نمایش مبدأ برای خوان نوروزی

'''خوان نوروزی'''، یا سفره نوروزی، دستمالی پارچه‌ای بزرگ که در پیش از تحویل سال کهنه به نو در نوروز<sup>*</sup>، آغاز فصل بهار می‌گسترند و روی آن انواع خوردنی‌ها و چیزهای نمادین آئینی نوروز را می‌نهند. خوان نوروزی را به سبب نهادن 7 نوع خوراکی که نام هر یک با حرف «س» شروع می‌شود، در تداول عام «سفره هفت سین» گویند<ref>بلوكباشی، علی. '''''نوروز: جشن نوزایی آفرینش'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 69-270.</ref>. 

گستردن خوان نوروزی و آراستن آن با 7 جور خوراکی از آئین‌های کهن ایرانیان بوده است. بنابر روایات تاریخی، در [[ساسانیان|دوره ساسانی]] (224-652م) در پگاه نوروز مردی با خوانی نقره، که روی آن از گندم و جو و باقلا و ماش و کنجد و برنج هر یک 7 خوشه و 7 دانه، و نیز پاره‌ای شکر و دینار و درهم درست گذاشته بودند، به مجلس نوروزی پادشاه وارد می‌شد و آن را پیشاپیش پادشاه می‌گذاشت<ref>دمشقی، شمس‌الدین‌محمد. '''''نخبهالدهر فی عجائب البرّ و البحر'''''. ترجمه سید حمید طبیبیان، تهران: فرهنگستان ادب و هنر ایران، 1357، ص 472.</ref>. امروزه نیز ایرانیان سفره نوروزی را، بنابر اوضاع اقلیمی، اجتماعی و فرهنگی بوم ـ زیستی خود با 7 نوع خوراکی می‌آرایند که متداول‌ترین آن‌ها «سفره هفت سین»، شامل سیب سرخ، سنجد، سمنو، سرکه، سماق، سنبل، سیر یا سیاه‌دانه می‌باشد<ref>بلوکباشی، علی. '''''نوروز: جشن نوزایی آفرینش'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 69.</ref>. 

برخی هفت سین را کوتاه شده هفت سینی (= چینی) منقش می‌دانند که در قدیم مائده‌های تازه و خشک زمینی را در آنها می‌چیدند و در نوروز به حضور شاه می‌بردند. هر یک از این مائده‌های هفتگانه نمونه یکی از محصولاتی بود که در [[کشور ایران|سرزمین ایران]] به دست می‌آمد<ref>فره‌وشی، بهرام. '''''جهان''''' '''''فروری'''''. تهران: کاریان، 1364، ص 58. </ref>. 

روی سفره نوروزی افزون بر 7 خوراکی؛ آینه، لاله، شمع، [[اوستا]] (در خوان [[زرتشتی، دین|زردشتی]])، [[قرآن]] (در خوان مسلمانان)، جامی پر از آب – که در آن چند برگ سبز و شمشاد و نارنج انداخته‌اند – یک جام با ماهی‌های قرمز؛ نرگس و سنبل؛ چند تخم‌مرغ پخته رنگین و نقاشی شده؛ انار سرخ؛ نان سنگک یا تافتون؛ یک بشقاب سبزی‌پلو با کوکو و ماهی؛ سکه نقره ـ که در میان شیعیان سکه صاحب زمان است، اسفند رنگ شده، و شیر و ماست و پنیر و سبزی خوردن و شیرینی و سبزه‌هایی که با دانه‌های گندم یا جو یا عدس یا تخم‌ ترتیزک و... رویانده‌اند، می‌گذارند<ref>بلوکباشی، علی. '''''نوروز: جشن نوزایی آفرینش'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص. 51، 70.</ref>. 

آرایه‌های خوان نوروزی هر یک معنا و مفهومی نمادی دارد و رمز و نشانه بینش‌ها و برداشت‌های مردم ایران از جهان و کائنات است. مثلاً، آینه مظهر پاکی و یک‌رنگی و بازتابنده هستی ازلی و بخت و سرنوشت؛ شمع نشانه فروزش و روشنایی و زداینده تاریکی و سیاهی؛ تخم مرغ نماد [[آفرینش انسان|آفرینش]] و زایندگی؛ ماهی و شمشاد مظهر ناهید، فرشته آب و زندگی؛ سبزه نشانه رویش و حیات؛ انار مظهر باروری و فراوانی؛ نان نماد برکت و فزونی و اسپند و سیر رماننده هوام و ارواح زیانکار<ref>بلوکباشی، علی. '''''نوروز: جشن نوزایی آفرینش'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص. 108.</ref>. سبزه‌های رویانده خوان نوروزی را در روز [[سیزده بدر|سیزده فروردین]]<sup>*</sup> به آب می‌دهند.

[[زرتشتی، دین|زرتشتیان]] ایران خوان نوروزی را با سه سینی، هر یک حاوی 7 گونه شیرینی و میوه تازه و خشک به نشانه هفت فرشته [[امشاسپندان|امشاسپند]] می‌آرایند و باور دارند که فرورهای این فرشتگان در فروردگان (10 روزی که از 26 اسفند آغاز می‌شود و تا 5 فروردین ادامه دارد) از جهان مینوی به جهان خاکی فرود می‌آیند و بر سر خوان نوروزی با آنان می‌نشینند. این دوره را مردم با یاد مردگان خود می‌گذرانند و با روشن نگهداشتن چراغ‌ها، رستاخیز مردگان و بازگشت روان آنها از جهان مردگان به جهان خاکی و پیوستن به زندگان و نشستن با هم بر سر خوان نوروزی را جشن می‌گیرند<ref>بلوکباشی، علی. '''''نوروز: جشن نوزایی آفرینش'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 52، 70 و 107. </ref>. 

در واقع خوان نوروزی سفره ضیافتی روحانی است که ایرانیان به قصد فراخوانی و پذیرایی فرورها و روان ایزدان و درگذشتگان خود در آغاز سال نو و در ایام فروردگان می‌گسترده‌اند. خوان نوروزی نقش و کارکردی کم و بیش مشابه با خوان [[شب یلدا]]<sup>*</sup> و سفره نذری<sup>*</sup> داشته است<ref>بلوکباشی، علی. «ضیافتی روحانی بر سر خوان نوروزی»، '''''حافظ'''''. ش 12، اسفند 1383، ص .</ref>. سفره نوروزی وظیفه‌ای بس مهم در گردآوردن افراد خانواده و روان درگذشتگان به دور هم و زدودن گَردِ دوری و نفاق و کدورت میان اعضای خانواده و ایجاد صلح و آشتی و دوستی و همبستگی میان مردم و روان نیاکان و فرورهای ایزدان ایفا می‌کند. ایرانیان هر جا که باشند، در سفر و حضر و در راه دور و نزدیک، می‌کوشند تا خود را پیش از تحویل سال به خانه‌های خود برسانند و با اعضای خانواده خود بر سر سفره نوروزی، این خوان بزرگ روحانی،حضور داشته باشند. چون باور دارند که اگر کسی در سر سال تحویل<sup>*</sup> در خانه و بر سر سفره هفت‌سین نباشد، تا آخر سال از خانه و خانواده دور و آواره و از یاری ایزدان و فرورهای درگذشتگان محروم خواهد بود<ref>بلوکباشی، علی. '''''نوروز: جشن نوزایی آفرینش'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380، ص 70-71، 107-108. </ref>.  

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ساسانیان]]
* [[زرتشتی، دین]]
* [[آفرینش انسان]]
* [[اوستا]]
* [[سیزده بدر]]
* [[امشاسپندان]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
علی بلوکباشی
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]
[[رده:مردم شناسی]]