نمایش مبدأ برای شبکه حمل و نقل نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی

هرچه حمل و نقل [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]] و فرآورده‌های آن سریعتر انجام شود دستیابی مصرف کنندگان داخلی و نیز صادرات آن بهتر و مطلوب‌تر خواهد بود. انتقال فرآورده‌های نفتی ایران بر عهده شرکت ملی (پالایش) و پخش [[ذخایر نفت خام ایران|فرآورده‌های نفتی ایران]] است که یکی از شرکتهای وابسته به شرکت ملی نفت ایران می‌باشد. این شرکت با احداث مخازن مختلف در نقاط پرمصرف، فرآورده‌های پالایشگاه‌ها را در انبارهای بزرگ خود دریافت و نسبت به ذخیره‌سازی و پخش به موقع آن اقدام می‌کند. فرآورده‌های نفتی به چهار طریق منتقل می‌شوند:

=== خط لوله ===
ایجاد و ساخت خط لوله در سال ۱۹۵۶ آغاز شد. در حال حاضر طول شبکه خطوط لوله ایران بیش از ۱۰۵۰۰ کیلومتر با مقاطع مختلف می‌باشد. قسمت اعظم نفت موردنیاز [[پالایشگاه های نفت|پالایشگاه‌های کشور]] توسط این شبکه و با بهره‌گیری از ۱۲۳ تلمبه‌خانه و مجموعا با ظرفیت انتقال نزدیک به ۲۴۵ میلیون تن در روز حمل می‌شود. همچنین در این مسیر مقدار قابل توجهی ایستگاه تقویت فشار وجود دارد.

=== نفتکش‌های جاده‌پیما ===
شرکت ملی پخش [[ذخایر نفت خام ایران|فرآورده‌های نفتی]] دارای ناوگانی شامل حدودا ۹۰۰۰ دستگاه تانکر جاده‌پیما است که در حال حاضر بیش از ۵۰۰۰ دستگاه آن با ظرفیت متوسط ۲۵۰۰۰ لیتر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

=== حمل و نقل دریایی ===
حمل و نقل دریایی [[ذخایر نفت خام ایران|نفت و فرآورده‌های آن]] به عهده شرکت ملی نفت ایران است که در سال ۱۹۷۰ ساخته شده است و حدود ۲۸ دستگاه نفتکش دریایی دارد. بعضی از این نفتکش‌ها دارای بدنه‌هایی با قدرت پهلوگیری در اسکله‌هایی با آبخور کمتر نیز هستند. علاوه بر این، شرکت دارای ۳۱ نوع قایق متفاوت است.

=== حمل با راه‌آهن ===
شرکت ملی پخش [[ذخایر نفت خام ایران|فراورده‌های نفتی ایران]] بیش از ۱۱۰۰ واگن مخزن‌دار دارد که [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]] و فرآورده‌های آن را به اقصی نقاط کشور انتقال می‌دهند.

پیش از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] با وجود امکانات فراوان و تاسیسات عظیم از خطوط لوله و مخابرات مربوط به آن استفاده بهینه نمی‌شد. حدود %۲ از نفت کشور توسط نفتکش‌های ایرانی صادر می‌شد. بر اساس قرارداد ۱۳۵۲ با کنسرسیوم، حمل نفت خریداری شده توسط اعضاء ارتباطی به ایران نداشت و خود ایشان هر طور که می‌خواستند آن را منتقل می‌کردند. اما پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] با برقراری حاکمیت بر تاسیسات و منابع نفتی، میزان نفت حمل شده توسط ناوگان نفتکش‌های ایرانی و نیز نفتکش‌های اجاره‌ای افزایش یافت. تاسیسات صادراتی ایران سالها منحصر به [[پالایشگاه آبادان]] بود تا اینکه از سال ۱۳۲۶ این وظیفه به عهده بندر «ماهشهر» گذاشته شد. سپس خطوط لوله جدیدی برای صدور [[ذخایر نفت خام ایران|فرآورده‌های نفتی]] کشیده شد و با افزایش صادرات و ظرفیت نفتکش‌ها در سال ۱۳۳۷ از جزیره خارک، برای این منظور، استفاده شد. امکانات این جزیره به گونه‌ای بود که می‌توانست همزمان به ۴ نفتکش اقیانوس‌پیما با ظرفیت ۵۰۰ هزار تن سرویس بدهد. این جزیره از طریق خطوط لوله زیردریایی از میدانهای مختلف نفتی تغذیه می‌شود و می‌تواند در روز، تا ۶ میلیون بشکه نفت صادر کند. اما پس از بروز جنگ و آسیبهای ناشی از حملات هوایی ارتش متجاوز عراق، تاسیسات صادراتی در جزیره «لارک» ایجاد شد که در حال حاضر پس از دریافت [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]] به وسیله نفتکش، آن را برای صادرات در اختیار نفتکش‌ها می‌گذارد. همچنینِ پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] ایران طرحهای زیر در زمینه انتقال و پخش [[ذخایر نفت خام ایران|فرآورده‌های نفتی]] اجرا شده است:

* ساخت و نصب تلمبه خانه‌هایی در مارون، [[اصفهان]] و ری‌که شامل نصب ۶ تلمبه خانه در مسیر خط لوله مارون - [[اصفهان]] به قطر ۳۲/۳۰ اینچ و ظرفیت ۵۵۰ هزار بشکه در روز و طول ۴۳۸ کیلومتر است. این پروژه در سال ۱۹۸۰ به نتیجه رسید. تلمبه‌خانه و پایانه اصفهان شامل تسهیلات ذخیره‌سازی و شبکه خطوط لوله مرتبط و نیز تسهیلات پمپاژ [[ذخایر نفت خام ایران|نفت‌خام]] و محصولات جانبی دیگر توسط دو خط لوله هر کدام به قطر ۱۸ و ۲۴ اینچ به تهران تکمیل و راه‌اندازی شد؛
* در سال ۱۹۸۷ طرح ساختمان خط لوله [[ذخایر نفت خام ایران|نفت خام]] تهران - [[تبریز]] راه‌اندازی شد و به مرحله تولید رسید؛
* در سال ۱۹۸۸ طرح ساخت خط لوله جهت انتقال سوخت مورد نیاز نیروگاه از [[تبریز]] تکمیل شد؛
* طرح ساخت خط لوله عظیم تهران - [[مشهد]] به طول ۱۱۰۰ کیلومتر و انشعابات مربوط به این شبکه با قطرهای ۲۲، ۲۰، ۱۰ و ۱۸ اینچی، که به منظور انتقال ۱۸۰ هزار بشکه نفت خام طراحی شده بود، در سال ۱۹۸۹ تکمیل و راه‌اندازی شد؛
* طرح ساخت خط لوله گاز مارون -گندمکار که طبق زمان‌بندی در سال ۱۹۸۸ تکمیل و راه‌اندازی شد؛
* طرح ساخت شبکه خط لوله تنگه فارس - باختران به طول ۱۷۰ کیلومتر و قطر ۱۶ اینچ با ظرفیت انتقال ۲۵ هزار بشکه در روز که می‌تواند به ۱۲۵ هزار بشکه افزایش یابد. این طرح در سال ۱۹۸۳ تکمیل و راه‌اندازی شد. 
همچنین طبق برنامه ده ساله (۱۹۹۸-۱۹۸۹ م) طرح توسعه شبکه حمل و نقل نفت‌کشور به شرح زیر بوده است:
* ایجاد خط لوله [[بندرعباس]]؛
* رفسنجان به طول ۴۴۴ کیلومتر و قطر ۲۶ اینچ؛
* خط لوله اراک - ملایر - [[همدان]] به طول ۱۷۲ کیلومتر و قطر ۱۲ اینچ؛
* خط لوله بهرگان - [[اهواز]] به طول ۳۴۳ کیلومتر و قطر ۲۲ اینچ؛
* ساخت مخازن ذخیره‌سازی و انبارهای توزیع با ظرفیت ۴/۷ میلیون متر مکعب؛
* بازسازی تلمبه‌خانه‌ها و مخازن ذخیره‌سازی در سراسر کشور.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[پالایشگاه های گاز]]
* [[صنعت آهن و فولاد]]
* [[مجتمع فولاد اصفهان]]
* [[مجتمع فولاد خوزستان]]
* [[صنایع فولاد اهواز]]
* [[گروه ملی صنعتی فولاد ایران]]

== منبع اصلی ==
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
[https://ensani.ir/fa/article/author/29650 سیاوش مریدی]
[[رده:اقتصاد و نظام اقتصادی]]