نمایش مبدأ برای ایل بویراحمدی

'''بویراحمدی،''' یا بویراحمد، نام یکی از ایلات لُر شیعه مذهب [[استان کهگیلویه و بویراحمد]]، در جنوب غربی [[کشور ایران|ایران]]، متشکل از چند تیره و طایفه با خاستگاه‌های قومی گوناگون.

بویراحمدی‌ها در منطقه وسیعی از نواحی شمال و شرق استان، که به نام همین [[ایل]] نام‌گذاری شده است، زندگی می‌کنند. کهن‌ترین سندی که از بویراحمد بلادشاپور ، نام می‌برد، ریاض‌الفردوس، نوشته محمد میرک حسینی در 1082ق/1671م است. در این سند به دو طایفه «بویراحمد اردشیری» و «بویراحمد عباسی»، ذیل ناحیه چرام بلادشاپور اشاره دارد<ref>  افشار، ایرج. «فارس در ریاض‌الفردوس». '''''فارس شناخت'''''. شیراز: 1379، س2، ش4، ص39-40.</ref><ref>'''''وقایع‌اتفاقیه'''''. مجموعه گزارش‌های خفیه‌نویسان انگلیس، به كوشش سعیدی سیرجانی، تهران: 1361،ص. 76.</ref>. در گزارش‌های وقایع دوره ناصری و مظفری نیز نام [[ایل]] به صورت «بایرحمت» و «بایرحمتی» آمده است<ref>حسینی‌فسایی، حسن. '''''فارسنامه ناصری'''''. به كوشش منصور رستگار فسایی، تهران: 1367، امیركبیر، جلد 2، ص. 1479.</ref>. 

بویراحمد مهم‌ترین گروه ایلی از شاخه «چاربنیچه» جاکی (یکی از 3 گروه قومی- ایلی بزرگ و قدیم کهگیلویه) و از مهاجران لُر بودند که در بخش پشت کهگیلویه می‌زیستند و قرارگاه‌هایی هم در نواحی نزدیک بهبهان داشتند<ref>Field , H. Contributions to the Anthropology of Iran. Chicago: 1939, 223.</ref>. برخی‌ها تیره‌ها و طایفه‌های بویراحمد‌ی را ترکیبی از گروه‌های قومی شبانکاره شول [[استان لرستان|لُرستان]] و شولستان [[استان فارس|فارس]]، آغاجری<sup>*</sup>، و آمیزه‌ای از عناصر لُر، [[ترک]]، [[باوی]]<sup>*</sup> و [[بختیاری]] و مانند آنها به شمار آورده‌اند<ref>'''''Encyclopedia Iranica''''', Vol. IV, PP. 321-322</ref>.

در 1217ق/1802م، هادی‌خان، کلانتر ایل بویراحمدی قلمرو جُغرافیایی ایل را میان فرزندانش به دو بخش بویراحمد گرمسیری و بویراحمد سرحدی (یا سردسیری) تقسیم کرد<ref>باور، محمود. '''''کهگیلویه و ایلات آن'''''. گچساران: 1324،ص 87.</ref><ref>تقوی مقدم، مصطفی. '''''تاریخ سیاسی کهگیلویه'''''. تهران: 1377، ص116-119.</ref>. بویراحمد سرحدی به مراتب بزرگ‌تر از بویراحمد گرمسیری و نیرومندترین واحد سیاسی عشیره‌ای در میان ایلات کهگیلویه بود<ref>LŐffler, Reinhold, H., "Tribal Order and the State…", Iranian Studies. 1978. vol. x1, 147.</ref>. تا دهه سوم سده 14ق میان گروه‌های رقیب در این واحد سیاسی جنگ و خونریزی بود، تا این‌که با پادرمیانی نصیرخان بختیاری، سردار جنگ در 1325ق / 1907م و تقسیم قلمرو جغرافیایی بویراحمد سردسیری به بخش علیا و سفلا و واگذار شدن بویراحمد علیا به فرزندان کریم‌خان و بویراحمد سفلا به شکرالله خان فرزند هادی‌خان، نزاع‌ها پایان یافت<ref>LŐffler, Reinhold, H., "Tribal Order and the State…", Iranian Studies. 1978. vol. x1, p 164</ref><ref>امان‌اللهی بهاروند، سکندر. '''''قوم لر'''''. تهران: 1370، ص204.     </ref>. 

در بویراحمد سردسیر سفلا و علیا به جز تیره‌های اصلی بویراحمدی مانند کی‌گیوی، تامرادی، تیر تاجی (یا نگین‌تاجی)، سادات و جز آن، چند طایفه وابسته به آنها نیز زندگی می‌کردند. تیره تامرادی بزرگ‌ترین این تیره‌ها بود و بخش بزرگی از منطقه را در قلمرو خود داشت. در بویراحمد گرمسیری نیز تیره‌ها و طایفه‌های چندی از جمله آرویی، گُشتاسی، تاس‌احمدی، تالیشاهی و جز آن می‌زیستند<ref>'''''جمعیت و شناسنامه ایلات کهگیلویه'''''. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1347، ص199،154،58.</ref><ref>صفی‌نژاد، جواد. '''''اطلس ایلات کهگیلویه'''''. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1347، ص23.</ref><ref>امان‌اللهی بهاروند، سکندر. '''''قوم لر'''''. تهران: 1370، ص209.</ref>.

در گذشته بویراحمدی‌ها دو بار در سال کوچ می‌کردند، یکی کوچ بهاره که از گرمسیر به ارتفاعات یا سردسیر (مالُ‌بالا) می‌رفتند، دیگر کوچ پائیزه که از سردسیر به دشت‌ها یا گرمسیر (مالُ‌زیر) باز می‌گشتند. مدت زمانی که در راه کوچ در رفت و بازگشت طول می‌کشید میان 15 تا 30 روز بود<ref>بلوکباشی، علی(1381). '''''جامعه ایلی در ایران'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.</ref><ref>طاهری بویراحمدی، عطاء. «نیم قرن زندگی در ایل بویراحمد»، '''''آینده'''''. تهران: 1367، س14، ش 6و8، ص 288-300.</ref><ref>صفی‌نژاد، جواد. «عشایر و کوچ». '''''فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب'''''. تهران: 1366، ش1، ص 36.</ref>. 

بویراحمدی‌ها از چند دهه پیش به تدریج از اقتصاد شبانی به اقتصاد زراعی روستایی روی آورده‌اند و بیشترین آن‌ها اسکان یافته‌اند<ref>بلوکباشی، علی (1381). '''''جامعه ایلی در ایران'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی. ص35-36.</ref>. بنابر آمارگیری 1346ش از 11623 خانوار بویراحمد سفلا، 26 درصد و از 7067 خانوار بویراحمد علیا، 60 درصد و تمام جمعیت 1418 خانواری بویراحمد گرمسیری یکجانشین شده بودند<ref>'''''جمعیت و شناسنامه ایلات کهگیلویه'''''. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، 1347، جدول شماره 7.</ref>. در حالی‌که در 1346ش، کلاً حدود 59 درصد خانوارهای بویراحمد اسکان یافته بودند، در 1364ش، بنابر آماری شمار اسکان یافتگان تنها به 6/76 درصد رسیده بود<ref>غفاری، هیبت‌الله. '''''ساختارهای اجتماعی عشایر کهگیلویه و بویراحمد'''''. تهران: نشر نی، 1368، ش 237.</ref>. 

دو گروه بر جامعه ایلی بویراحمدی رهبری می‌کردند، یکی رهبران موروثی مانند خان‌ها و کدخدایان تیره‌ها و دیگری رهبران غیر موروثی مانند کدخدایان و ریش‌سفیدان طایفه‌ها. خان‌ها شخصی به نام  مَلِک را، بنیانگذار دودمان خود می‌دانستند و خود رابه تیره اردشیری‌، از اعقاب [[اردشیر بابکان]] منسوب می‌داشتند<ref>غفاری، هیبت‌الله. '''''ساختارهای اجتماعی عشایر کهگیلویه و بویراحمد'''''. تهران: نشر نی، 1368، ش  147.</ref><ref>باور، محمود. '''''کهگیلویه و ایلات آن'''''. گچساران: 1324،ص، ص60-61.    </ref><ref>Fazel, G.R. , "Economic Bases of Political Leadership among Pastoral Nomads". New Directions in Political Economy… Eds. M. Leons and F. Rothestion. New Jersy: 1979, 36.</ref>. اکنون سازمان ایلی- عشیره‌ای قدیم و سنتی ایل بویراحمدی و تشکیلات رهبری سیاسی - اقتصادی ایل از هم پاشیده و سازمان امور عشایری کم و بیش وظایف آنها را در ایل بر عهده گرفته است<ref>تلخیص از بلوکباشی، علی'''''.''''' «بویراحمدی»'''''، دایره المعارف بزرگ اسلامی'''''. تهران: 1383، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 13، ص.55.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[استان کهگیلویه و بویراحمد]]
* [[ایل]]
* [[بختیاری]]
* [[ترک]]
* [[باوی]]
* [[اردشیر بابکان]]<br />
== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
[[رده:مردم شناسی]]