نمایش مبدأ برای سازمان های عمومی و خانواده

در جوامع سنتی، خانواده به عنوان یک نهاد اجتماعی بسیاری از کارکردهای اجتماعی را د بویژه در فرآیند اجتماعی شدن افراد موثر هستند، ایفا می‌کند: کارکردهای آموزشی، تولیدمثل، انتقال هنجارها و میراث فرهنگی اجتماعی و.... با وارد شدن به فضای جدیدی که نوین خوانده می‌شود، به سبب پیچیده‌تر شدن اجتماع، ایفای این کارکردها نیز پیچیده‌تر می‌شود و نیاز به سازمانهای عمومی به عنوان نهادهایی بیرون از [[مفهوم خانواده|خانواده]] پدید می‌آید. این سازمانها را از آنجا عمومی می‌خوانند که گستره عملکردشان، بنا به قواعد پدید آورنده آنها، کل اجتماع، یا کل اجتماع خاصی را در درون جامعه پوشش می‌دهند. در ایران پس از [[انقلاب مشروطه]] به تدریج بنا به فرآیند نوسازی‌که در جامعه به شکل مصنوعی یا طبیعی رخ می‌داد، این سازمانها ظاهر شدند.

نمود بارز و برجسته این سازمانها در ایران دادگاه حمایت [[مفهوم خانواده|خانواده]] است که پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب‌اسلامی]] با تغییراتی به شکل دادگاه مدنی خاص کوشید تا خود را با واقعیت جامعه تطبیق دهد و کارکرد این سازمان را ایفا نماید. به غیر از این سازمان، سازمانهای دیگری نیز بودند که نه تنها کارکردهای نهاد [[خانواده ایرانی، نهادینه شدن و احیاء ارزشها|خانواده]] را انجام می‌دادند، بلکه در اداره و امور خانواده نیز وارد می‌شدند و می‌شوند. در این فصل می‌کوشیم که به اجمال با برخی از این سازمانها به عنوان نمونه، آشنا شویم. 

از سازمانهای با اهمیت در این رابطه، می‌توان به انجمن اولیا و مربیان اشاره کرد، که پیش از انقلاب‌اسلامی در اواخر دهه چهل شمسی تشکیل شده بود و فعالیتهای بسیاری نه تنها در زمینه آموزش و پرورش، بلکه در حوزه‌های پیرامونی آن نیز داشته است. یک مقام وزارت آموزش و پرورش به عنوان گزارشی از این انجمن چنین می‌گوید:  <blockquote>«... هدف اصلی انجمن... تلاش برای تقویت همکاری و همفکری دو نهاد خانه و مدرسه... و توجه به جنبه‌های مختلف زندگی، خانواده به عنوان مقدمه لازم، در تعلیم و تربیت فرزندان... است و در باور انجمن این توجه به ایجاد چرخه مطلوبی برای تامین فضای سالم برای نسلهای متمادی جامعه، در زندگی روانی و عنوی خانواده منجر خواهد شد. بنابراین توجه اساسی به آموزش خانواده‌ها در سیاستها و رنامه‌های انجمن جایگاهی والا دارد... درحال حاضر [مهر ۱۳۷۳] برنامه‌های آموزش در سراسر کشور و به صورت دوره‌های مشتمل بر ۶ عنوان ضروری مرتبط با وظایف و مسئولیتهای پدران و مادران در محیط خانواده اجرا می‌شود، و به این منظور کتب و متون آموزشی نیز تدوین شده است. درعین‌حال یک شورای برنامه‌ریزی در دفتر مرکزی انجمن به تدوین برنامه‌های جامع و گسترده‌ای مبادرت نموده است که مراحل تحول زندگی خانوادگی و نیز جامعیت موضوعات موردنیاز را مدنظر دارد. لازم به ذکر است که درحال حاضر این آموزشها به تناسب نیازها و ضرورت برای معلمان مدارس ابتدایی نیز اجرا می‌شود. 

اقدام دیگر برای ایجاد زمینه‌های استحکام و تعادل خانواده‌ها، دایر کردن مراکز راهنمایی و مشاوره خانواده است. در سال گذشته این توفیق به دست آمد که حدود ۲۵ مرکز در مناطق مختلف کشور تاسیس شود و به ارائه خدماتِ راهنمایی و مشاوره خانواده بپردازد. پیش‌بینی، می‌شود در سال آینده بیش از ۷۵ مرکز درکشور داشته باشیم...».<ref>احمد صافی، خانواده متعادل، تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان جمهوری‌اسلامی ایران، ۱۳۷۴، ص ۲۱.</ref> </blockquote>کیفیت آگاهی [[مفهوم خانواده|خانواده]] موثرهستند.این امرکه بیشتر در زمینه بهداشت جسمی نسبت به بهداشت روانی خانواده صورت می‌گیرد، از اهمیت بیشتری برخوردار است. از آغاز دهه هفتاد شمسی رادیو با حدود ۲۹۳۰ دقیقه برنامه در رابطه با خانواده که ۱۹۸۰ دقیقه از آن به سوادآموزی اختصاص داشت، در این زمینه فعالیت داشت. اما سینمای (تلویزیون) [[جمهوری|جمهوری‌]]<nowiki/>اسلامی نیز فعالیتهای زیادی انجام داده است. عنوان و موضوعات برنامه‌ها، خود نشانگر هدف برنامه‌سازان برای بالا بردن سطح کیفیت خانواده‌ها است: [افزون بر برنامه] بهداشت برای همه که درباره اهمیت فاصله‌گذاری میان تولد فرزندان و نقش آنها در سلامت مادر و کودک، و درباره تغذیه، سن بارداری مادران و ارائه برنامه‌های خدمات بهداشت تنظیم خانواده است، به کلاسهای آموزشی مادران نیز توجه شده است. موضوعات مورد بحث برنامه‌های علمی در رابطه با [[مفهوم خانواده|خانواده]] عبارتند از:

# بیماریهای ژنتیک؛
# بهداشت خانواده (مادر و کودک)؛
# خانواده و بهداشت مواد غذایی؛
# خانواده و انواع بیماریهای واگیردار؛
# بهداشت روانی؛
# بیماریهای زنان.

افزون بر آن حدود ۱۰ فقره سریال نمایشی که در کل بالغ بر ۲۶ برنامه با عنوان خانواده در شبکه اول، ۲۱ برنامه با عنوان «سیمای خانواده» در شبکه اول و ۷ برنامه ویژه هفته زن و د مجموع ۵۴ برنامه درخصوص خانواده آماده‌گردید».<ref>کنگره سال جهانی خانواده، احمد صافی، خانواده متعادل، تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان جمهوری‌اسلامی ایران، ۱۳۷۴، صص ۱۸ - ۱۷.</ref>

افزون بر این فعالیتها که تبلیغی و ارشادی به‌شمار می‌آیند، فعالیتهای عملی نیز انجام شده است. یکی از نخستین سازمانهای فعال در این حوزه‌ها، جامعه زنان [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب‌اسلامی]]، به ویژه بخش حقوقی آن بودکه پس از انقلاب ایجاد شد. مسئول وقت بخش حقوقی این جامعه در باب جامعه زنان و فعالیت بخش حقوقی آن چنین اظهار می‌دارد: <blockquote>«جامعه زنان بعد از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] به خاطر مراجعاتی که از طرف خانواده‌ها می‌شده است، با دادگاهها در ارتباط بود و از همان ابتدا که دادگاه مدنی خاص تشکیل شد، با این دادگاه نیز در ارتباط بود و این ارتباط با در میان‌گذاشتن مشکلات با قضات شرع و تلاش برای حل مسئله خانواده‌ها و دادن پیشنهادهایی از این قبیل برای آن بود که در دادگاهها برای راحتی بیشتر مراجعه‌کنندگان زن در طرح مشکلات خود، داور زن‌گذاشته شود تا مسائل صحیحتر و سریعتر حل گردد. همچنین دادگاهها برای تحقیق در وضع خانواده‌ها در بعضی موارد از ما کمک فکری و تحقیقی می‌گیرند. البته از مسئولین دادگاهها خواسته شد لایحه‌ای براساس اسلام در مورد حقوق خانواده به مجلس ارسال دارند.  

ارتباط کمیته حقوقی جامعه زنان با دادگاههای مدنی خاص، در درجه اول پیگیری پرونده در دادگاهها و کمک به آنها از راه صحبت حضوری با زوجین و یا آنکه در صورت عدم سازش از طرف دادگاه به عنوان داور انتخاب می‌شویم و دیگر آنکه دادگاه به وسیله کمیته از خانواده تحقیقاتی به عمل می‌آورد، صلاحیت یا عدم صلاحیت زوجین را برای حضانت اطفال یا عدم سازش روشن می‌کند و کلا بیشتر تحقیقاتی است که از طرف کمیته برای دادگاه انجام می‌شود».<ref>کنگره سال جهانی خانواده، احمد صافی، خانواده متعادل، تهران: انتشارات انجمن اولیا و مربیان جمهوری‌اسلامی ایران، ۱۳۷۴، صص 209-210.</ref> </blockquote>پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب‌اسلامی]]، ایران درگیر [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی با عراق‌]] گردید. این جنگ آثار گسترده‌ای در جامعه داشت، ازجمله خانواده‌های بازمانده شهدا، که شرعا و عقلا سرپرستی از آنها یک تکلیف بود. در ۲۲ اسفند ۱۳۵۸ سازمان بنیاد شهید به فرمان امام(ره) تشکیل شد تا به امور خانواده‌های، شهدای [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب‌اسلامی]] رسیدگی کند.<ref>مصاحبه با خانم معتضدی مسئول کمیته حقوقی جامعه زنان انقلاب‌اسلامی، خانواده، ش ۱۳، خرداد ۱۳۶۱، صص ۱۵ - ۱۴. </ref> پس از جنگ با افزوده شدن خانواده شهدای جنگ، جانبازان، اسرا و مفقودین، به گستره فعالیت‌های این سازمان افزوده شد. ازجمله اقدامات برجسته این بنیاد، علاوه بر رسیدگی به امر تحصیل، معیشت و... فرزندان و خانواده‌های شاهد، آن بود که با تصویب شورای عالی قضایی، دادگاه مدنی ۱۱۴ برای تسریع حل‌وفصل دعاوی مربوط به خانواده‌های شهدا، از سال ۱۳۶۲ش در خود بنیاد مستقر شد. این دادگاه برحسب رهنمودهای امام(ره) و بخشنامه مقامات قضایی و قانون مصوب مجلس شورای اسلامی مبنی بر حضانت فرزندان شهدا توسط مادرانشان و دیگر قوانین مدنی فعال گردید.<ref>آشنایی با بنیاد شهید انقلاب‌اسلامی، تهیه و تنظیم واحد روابط عمومی و امور بین‌المللی، تهران: بنیاد شهید، ۱۳۶۵، ص ۱۷۴.</ref> این اقدام تاثیر بسیار مناسبی بر خانواده‌های شاهدگذاشت، و بار مشکلات روانی ناشی از نبود یا ناتوانی پدر را در خانواده کاهش داد و به استحکام خانواده‌ها یاری رساند. به علاوه، سازمانهای بسیاری را می‌توان نام برد که به ویژه در بخش فعالیتهای اقتصادی به خانواده‌های بسیاری کمک می‌کنند و از فروپاشی خانواده‌ها به دلایل اقتصادی ممانعت به عمل می‌آورند مانند: [https://ex-eservices.tamin.ir/view/#/main سازمان تامین اجتماعی] یا [https://www.emdad.ir/ کمیته امداد امام‌خمینی.]
[[پرونده:Screenshot 2025-12-15 145750.png|بندانگشتی|جدول ۴ ایران امروز در آینه آمار وضع اشتغال به تحصیل زنان ده ساله و بیشتر در فاصله سالهای ۱۳۴۵ و ۱۳۵۵]]
روند گسترش تأثیر تحولات اجتماعی بر ایفای کارکردهای خانواده، با پیچیده‌تر شدن نظام اجتماعی ایران بیشتر خواهد شد و سازمانهای یاد شده و دیگر سازمانهای اجتماعی و بخشهای اجتماعی سازمانهای دولتی و احیانا غیر دولتی، در زندگی نهاد خانواده حضور بیشتری خواهند یافت. 

=== نتیجه‌گیری ===
خانواده ایرانی پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب‌اسلامی]] در مسیری از تحول و دگرگونی قرار گرفت، که پیش از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]]، به شکل اجباری مطرح بود و نظام درحال‌گذار اجتماع نسبت به آن واکنش منفی نشان می‌داد. اما با [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب‌اسلامی]] و قرار گرفتن اصل بر سنتهای اساسی جامعه، دگرگونی به صورت نیاز رخ نمود و هر تغییری پیش می‌آمد، براساس نیاز بود، نه تغییر نظام اجتماعی از سوی بالا.  باید توجه داشت که ارقام این ستون شامل محصلین بیشتر از ۲۵ سال نیز می‌باشد، ولی به این علت که جدا کردن آنها امکان‌پذیر نبود و از طرفی نسبت محصلین ۲۵ ساله و بیشتر به کل محصلین درحدود یک درصد بود، این نقص قابل اغماض است. جامعه ایرانی براساس سنتهای اسلامی - ایرانی خود، وارد مرحله جدیدی از فرایندی شد و می‌شود که طی آن نظام اجتماعی، برای انطباق خود با واقعیت‌های جدید اجتماعی که در بعضی موارد جهانشمول نیز به‌شمار می‌آیند، خود را تغییر دهد و امید است با اصالت دادن به سنتهای اساسی جامعه، که خانواده و نهاد خانواده در آن جایگاهی بسیار با اهمیت دارد، کیفیت زندگی اجتماعی در ایران بهبود یابد. در این رابطه حضور سازمانهای عمومی از راهِ تدوین و اجرای قوانین موردنیاز، حضور بیشتر سازمانهای عمومی و دولتی و غیر دولتی، افزایش و دگرگونی کیفی مشارکت اجتماعی زنان که نیمی از توان نیروی انسانی جامعه به شمار می‌آیند، موجب شده تا جامعه ایرانی بتواند در مسیر تکوین و تحکیم نظام اجتماعی قرار بگیرد و خانواده بتواند در آن، کارکردهایش را که بنا به مقتضیات زمانی و یا مکانی (برای، نمونه شهر و روستا) دچار دگرگونی شده‌اند، با کارآیی بیشتری ایفا کند. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[خانواده ایرانی، نهادینه شدن و احیاء ارزشها]]
* [[دگرگونی در الگوهای ازدواج خانواده های روستایی]]
* [[خانواده و قانون]]
* [[خانواده و مشارکت اجتماعی زنان]]
* [[حقوق بین‌المللی زن و کودک و موضع جمهوری اسلامی ایران]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
فرخجسته، هوشنگ ( 1382). کتاب ایران: خانواده. [[تهران مصور|تهران]]: [https://www.icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی- بین المللی.

== نویسنده مقاله ==
هوشنگ فرخجسته
[[رده:خانواده]]
[[رده:جامعه و نظام اجتماعی]]