نمایش مبدأ برای سنایی غزنوی

'''سنایی غزنوی''' (ح 473ـ 532 ق) شاعر، عارف.

حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی، ‌شاعر و عارف بزرگ ایران در سده 6 ق است. عوفی در ''لباب الالباب'' نامش را مجدالدین بن آدم و حاجی خلیفه در ''کشف الظنون'' نام او را محمد بن آدم ضبط کرده‌اند<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: ابن سینا، 1347، ج 2، ص 552.</ref>. پدرش از نژاد بزرگان و آزادگان بود، اما از مکنت بهره‌ای نداشت. خاندانش با آنکه مذهب حنفی داشتند، به پیامبر (ص) و خاندانش ارادت می‌ورزیدند. مجدود در غزنین به دنیا آمد و همان جا به تحصیل پرداخت. پس از آشنایی با معارف آن عهد به عنوان شاعر به دربار راه یافت. سپس به بلخ رفت و از احسان و انعام خواجه اصیل‌الملک حسن هروی از بزرگان آنجا برخوردار شد. اما چندی بعد کار آن دو به کدورت کشید و سنایی او را هجو گفت. با این همه شاعر به سبب آزار دشمنان و به ویژه تحریک و تحقیر خواجه مذکور از بلخ رهسپار سرخس شد. در آنجا بد زبانی و بینوایی سنایی او را به عزلت کشاند. پس از آن مدتی در نیشابور و خوارزم و بلخ به سر برد. سپس از بلخ به مکه رفت. در بازگشت از سفر حج آثار تحول و انقلاب فکری در وی ظاهر شد و به زهد گروید. از بلخ بار دیگر عازم [[سرخس]] شد و این بار در آنجا با آرامش زیست و با احترام وزرا و بزرگان شهر روبه رو گردید. در این هنگام قوام الدین درگزینی وزیر مشهور عراق که در دستگاه سلاجقه نفوذ بسیار داشت، در [[سرخس]] خواستار دیدار سنایی شد، اما وی با ارسال دو نامه و یک شعر به آن وزیر با این درخواست مخالفت کرد. پس از آن به شهرهای خراسان رفت و سال‌های پایانی عمرش را نیز در غزنین سپری کرد<ref>زرین‌کوب، ‌عبدالحسین''. '''با کاروان حلهّ'''''. ‌تهران: آریا، 1343، ص 128ـ132.</ref>. آرامگاه سنایی در غزنین زیارتگاه خاص و عام است. او را از شاعرانی دانسته‌اند که در تغییر سبک شعر فارسی و ایجاد تنوع و تجدد در آن مؤثر بوده‌اند<ref>صفا، ذبیح‌الله. '''''تاریخ ادبیات در ایران'''''. تهران: ابن سینا، 1347، ج 2، ص 559 و 565.</ref>.

سنایی در میان بزرگان [[صوفیه]] و غیر [[صوفیه]] مقام پیشوایی یافته، ‌علما و حکما او را حکیم و [[صوفیه]] و عرفا وی را شیخ خوانده‌اند. عرفایی چون مولوی، ‌احمد غزالی و شاعرانی مانند عارف زرگر، مختاری غزنوی، ‌[[خاقانی شروانی]]، ابوالعلا گنجوی و جز آنان او را ستوده‌اند<ref>مدرس رضوی، محمدتقی. '''''دیوان سنایی غزنوی'''''. تهران: ابن سینا، ‌1341 (تاریخ مقدمه)، ص نه ـ نح (مقدمه).</ref>. از شعرای معاصر او به جز عثمان مختاری که رابطه مستحکم و صمیمانه‌ای با او داشت، می‌توان از سید حسن غزنوی، معزی، انوری و سوزنی نام برد. سلطان مسعود بن ابراهیم غزنوی (حک 492ـ 508 ق) سلطان سنجر سلجوقی (حک 511ـ 552ق) و سلطان ابراهیم بن مسعود غزنوی (حک 450ـ 492 ق) از معاصران و ممدوحان سنایی بودند<ref>فروزانفر، ‌بدیع‌الزمان. '''''سخن و سخنوران'''''. ‌تهران: خوارزمی، 1350، ج. 2، ص 260.</ref>. در آثار سنایی دو شیوه مختلف از دو دوره متفاوت حیات او دیده می‌شود. یکی اشعاری در ارتباط با مرحله نخستین زندگانی وی که شاعری درباری و مدیحه‌سرا بود و دیگر اشعار مرحله دوم زندگی او که محتوای اخلاقی و عرفانی دارد و سبک اصیل سنایی را در این گونه اشعار باید جست. همین شیوه او بعدها مورد عنایت [[خاقانی شروانی]] و [[جمال‌الدین عبدالرزاق اصفهانی]] قرار گرفت. در شاعری به ویژه در اوایل آن از شیوه عنصری، ‌مسعود سعد سلمان و بیش از همه فرخی پیروی می‌کرد<ref>سادات ناصری، حسن. '''''سرآمدان فرهنگ و تاریخ ایران در دوره اسلامی'''.'' ‌تهران: شورای عالی فرهنگ و هنر، 1353، ص 486.</ref>. آثارش عبارتند از:

# ''کلیات دیوان'' شامل مدایح، زهدیات، ‌قلندریات، ترکیبات، ترجیعات، ‌غزلیات، قطعات و رباعیات و در 13780 بیت؛
# ''[[حديقه الحقیقه|حدیقه الحقیقه]]'' که آن را ''الهی‌نامه'' و ''فخری‌نامه'' هم خوانده‌اند. عدد ابیات آن 10000 بیت است؛
# مثنوی ''طریق التحقیق'' که ابیات آن حدود 896 بیت و تاریخ نظم آن 528 ق است؛
# مثنوی ''سیرالعباد الی المعاد'' بر وزن ''حدیقه'' که شمار ابیانش بیش از 770 بیت است؛
# مثنوی ''کارنامه بلخ (مطایبه‌نامه)'' با 497 بیت که بر وزن ''حدیقه'' سروده شده است؛
# مثنوی ''عقل‌نامه'' که کوچکترین مثنوی او به شمار می‌رود؛
# مثنوی ''عشق‌نامه'' در 576 بیت و در پند و موعظه؛
# ''سنائی آباد'' که در صفات خداوند و نعت رسول و دیگر مسائل عرفان و شامل 596 بیت است؛
# ''تحریمه القلم (تجربه العلم)'' در 202 بیت؛
# ''‌رساله مقدمه نثری'' در فضیلت سخن و سخندان و حسرت نداشتن فرزند؛
# ''انتخاب منتخب حدیقه'' که گویا انتخابی از کتاب ''[[حديقه الحقیقه|حدیقه الحقیقه]]'' او توسط یکی از دوستانش بوده است؛
# ''مجموعه نامه‌های سنایی''، شامل 17 نامه او به بزرگان، امرا و سلاطین جز آنها آثار دیگری را به نام‌های ''کنزالرموز، رموزالانبیاء و کنوزالاولیا، زادالسالکین و بهرام و بهروز'' نیز به وی نسبت داده‌اند<ref>مدرس رضوی، محمدتقی. '''''دیوان سنایی غزنوی'''''. تهران: ابن سینا، 1341 (تاریخ مقدمه)‌، ص فب ـ صا (مقدمه).</ref>.

گویا سنایی یکبار دیوان مسعود سعد را گردآوری و تدوین کرد و برخی از اشعار دیگران را هم به اشتباه به آن افزود و به همین سبب بعدها از مسعود سعد پوزش خواست<ref>زرین‌کوب، عبدالحسین. '''''با کاروان حلهّ'''.'' تهران: آریا، ‌1343، ص 133. </ref><ref>انصاری، محمدشفیع. '''''فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی‌های سنائی'''''. قزوین: ‌دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، 1378.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[سلجوقیان]]
* [[صوفیه]]
* [[حديقه الحقیقه]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
ابوالقاسم رادفر
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[رده:ادبیات]]