نمایش مبدأ برای زبان های ایرانی



'''[[زبان های ایرانی|زبان‌های ایرانی]]'''/ Zæbanhaye zirani/؛ شاخه‌ای از زبان‌ها که در کنار شاخه زبان‌های هندی، خانواده زبان‌های هند و ایرانی یا آریایی را از خانواده بزرگ زبان‌های هند و اروپایی تشکیل می‌دهد<ref>Payne, John R. 1992. "Iranian Languages", '''''Internatinal Encyclopedia of Linguistics'''''. Edited by William Bright. Oxford University Press, 3 Vols, Vol 3, P. 228.</ref>. [[زبان های ایرانی|زبان‌های ایرانی]] سه یا چهار هزار سال است که در [[کشور ایران|سرزمین ایران]]، بخش‌های مختلف جنوب [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه]، قفقاز، جمهوری‌های آسیای مرکزی، سین کیانگ(xinjiang)[https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%86%DB%8C%D9%86 چین]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] و ترکیه رواج دارند<ref name=":0">Skjærvø, P.O. 2006. "Iranian Languages", '''''The Encyclopedia of Language and Linguistics'''''. Edited by Keith Brown, Cambridge, MA: Elsevier Ltd. 14 Vols, Vol: 6, P. 18.</ref>. هرچند به مرور گستره کاربرد آنها کمتر شده است<ref>اشمیت، رودیگر. «زبان‌های ایرانی: مفاهیم و اصطلاحات»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). ویراستار: رودیگر اشمیت. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص 24.</ref>.
[[پرونده:پراکنش تاریخی زبان‌های ایرانی ۱۰۰ سال پیش از میلاد.png|بندانگشتی|پراکنش تاریخی زبان‌های ایرانی ۱۰۰ سال پیش از میلاد، رنگ نارنجی نشان‌دهنده سرزمین‌های ایرانی شرقی: سرمتی، سکائستان، باختر و رنگ قرمز نشان‌دهنده سرزمین‌های ایرانی غربی: شاهنشاهی اشکانی است،برگرفته از سایت ویکی پدیا،قابل بازیابی از [https://fa.wikipedia.org/wiki/زبان%E2%80%8Cهای_ایرانی زبان%E2%80%8Cهای_ایرانی/https://fa.wikipedia.org/wiki]]]
نام این شاخه زبانی برگرفته از نام «ایران» است که در گذشته منطقه‌ای بسیار وسیع‌تر از [[کشور ایران|ایران]] کنونی و قلمرو رواج این زبان‌ها بود. نام ایران نیز مأخوذ از نام قوم آریایی،<ref>اشمیت، رودیگر. «زبان‌های ایرانی: مفاهیم و اصطلاحات»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). ویراستار: رودیگر اشمیت. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص 23.</ref> یکی از اقوام هند و اروپایی بوده است که در هزاره سوم پیش از میلاد از محل سکونت خود، احتمالاً آسیای مرکزی، اروپای شرقی یا جنوب روسیه،<ref name=":1">قریب، بدرالزمان. «زبان‌های ایرانی»، '''''خبرنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی'''''. سال دهم، 1384، ص 2.</ref> به سمت جنوب حرکت کردند<ref name=":2">ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص18.</ref> و در هزاره دوم پیش از میلاد در هندوستان و ایران ساکن شدند. این امر سبب جدایی دو شاخه زبانی هندی و ایرانی از هم شد و هر یک مسیر تحول جداگانه‌ای را پیمود.

زبان‌های ایرانی به سه دوره باستان، میانه و نو تقسیم می‌شوند. دوره باستان از آغاز هزاره دوم پیش از میلاد، و جدایی شاخه زبان‌های ایرانی از شاخه هندی تا سده‌های سوم و چهارم پیش از میلاد، همزمان با اواخر دوره [[هخامنشیان|هخامنشی]]، دوره میانه از اواخر دوره [[هخامنشیان|هخامنشی]] تا سده‌های هشتم و نهم میلادی / دوم و سوم هجری قمری همزمان با گسترش [[اسلام]] در ایران و دوره نو از سده‌های هشتم و نهم میلادی تا به امروز<ref>ارانسكی، ای. م. '''''مقدمه فقه اللغه ایرانی'''''. ترجمه كریم كشاورز، تهران: پیام، 1379، ص 45.</ref><ref name=":2" />. 

=== دوره باستان ===
چهار زبان به دوره باستان نسبت داده می‌شوند: فارسی باستان و مادی که به گروه غربی و اوستایی و سکایی که به گروه شرقی وابسته‌اند. از میان این چهار زبان، به دو زبان فارسی باستان و اوستایی اسناد مکتوب در دست است. 

==== [[فارسی]] باستان ====
زبان قوم پارس بوده که در جنوب غربی ایران سکونت داشتند و پادشاهی [[هخامنشیان|هخامنشی]] را پایه‌ریزی کردند<ref>ارانسكی، یوسیف، م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص 46.</ref>. این زبان تنها برای نگارش کتیبه‌ها و امور مشابه به کار می‌رفته و زبان رسمی و اداری سلسله [[هخامنشیان|هخامنشی]] زبان آرامی بوده است<ref>اشمیت، رودیگر. «زبان‌های ایرانی: مفاهیم و اصطلاحات»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). ویراستار: رودیگر اشمیت. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص 110 و 111.</ref>. از جمله مهم‌ترین و قدیمی‌ترین آثار به جا مانده از این زبان می‌توان به کتیبه‌های [[داریوش]] اول بر کوه [[بیستون]]،<ref name=":2" /> [[نقش رستم]] و [[تخت جمشید]]، کتیبه‌های [[خشایارشا|خشایارشاه]] و [[اردشیر بابکان|اردشیر]] دوم در شوش اشاره کرد،<ref>اشمیت، رودیگر. «زبان‌های ایرانی: مفاهیم و اصطلاحات»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). ویراستار: رودیگر اشمیت. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص 115.</ref> که به خط میخی نوشته شده‌اند. این خط از چپ به راست و با استفاده از 36 نشانه هجانگار و 8 واژه‌نگار نوشته می‌شد<ref name=":2" />.

==== اوستایی ====
زبان کتاب دینی [[زرتشتی، دین|زرتشتیان]] که از هزاره دوم تا پانصد پیش از میلاد در آسیای مرکزی، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان] و شرق [[کشور ایران|ایران]] رایج بود. دو دوره برای این زبان شناخته شده است، اوستایی متقدم حدود هزاره دوم پیش از میلاد (یا گاهانی با ویژگی‌های آوایی و صرف کهن‌تر)<ref>ارانسكی، یوسیف، م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص 51.</ref> و اوستاییِ متأخر حدود هزار تا پانصد پیش از میلاد<ref name=":0" />.

متون اوستایی با خط اوستایی یا «دین دبیری» (به معنای خط دینی) نوشته شده است. این خط در حدود سده ششم میلادی برای مکتوب کردن [[اوستا]]، که در طول سده‌های متمادی به صورت شفاهی و سینه به سینه نقل شده بود، از روی الفباهای فارسی میانه کتابی و فارسی میانه زبوری ساخته شد. خط اوستایی با داشتن حدود 53 نویسه از نظر آوایی بسیار دقیق است،<ref>ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص 2-41.</ref><ref name=":3">قریب، بدرالزمان. «زبان‌های ایرانی»، '''''خبرنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی'''''. سال دهم، 1384، ص 3.</ref> و از راست به چپ نوشته می‌شود<ref>ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص 41-42.</ref>.

==== سکایی ====
زبان قبیله‌ای کوچ‌نشین به همین نام که از هزاره اول پیش از میلاد تا هزاره اول پس از میلاد در بخش وسیعی از مرزهای چین تا سواحل دریای سیاه می‌زیستند<ref>ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص 14.</ref><ref name=":3" />. از این زبان در دوره باستان متنی به جا نمانده و فقط تعداد معدودی، حدود 200 واژه<ref>ارانسكی، یوسیف، م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص 52.</ref> (بیشتر اسامی خاص و نام مکان‌ها) در متون یونانی دیده می‌شود<ref name=":4">ارانسكی، ای. م. '''''مقدمه فقه اللغه ایرانی'''''. ترجمه كریم كشاورز، تهران: پیام، 1379، ص 19.</ref>.

==== مادی ====
زبان قبایل [[ماد|مادی]] که در نیمه اول هزاره نخست پیش از میلاد در شمال فلات ایران و جنوب [[دریاچه خزر|دریای خزر]] ساکن بودند<ref name=":4" />. از این زبان در دوره باستان اثری جز چند واژه (بیشتر اسامی خاص و واژه‌های حکومتی)<ref name=":1" /> در نوشته‌های یونانی و فارسی باستان در دست نیست<ref>زرشناس، زهره. '''''زبان و ادبیات ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، ص 13-14.</ref>.

=== ویژگی‌های زبانی ایرانی دوره باستان ===
ویژگی اصلی زبان‌های این دوره، تعریفی بودن آنهاست<ref>ارانسكی، ای. م. '''''مقدمه فقه اللغه ایرانی'''''. ترجمه كریم كشاورز، تهران: پیام، 1379، ص 139.</ref>. اسم بسته به آوای پایان ستاک، هشت حالت مختلف می‌گرفته و با سه جنس دستوری به صورت‌های مختلف صرف می‌شده است. فعل هم بر حسب شخص، شمار، وجه، جهت، زمان و نمود، پایانه‌های صرفی متفاوتی می‌پذیرفته است<ref>ارانسكی، یوسیف، م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص 56.</ref>.  

=== دوره میانه ===
شش زبان این دوره را بر پایه معیارهای زبان‌شناختی و نیز منطقه رواج آنها به دو گروه شرقی و غربی و هر گروه را به دو شاخه شمالی و جنوبی تقسیم می‌کنند. سغدی و خوارزمی، در گروه شرقی شمالی، بلخی و سکایی در گروه شرقی جنوبی، پهلوی اشکانی یا [[پارتیان|پارتی]] در گروه غربی شمالی و فارسی میانه یا پهلوی در گروه غربی جنوبی جای دارند<ref>آموزگار، ژاله و احمد تفضلی. '''''زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن'''''. تهران: معین، 1375، ص 11.</ref>. 

==== سُغدی ====
زبان مردم سرزمین سغد در آسیای مرکزی کنونی بوده و با متونی مربوط به سده‌های چهارم تا دهم میلادی یا تا چهارم هجری قمری شناخته می‌شود<ref name=":0" />. از این زبان آثار زیادی در ناحیه تورفان [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%86%DB%8C%D9%86 چین]، ماوراءالنهر، مغولستان و پاکستان پیدا شده است،<ref>قریب، بدرالزمان. «تولد زبانهای ایرانی میانه غربی»، '''''مجموعه مقالات نخستین همایش ملی ایرانشناسی'''''. ج 2، تهران: بنیاد ایرانشناسی، 1383، ص 26.</ref>که بر حسب موضوع به دو دسته غیر دینی (سکه‌ها، اشیای نقره‌ای، پارچه، چرم، سفالینه‌ها و سنگ‌های قیمتی)<ref name=":5">تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1378، ص 362.</ref> و دینی (آثار دینی متون مذهبی مربوط به پیروان [[بودایی، آئین|دین بودایی]]، [[مسیحی، دین|مسیحی]] و [[مانوی، دین|مانوی]]) تقسیم می‌شوند. این آثار همگی در نواحی تورفان و تون هوانگ در ترکستان [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%86%DB%8C%D9%86 چین] کشف شده‌اند<ref name=":5" />.

==== خوارزمی ====
زبان سرزمین خوارزم (ازبکستان و ترکمنستان کنونی)<ref name=":6">هومباخ، هلموت. «خوارزمی»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). همان، ص 303.</ref> که تا سده چهارده میلادی / هشتم هجری قمری که [[ترکی|زبان ترکی]] ازبکی جای آن را گرفت، زبانی زنده بود<ref name=":7">قریب، بدرالزمان. «تولد زبانهای ایرانی میانه غربی»، '''''مجموعه مقالات نخستین همایش ملی ایرانشناسی'''''. ج 2، تهران: بنیاد ایرانشناسی، 1383، ص 48.</ref>. آثار به‌دست آمده از این زبان را به دو دسته خوارزمی متقدم و خوارزمی متأخر تقسیم می‌کنند<ref name=":7" />. متون خوارزمی متقدم مربوط به سده‌های دوم یا سوم پیش از میلاد تا هشتم میلادی است و با الفبای آرامی ـ خوارزمی نوشته شده<ref name=":6" /> و متون خوارزمی متأخر مربوط به سده‌های شش، هفت و هشت هجری است<ref>قریب، بدرالزمان. «زبان‌های ایرانی»، '''''خبرنامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی'''''. سال دهم، 1384، ص 131.</ref> و به الفبای عربی ـ خوارزمی نوشته شده‌اند<ref name=":6" />. در نوشته‌های بعضی از نویسندگان دوره اسلامی مانند بیرونی، به برخی از واژگان و جملات خوارزمی متأخر اشاره شده است<ref>تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1378، ص 366.</ref>.
[[پرونده:انواع گویش های زبان فارسی.jpg|بندانگشتی|انواع گویش های زبان فارسی،برگرفته از سایت دهخدا،قابل بازیابی از [https://dehkhodaedu.com/انواع-گویش-های-زبان-فارسی/ /انواع-گویش-های-زبان-فارسی//https://dehkhodaedu.com]]]

==== بلخی ====
زبان پادشاهی کوشان در بلخ (شمال افغانستان کنونی)<ref>زرشناس، زهره. '''''زبان و ادبیات ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، ص 94.</ref> که تا سده چهارم میلادی زبانی زنده بود<ref>Comrie, B. "Turkic Languages", '''''International Encyclopadia of Linguistics.''''' W. Bright (ed). New  York – oxford: OUP 1992, v.4, P. 518.</ref>. آثار باقی‌مانده از این زبان متعلق به اواسط سده دوم تا اواسط سده نهم میلادی است؛<ref>ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص126.</ref> مهم‌ترین آنها کتیبه‌ای است 25 سطری که در ورودی معبدی در سرخ کتل واقع در جنوب شرقی بغلان در شمال افغانستان به دست آمده<ref>تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1378، ص 367.</ref> و به زبان بلخی و خط یونانی است<ref>قریب، بدرالزمان. «تولد زبانهای ایرانی میانه غربی»، '''''مجموعه مقالات نخستین همایش ملی ایرانشناسی'''''. ج 2، تهران: بنیاد ایرانشناسی، 1383، ص 42.</ref>. 

==== خُتنی ====
احتمالاً بازمانده سکایی باستان،<ref name=":3" /> و زبان اقوام سکایی بود که در ختن، واقع در جنوب غربی سین کیانگ چین سکنا داشتند<ref>مصاحب، غلامحسین. '''''دایره المعارف فارسی'''''. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ج 1، ص 884.</ref>. آثار به‌دست آمده از این زبان مربوط به سده ششم تا پایان سده دهم میلادی است<ref name=":0" />و به دو گویش شمال غربی یا تومشوقی، در تومشوق، واقع در شمال شرقی کاشغر و شرقی یا ختنی، واقع در جنوب شرقی شهر ختن تقسیم می‌شود<ref>امریک، رونالد ئی. «ختنی و تمشقی»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). همان، ص 319.</ref><ref name=":8">تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1378، ص 365.</ref>.

آثار به‌دست آمده از زبان ختنی را آثار دینی بودایی، نامه‌های خصوصی و مکاتبات دیوانی تشکیل می‌دهند<ref name=":8" />. این آثار به گونه‌های مختلف خط براهمی هندی که خطی هجایی بود<ref name=":9">ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص 127.</ref> و از چپ به راست نوشته می‌شد نوشته شده است<ref>قریب، بدرالزمان. «تولد زبانهای ایرانی میانه غربی»، '''''مجموعه مقالات نخستین همایش ملی ایرانشناسی'''''. ج 2، تهران: بنیاد ایرانشناسی، 1383، ص 38.</ref>.

زبان ختنی تا سده یازدهم میلادی که ترکی جای آن را گرفت در کاشغر رواج داشت. گویش‌های پامیر را بازمانده این زبان می‌دانند<ref name=":9" />.

==== پهلوی اشکانی ====
یا پارتی، زبان قوم پارت است که در پَهله یا پَهلوْ در شمال شرقی ایران (حدوداً برابر با استان خراسان، منطقه [[گرگان]] و جمهوری ترکمنستان کنونی)<ref>زوندرمان، ورنر. «پارتی»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). همان، ص 190.</ref> سکونت داشتند. این زبان در دوره اشکانیان از اواسط سده سوم پیش از میلاد تا اوایل سده سوم میلادی زبان دولتی ایران بود<ref>زرشناس، زهره. '''''زبان و ادبیات ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، ص 33.</ref>. هر چند پادشاهان نخست اشکانی از خط و زبان یونانی برای ضرب سکه استفاده می‌کردند، ولیکن از اواسط سده اول میلادی خط و زبان اشکانی رسماً جای خط و زبان یونانی را گرفت<ref>تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1378، ص 75.</ref>. پهلوی اشکانی تا اوایل دوره اسلامی<ref name=":10">ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص 131.</ref> زبانی زنده بود و سپس جای خود را به زبان فارسی داد<ref name=":10" />.

خط پهلوی اشکانی مأخوذ از خط آرامی است، از راست به چپ نوشته می‌شود، در آن نویسه‌ها به یکدیگر نمی‌پیوندند و هزوارش دارد<ref>زرشناس، زهره. '''''زبان و ادبیات ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، ص 35.</ref>. آثار زبان پارتی به سه خط [[پارتیان|پارتی]]، پهلوی و [[مانوی، دین|مانوی]] باقی مانده‌اند.

==== [[فارسی]] میانه ====
صورت تحول یافته فارسی باستان و نیای فارسی نو است. این زبان تا سده سوم میلادی در جنوب غربی ایران رواج داشت و زبان محلی پارس بود و در زمان [[ساسانیان]] یعنی از سده سوم تا هفتم میلادی زبان رسمی و اداری کشور شد<ref>زوندرمان. «فارسی میانه»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). همان، ص 223.</ref>. از این زبان آثاری تا سده دهم میلادی در دست است<ref>زوندرمان. «فارسی میانه»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). همان، ص 224.</ref>.

از فارسی میانه آثاری به چهار خط مختلفِ مأخوذ از آرامی به جای مانده است که عبارتند از: 

1ـ خط فارسی میانه کتیبه‌ای یا منفصل که نوزده حرف دارد<ref>زرشناس، زهره. '''''زبان و ادبیات ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1382، ص 40.</ref> و از راست به چپ نوشته می‌شود و هزوارش دارد (کتیبه‌های اوایل [[ساسانیان|دوره ساسانی]])<ref name=":11">ابوالقاسمی، محسن. '''''تاریخ زبان فارسی'''''. تهران: سازمان مطالعه و تدوین كتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1384، ص 133.</ref>.

2ـ فارسی میانه کتابی یا متصل (شکسته) که چهارده حرف دارد<ref name=":11" /> و از راست به چپ نوشته می‌شود و هزوارش دارد<ref name=":11" /> (کتیبه‌های دوران متأخر). نوشته‌های دینی و غیردینی شامل ترجمه‌ها و تفسیرهای [[اوستا]]، واژه‌نامه‌ها، اندرزنامه‌ها، متون حماسی، تاریخی و جغرافیایی به این خط نوشته شده‌اند<ref>آموزگار، ژاله و احمد تفضلی. '''''زبان پهلوی، ادبیات و دستور آن'''''. تهران: معین، 1375، ص 23-27.</ref>.

3ـ زبور پهلوی، گونه خاصی از خط پهلوی و حد فاصل فارسی میانه کتیبه‌ای و کتابی به شمار می‌رود و از راست به چپ نوشته می‌شود و هزوارش دارد<ref name=":11" /> (ترجمه آثار مسیحیان ایران از سریانی به پهلوی مربوط به سده‌های هفتم و هشتم میلادی در ترفان [https://dmelal.ir/index.php?title=%DA%86%DB%8C%D9%86 چین])<ref>تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1378، ص 353.</ref>.

4ـ خط [[مانوی، دین|مانوی]] که توضیح آن پیش‌تر آمد.

=== ویژگی‌های زبان‌های ایرانی میانه ===
یکی از ویژگی‌های مهم این دوره از بین رفتن تدریجی ویژگی‌های تصریفی و گرایش زبان به ساخت‌های تحلیلی است. نظام حالت، جنس دستوری و شمار مثنی در این دوره از بین می‌رود و نظام فعل ساده می‌شود<ref>اشمیت، رودیگر. «زبان‌های ایرانی: مفاهیم و اصطلاحات»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). ویراستار: رودیگر اشمیت. ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص 169.</ref>. در این دوره تغییرات مهمی نیز در نظام آوایی به‌وجود می‌آید. تبدیل واکه‌های مرکب به واکه‌های ساده، تبدیل همخوان‌های انسدادی به سایشی در برخی جایگاه‌ها و نیز حذف واکه‌های پایانی اسم‌ها و فعل‌های [[ایران باستان|ایرانی باستان]] از جمله این تغییرات است<ref>ارانسكی، یوسیف، م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص 72-73.</ref>.

=== دوره نو ===
آغاز دوره نو در [[زبان های ایرانی|زبان‌های ایرانی]] را به گسترش [[اسلام]] در [[ایران]] و رواج خط [[عربی]] برای کتابت این زبان‌ها ـ سده‌های دوم و سوم هجری قمری (هشتم و نهم میلادی) ـ نسبت می‌دهند<ref>ارانسكی، یوسیف، م. '''''زبانهای ایرانی'''''. ترجمه علی اشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص 103.</ref><ref>Bailey, H.W. "'''''Persia [Language and Dialects]'''''", First Encyclopedia of Islam: 1913-1936. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, H.A.R. Gibb and The Others. Leiden: E.J. Brill, vol. VIII, P. 1052.</ref>.

زبان‌های ایرانی نو که علاوه بر ایران، در [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 افغانستان]، بخش‌هایی از [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 عراق]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 پاکستان]، شبه قاره هند، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87 روسیه]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 تاجیکستان]، [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87 سوریه] و ترکیه رواج دارند،<ref>ویندفور، گرنوت ال. «زبان‌های ایرانی نو: نگاهی گذرا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). ویراستار: رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص 24.</ref><ref>  Pakhalina, T.N. "Iranian Languages", '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. Vol. 10., New York: Mac millan, 1976, Inc. P. 401.</ref> به دو گروه اصلی غربی و شرقی تقسیم می‌شوند. هر یک از این دو گروه نیز خود زیرگروه‌های شمالی و جنوبی دارند. برخی منابع مبنای این تقسیم‌بندی را توزیع جغرافیایی صورت‌های باستان و میانه این زبان‌ها دانسته‌اند<ref>  Payne, John R. 1992. "Iranian Languages", '''''Internatinal Encyclopedia of Linguistics'''''. Edited by William Bright. Oxford University Press, 3 Vols, Vol 3, P. 515.</ref> و برخی تمایزات آوایی، ساختواژی و واژگانی؛<ref>Bailey, H.W. "'''''Persia [Language and Dialects]'''''", First Encyclopedia of Islam: 1913-1936. Edited by: M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, H.A.R. Gibb and The Others. Leiden: E.J. Brill, vol. VIII, P. 1055.</ref> یا آوایی، دستوری و واژگانی<ref>یارشاطر. احسان. '''''زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی، ضمیمه مجله دانشکده ادبیات.''''' ش 1 و 2، س پنجم، ص 23.</ref> و گاه عمدتاً آوایی<ref>Pakhalina, T.N. "Iranian Languages", '''''Great Soviet Encyclopedia'''''. Vol. 10., New York: Mac millan, 1976, Inc. P. 401-402</ref>را مبنای آن قلمداد کرده‌اند. از میان زبان‌های ایرانی نو، تنها [[فارسی]]، [[دری]]، [[تاجیکی]] و [[تاتی]] بازمانده مستقیم فارسی میانه و یغنابی بازمانده مستقیم یکی از گویش‌های سغدی دانسته شده است،<ref>Payne, John R. 1992. "Iranian Languages", '''''Internatinal Encyclopedia of Linguistics'''''. Edited by William Bright. Oxford University Press, 3 Vols, Vol 3, P. 230.</ref> هر چند به اعتقاد برخی، هیچ یک از زبان‌های ایرانی نو را نمی‌توان جانشین بی‌واسطه زبان‌های ایرانی میانه شناخته شده دانست<ref>ویندفور، گرنوت ال. «زبان‌های ایرانی نو: نگاهی گذرا»، '''''راهنمای زبان‌های ایرانی: زبان‌های ایرانی باستان و ایرانی میانه''''' (جلد اول). ویراستار: رودیگر اشمیت، ترجمه فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: ققنوس، 1382، ص 412.</ref>.

زبان‌ها و گویش‌های عمده ایرانی نو عبارتند از:<ref>Payne, John R. 1992. "Iranian Languages", '''''Internatinal Encyclopedia of Linguistics'''''. Edited by William Bright. Oxford University Press, 3 Vols, Vol 3, P. 514.</ref> 

==== ایرانی جنوب غربی ====
[[فارسی]]، دری، [[تاجیکی]]، [[لری]] و [[بختیاری]]، کومزاری، گویش‌های غیرفارسی منطقه [[استان فارس|فارس]] (سیوندی، کازرونی و لاری) و [[تاتی]]. 

==== ایرانی شمال غربی ====
[[کردی|کَُردی]]، [[تالشی]]، [[بلوچی|بَلوچی]]، [[گیلکی]]، [[مازندرانی]]، زازا، گورانی، بَشکردی، پَراچی، اُرموری، سمنانی، وَفسی، آشتیانی و گویش‌های مرکزی [[ایران]] و متمرکز در [[کاشان]]، [[اصفهان]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و [[دشت کویر]]. 

==== ایرانی جنوب شرقی ====
پشتو، یزغلامی، روشنی، بَرتنگی، مونجی و غیره. 

==== ایرانی شمال شرقی ====
آسی و یَغنابی.
== نیز نگاه کنید به ==

* [[کردی]]

* [[سنندجی]]

* [[مهابادی]]

* [[کرمانشاهی]]

* [[هورامی]]

* [[گیلکی]]

* [[لری]]

* [[ممسنی]]

* [[بختیاری]]

* [[لکی]]

* [[مازندرانی]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
افشنگ پرهیزی راد و فریار اخلاقی
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[رده:زبان شناسی]]