و تیره‌ها و اولادها را یکخان یا كلانتر و یا كدخدا بر عهده داشت كه امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عشایر زیر نظر ان‌ها بود. اصطلاح «خان» در خطاب مؤدبانه برای همه سران ایل و طایفه و تیره به كار می‌رفت. با فروپاشی اتحاد سیاسی ایل، رفته رفته عنوان «كلانتر» در میان ان‌ها منسوخ شد و عنوان خان جای ان را گرفت<ref name=":0">Barth, F'''''. Nomads of South Persia,''''' The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 26-72</ref>.

عشایر كوچنده ایلات خمسه عمدتاً از راه پرورش و تولید گوسفند و بز زندگی می‌گذراندند. برخی خانوارها نیز همراه گله‌داری به زراعتی محدود نیز می‌پرداختند<ref name=":0" />. یكجانشینان خمسه، مانند [[اینانلو|ایل اینانلو]] كه از اواخر سده 13ق دِه‌نشین شده بودند، اقتصادی یکپایه و متكی به كشاورزی داشتند. دِه‌نشینان در كنار فعالیت‌های زراعی، دامداری نیز می‌كردند<ref>  بلوكباشی. بلوكباشی، علی. «ایلات خمسه»'''''.''''' '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''، تهران: 1380، مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی، 10/699، 700.</ref>.

نخستین رئیس و ابواب جمعی اتحاد خمسه علی محمدخان قوام، از خاندان با نفوذ قوام‌الملک شیرازی، و آخرین سرپرست آن، ابراهیم‌‌خان قوام، از همان خاندان بود<ref>حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824. </ref><ref>ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72.</ref><ref>بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 24.</ref>. ابراهیم‌خان در 1311ش، پس از شورش‌های ایلی در [[استان فارس|فارس]] از حكمرانی و ابواب جمعی مناطق خمسه و لار بركنار شد. با بركناری او حكومت 73 ساله خاندان قوام‌الملک بر ایلات خمسه پایان یافت<ref>هدایت، مهدیقلی. '''''خاطرات و خطرات'''''. تهران: 1363، ص. 283.</ref><ref>حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگارفسایی، تهران: 1367، امیركبیر، 1/823-824.</ref><ref>ابرلینگ، پیر. «سیاست قبیله‌ای انگلیس در جنوب ایران»، ترجمه كاوه بیات. '''''نامه نور'''''. تهران: 1358، ش4و5، ص72.</ref><ref>بیات، كاوه. '''''شورش عشایری فارس: سال‌های 1307-1309.''''' تهران: 1365، 53-69.</ref>. از آن تاریخ به این سو، اتحاد ایلات خمسه مفهوم سیاسی- نظامی پیشین خود را، كه مقابله با ایل قشقایی و تأمین امنیت راه‌های بازرگانی از [[بندرعباس]] و بنادر [[خارک]] و [[بوشهر]] به [[شیراز]] برای حمل كالای تجاری بود، از دست داد<ref>بلوكباشی، علی. «ایلات خمسه'''»''.''''' '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''، تهران: 1380، مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 10، ص. 700.</ref><ref>Barth, F'''''. Nomads of South Persia,''''' The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy Oslo: Universitets Forlaget, 1965, 88, 100.</ref>. به دنبال ان همبستگی نیم بند و ساختگی میان ایل‌های پنجگانه به سستی گرائید و از هم فروپاشید و یک وحدت و همبستگی سنتی پایدار جایگزین آن شد<ref>تلخیص از بلوکباشی، علی، «ایلات خمسه»، '''''دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''، 1380ش، جلد 10، ص. 699-700.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ناصرالدین شاه قاجار]]
* [[ایل]]
* [[قشقایی]]
* [[اینانلو]]
* [[باصری]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی

[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
[[رده:مردم شناسی]]