نمایش مبدأ برای سید اسماعیل بن حسین جرجانی

[[پرونده:سید اسماعیل بن حسین جرجانی.jpg|بندانگشتی|سید اسماعیل بن حسین جرجانی برگرفته از سایت ایرنا قابل بازیابی https://www.irna.ir/news/84300217/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C]]
جرجانی، سید اسماعیل بن حسین (434 ـ حد 531ق / ؟ م) از نامدارترین پزشکان ایرانی که همه آثار خود را به زبان فارسی نوشت. مؤلفان معاصر بدون در دست داشتن سندی معتبر او را از جمله شاگردان ابن ابی صادق نیشابوری (د پس از 460ق‌) دانسته‌اند<ref>Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. pp 214-215</ref><ref>ناتل خانلری، پرویز. مقدمه بر چاپ عکسی '''''الاغراض الطبیه'''''. تهران: 1345.</ref><ref>سعیدی سیرجانی. مقدمه بر چاپ عکسی '''ذخیره خوارزمشاهی'''. تهران: 1355.</ref>. نجم آبادی نیز وی را اصفهانی دانسته است!<ref>نجم آبادی. '''تاریخ طب در ایران'''. ج 2، ص 719.</ref>. یاقوت درگذشت او را در مَرو دانسته<ref name=":0">یاقوت. '''''معجم البلدان'''''. به کوشش دخویه، لایدن: ج 3، ص 54.</ref> و حاجی خلیفه در چند جای متفاوت سال‌های 530، 531 و 535 ق را یاد کرده است<ref>حاجی خلیفه. '''''کشف الظنون'''''. به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیک: 1835م به بعد، ج 1، ص 368، ج 3، ص 162-163، 330، ج 6، ص 507.</ref>.  

اگر سخن یاقوت درباره تحصیل وی نزد ابوالقاسم قشیری (د 465ق / ؟ م)، فقیه نیشابوری، درست باشد (هر چند خود وی این نظر را با تردید آورده است)<ref name=":0" /> تحصیل وی نزد ابن ابی صادق نیز چندان عجیب نخواهد بود. ابوالحسن علی بن زید بیهقی نیز در 531ق او را در حالی که بیش از «چند طَور» (= دست کم 3 نسل، یعنی بیش از 90 سال) داشته دیده است<ref>بیهقی، ابوالحسن علی بن زید (= ابن فندق). '''''تتمه صوان الحکمه'''''. به کوشش محمد شفیع، لاهور: 1935م، ص 172.</ref>. جرجانی زاده مرو بود<ref name=":0" />،<sup>9</sup> چندی در [[قم]] بود و با نوادگان کوشیار گیلانی دیدار کرد<ref name=":1">جرجانی. '''''ذخیره خوارزمشاهی'''''. چ عکسی، ص 644.</ref>. در 504ق به خوارزم (شهر گرُگانْج) و نزد قطب الدین محمد خوارزم شاه رفت و اثر سترگش ذخیره [[خوارزمشاهیان|خوارزمشاهی]] را به وی اهدا کرد. البته نگارش این کتاب که حاصل تجربیات سالیان دراز بوده، نباید در همان سال تمام شده باشد، چه خود جرجانی اشتغالات بسیار در داروخانه بهاء الدوله و مراجعات مکرر مردم شهر به وی را یکی از دلایل تأخیر در به پایان رساندن این کتاب یاد کرده است<ref name=":1" />.  

جرجانی با روی کار آمدن آتسز (521ق / ؟ م)، به فرمان فرزند وی قره ارسلان، کتاب خُفّی علایی را که گزیده‌ای بسیار مختصر از ذخیره بود نوشت. این کتاب چنان که خود جرجانی گوید برای نگارش در دو مجلد کوچک با برگه‌های دراز، چنان که در دو چکمه سواری جای گیرد تنظیم شده بود و به همین مناسبت خُفّی (= چکمه‌ای) نامیده می‌شد<ref>جرجانی. '''خفی علایی'''. تهران: 1377، ص 1، 4.</ref>.  

جرجانی سپس الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه را برای وزیر آتسز به فارسی نوشت که این نیز خلاصه‌ای از ذخیره بود<ref>جرجانی. '''''الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه'''''. تهران: 1345، ص 3-4.</ref>. البته جرجانی در این کتاب مطالب مربوط به شناخت نشانه‌های بیماری را کمتر تلخیص کرده و در عوض به جای ذکر ترکیبات داروهای متعدد برای درمان هر دارو تنها به ذکر چند دارو بسنده کرده است. زیرا هدف وی از نگارش این کتاب، نگارش کتابی با حجم متوسط درباره نشانه شناسی بوده است. جرجانی کتاب مختصر دیگری نیز برای مردم عادی نوشت تا در مواقع اضطراری، بتوانند بدون مراجعه به پزشک به درمان خود بپردازند و به همین مناسبت آن را یادگار نامید<ref>جرجانی. '''یادگار'''. به کوشش مهدی محقق، تهران: 1381، ص 1-2.</ref>. آثار جرجانی در اندک زمانی شهرت بسیار یافت. چندان که نظامی عروضی کمتر از 20 سال پس از مرگ جرجانی گفته است: پزشک باید المنصوری رازی یا هدایه المتعلمین* اخوینی بخاری یا اغراض الطبیه جرجانی یا ... را نزد استادی دلسوز بخواند و سپس یکی از کتاب‌های مفصل این فن چون 16 مقاله جالینوس، [[زکریا رازی|الحاوی رازی]]، القانون [[ابن سینا، پزشک|ابن سینا]]، ذخیره جرجانی و ... هرگز به حافظه اعتماد نکند و همواره کتاب‌های مختصری چون تحفه الملوک رازی، یا خفی علایی و یادگار جرجانی را همراه داشته باشد<ref>نظامی عروضی. '''''چهار مقاله.''''' به کوشش محمد قزوینی، ص 70-71.</ref>. 

الگود از ترجمه عبری ذخیره خوارزمشاهی یاد کرده است <ref>Elgood, C. L., '''A Medical History of Persia''', Cambridge, 1951. pp 218?</ref> که از این نظر در میان دیگر آثار فارسی کم نظیر است. ابوالفضل محمد بن ادریس دفتری نیز (د 982ق / ؟ م) این کتاب را به ترکی ترجمه کرده است<ref>'''''حاجی خلیفه'''''. ج 3، ص 330.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[قم]]
* [[خوارزمشاهیان]]
* [[ابن سینا، پزشک]]
* [[زکریا رازی]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
یونس كرامتی
[[رده:علوم و فنون]]