نمایش مبدأ برای سیاست مستقل ملی محمدرضاشاه

با روی کار آمدن کندی در امریکا و آغاز دهه ۱۹۶۰ /۱۳۴۰ تحولاتی در سطح جهان و منطقه به وقوع پیوست که ناخودآگاه بر تحولات داخلی و خارجی ایران تاثیر گذارد. در سطح جهانی پس از ملاقات رهبران امریکا و شوروی در ژوئیه ۱۹۶۱/خرداد ۱۳۴۰ دوران جدیدی در روابط دو ابرقدرت آغاز شد. مهمترین ویژگی دوران جدید، به‌رغم وقوع برخی بحرانها نظیر بحران موشکی کوبا، تلاش دو ابر قدرت برای جایگزین ساختن تنش‌زدایی به جای جنگ سرد در روابط بین‌الملل بود. علاوه بر این، وقوع برخی رویدادهای منطقه‌ای نظیر تشکیل سازمان کشورهای صادرکننده نفت (او پک) در سال ۱۹۶۰/۱۳۳۹، شکل‌گیری جنبش عدم تعهد در سال ۱۹۶۱/۱۳۴۰، تشکیل اتحادیه اقتصادی اروپا و سرانجام دستیابی چین به سلاحهای هسته‌ای و بروز شکاف در اردوگاه شرق میان چین و شوروی، شاه را به تجدیدنظر در [[سیاست خارجی ایران|سیاست خارجی]] خود ترغیب نمود.<ref>علیرضا ازغندی، روابط خارجی ایران (۵۷-۱۳۲۰)، تهران: قومس، ۱۳۷۶، صص 85-283.</ref> ارکان سیاست خارجی نوین را که شاه از آن با عنوان «سیاست مستقل ملی» یاد می‌کرد، می‌توان تداوم برنامه نوسازی در داخل همراه با تحکیم و گسترش پیوندهای اقتصادی و نظامی با امریکا، تفاهم و همکاری با شوروی در امور بازرگانی و صنعتی به‌رغم داشتن تعارضات سیاسی با این کشور و تلاش برای بهبود روابط سیاسی و اقتصادی با کشورهای منطقه دانست.

به دنبال ترورکندی و به دست‌گرفتن زمام امور توسط معاون او، جانسون، [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] همچنان به تعقیب اجرای برنامه نوسازی در داخل پرداخت. مهمترین اقدام او در این زمینه افزودن اصولی دیگر بر اصول ششگانه [[انقلاب سفید]] و گسترش ساختار اداری کشور برای جذب طبقه متوسط و روشنفکر بود. گسترش نوسازی در داخل با تحکیم و گسترش پیوندهای اقتصادی، سیاسی و نظامی ایران و امریکا همراه بود. مشخصه اصلی روابط دو کشور در دهه ۱۹۶۰/۱۳۴۰، به استثنای برخی اختلافات موجود بین دو کشور در زمینه نفت و تسلیحات، تحکیم و گسترش پیوندهای اقتصادی، سیاسی و نظامی بود. به نظر می‌رسد هدف [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا شاه]] از این روابط دریافت کمکهای اقتصادی و مالی از امریکا برای انجام برنامه‌های نوسازی در داخل و درَیافت سلاحهای مدرن از این کشور برای تقویت ارتش بوده باشد. در مقابل، یک سلسله عوامل سیاسی، اقتصادی و امنیتی جانسون را نیز در امریکا مصمم به گسترش روابط با ایران نمود. از نظر اقتصادی منابع نفت و گاز ایران همراه با بازارهای مناسب برای کمپانیهای، امریکایی جهت سرمایه‌گذاری، به لحاظ سیاسی همسویی سیاستهای ایران با امریکا در ویتنام و خاورمیانه، و به لحاظ امنیتی نیز مرزهای طولانی ایران با شوروی همراه با حمایت از اسرائیل، متحد استراتژیک امریکا در منطقه، همه و همه جانسون را مصمم نمود پیوندهای امریکا و ایران را تقویت نماید.<ref>جیمز بیل، شیر و عقاب، ترجمه دکتر فروزنده برلیان، تهران: فاخته، ۱۳۷۱،؛ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، ، تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، تهران: امیرکببر، ۱۳۶۴، صص ۴۸-۳۴۱.</ref>دو رویداد بیانگر اوج پیوندهای دو کشور طی این دهه بود: نخست اول اعطای حق برون مرزی یا کاپیتولاسیون از سوی ایران به نظامیان امریکا و خانواده‌هایشان همانند دیپلماتها در سال ۱۹۶۴/۱۳۴۳ و دیگر برگزاری سمینار سرمایه‌گذاری تهران در ماه مه ۱۹۷۰/اردیبهشت ۱۳۴۹ با حضور شرکتها و کمپانیهای امریکایی برای شناسایی فرصتهای، سرمایه‌گذاری در ایران گسترش نوسازی همراه با افزایش نفوذ امریکا درایران از سوی‌گروههای مختلف ایرانی مورد اعتراض قرار گرفت. شدیدترین اعتراضها از سوی جناح مذهبی به رهبری امام خمینی بود که در مخالفت با کاپیتولاسیون ظاهر شد و به تبعید ایشان به ترکیه انجامید. صرف‌نظر از شخصیتها و گروههای مذهبی، طی این دهه، افراد و گروههایی نیز با عقاید مارکسیستی و با الهام از اقدامات کاسترو و چه‌گوارا در امریکای لاتین علیه رژیم شاه مبارزه می‌کردند که بعدا دو [[سازمان مجاهدین خلق ایران|سازمان مجاهدین خلق]] و چریکهای فدایی خلق را تاسیس کردند.<ref>جیمز بیل، شیر و عقاب، ترجمه دکتر فروزنده برلیان، تهران: فاخته، ۱۳۷۱، صص 214-334.</ref>

علاوه بر تحکیم پیوندهای ایران و امریکا در دهه ۱۹۶۰م/۱۳۴۰، روابط ایران و شوروی نیز در این مقطع دچار تحولات اساسی شد؛ اساس روابط جدید را تفاهم، گسترش همکاریهای اقتصادی و صنعتی همراه با برخی تعارضات سیاسی تشکیل می‌داد. توضیح اینکه با آغاز دهه جدید، تفاهم جایگزین جنگ سرد در روابط دو کشورگردید. مهمترین نشانه این تحول در روابط دو کشور، تعهد ایران به شوروی در سپتامبر ۱۹۶۲/ شهریور ۱۳۴۱ مبنی بر عدم واگذاری پایگاههای موشکی به دولتهای خارجی در ایران بود. امضای این توافقنامه زمینه‌ساز اعلان مرزهای دو کشور به عنوان مرزهای صلح و دوستی شد. پابپای این همزیستی، همکاریهای دو کشور در زمینه بازرگانی و صنعتی نیز گسترش یافت؛ به عنوان مثال در ژوئن ۱۹۶۴/ خرداد ۱۳۴۳ توافقنامه‌ای میان دو کشور برای ترانزیت کالا به امضا رسید و یک سال بعد همکاریهای اقتصادی و صنعتی دو کشور با امضای توافقنامه‌ای میان طرفین درخصوص بر احداث خط لوله [[گاز ایران|گاز در ایران]] برای صدور [[گاز ایران|گاز]] به شوروی در ازای احداث کارخانه ذوب آهن [[اصفهان]] و ماشین سازی اراک توسط روسها به نقطه اوج خود رسید. لازم به یادآوری است که به‌رغم امضای چنین موافقتنامه‌هایی میان طرفین و حاکم شدن همزیستی بر فضای روابط سیاسی دو کشور، برخی تضادهای سیاسی نیز همچنان بر روابط ایران و شوروی سایه افکنده بود. 

به عنوان مثال، ایران از تلاش شوروی برای افزایش نفوذ در [[خلیج فارس|خلیج‌فارس]] و همکاری این کشور با کشورهای رادیکال عرب نگران بود و در مقابل شوروی نیز از باقی‌ماندن ایران در اردوگاه غرب از طریق عضویت در پیمان سنتو و همکاریهای نفتی با کمپانیهای غربی ناراضی بود. بهبود روابط ایران و شوروی طی دهه ۱۹۶۰/۱۳۴۰ را باید در ارتباط با مجموعه‌ای از عوامل منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بررسی کرد. به لحاظ بین‌المللی با آغاز این دهه به دنبال فروکش کردن آتش جنگ سرد و وزش نسیم تنش‌زدایی، شوروی درصدد برآمد تنش‌زدایی با ایران را مقدمه تنش‌زدایی با امریکا قرار دهد تغییر دیدگاههای امنیتی امریکا و شوروی نیز در تکوین این فرآیند - بهبود روابط ایران و شوروی - نقش عمده‌ای داشت؛ چرا که رهیافت رهبران شوروی برای تامین امنیت خود از این پس مبتنی بر برچیدن پایگاههای موشکی غرب از اطراف خاک خود و در عوض استقرار پایگاههای موشکی در اطراف امریکا بود و این درست در حالی بود که با افزایش توان موشکی امریکا این کشور دیگر نیازی به استقرار پایگاه موشکی در اطراف شوروی نداشت. علاوه بر این از نظر منطقه‌ای نیز هر یک از رهبران ایران و شوروی انگیزه‌های خاصی از بهبود روابط داشتند.

شاه در پی آن بود تا با نزدیکی به شوروی از یک طرف امریکا را به ارسال کمکهای بیشتر اقتصادی و نظامی به ایران وادارد و از طرف دیگر برخی از نیازهای صنعتی خود را در زمینه ماشین‌آلات سنگین نظیر ذوب آهن از شوروی تامین کند؛ ضمن آنکه بازارهای این کشور نیز فرصت مناسبی در اختیار صاحبان صنایع ایران برای صادرات کالا قرار می‌داد. در مقابل، رهبران کرملین نیز درصدد بودند تا از طریق بهبود روابط با ایران مانع از نزدیکی بیشتر ایران به امریکا و تبدیل این امر به تهدیدی علیه امنیت خود شوند.<ref>عبدالرضا هوشنگ مهدوی، ، تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، تهران: امیرکببر، ۱۳۶۴، صص ۳۳۵-۳۲۳.</ref>

علاوه بر شوروی، روابط ایران با دیگر کشورهای منطقه هم طی این دهه تحول اساسی یافت. درخصوص پیمان سنتو، با فروکش‌کردن آتش جنگ سرد بتدریج این پیمان اهمیت خود را از دست داد و سازمان همکاری عمران منطقه‌ای (آر سی دی) (Regional Cooperation For Development (RCD))با عضویت ایران، ترکیه و پاکستان جایگزین آن شد. در مورد کشورهای عربی نیز روابط ایران با کشورهای رادیکال جهان عرب، مانند سوریه و مصر، بهبود نیافت و مذاکرات ایران با عراق بر سر شط‌العرب نتیجه‌ای به دنبال نداشت. اما در مقابل، ایران کوشید روابط خود را با اسرائیل و دیگر کشورهای میانه‌رو عرب، نظیر عربستان، گسترش دهد.

== نیز نگاه کنبد به ==

* [[آغاز استعمار نو در ایران]]
* [[سیاست خارجی ایران در زمان سلطنت محمدرضاشاه]]
* [[دکترین نیکسون و ژاندارمی ایران]]
* [[سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران]]
* [[ایران و جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب]]
* [[رابطه رژیم سلطنتی ایران با جنبش های آزادیخواه و استقلال طلب]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
منوچهری، عباس(1381). کتاب ایران: نظام سیاسی در ایران. ویراستاری محسن شانه چی. تهران: [https://www.icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی – بین المللی.

== نویسنده مقاله ==
عباس منوچهری
[[رده:نظام سیاسی]]