نمایش مبدأ برای طبقه‌بندی خانواده روستایی

برای قشربندی و طبقه‌بندی جامعه روستایی و خانواده روستایی ملاکهای متفاوتی وجود دارد؛ مانند میزان درآمد، روابط خویشاوندی (در طایفه‌ها)، وضع افراد خانواده‌ها در سازمانهای، تولیدی ده (مانند صحرا یا بنه) و حتی میزان مهارت فنی دهقانان.<ref>اسماعیل عجمی، ده شش دانگی، شیراز: دانشگاه پهلوی، ۱۳۴۸، ص ۶.</ref> اما برای بررسی کارآمدتر خانواده‌های روستایی شاید گونه رابطه افراد با زمین بهترین باشد، چرا که رابطه بسیاری از ویژگیهای خانواده‌ها را پدید می‌آورد. پس خانواده‌های روستایی را می‌توان به دو دسته کلی خانواده‌های صاحب زمین و بدون زمین بخش کرد. خانواده‌های صاحب زمین که از قدیم خرده مالک یا صاحب نسق بودند، حق بهره‌برداری از آب و خاک را در واحدهای کشاورزی داشتند که پس از اصلاحات ارضی پدید آمدند. دسته دوم، روستاییان بدون زمین که نسبت به جامعه بومی ده بیگانه به‌شمار می‌آیند، برای کار در روستا به عنوان مزدور به سر می‌برند و این افراد در بسیاری از روستاها به «خوش‌نشین» مشهور هستند. این اصطلاح درباره کسبه جزء، پیله‌ورها و شاغلان مشاغل جدید نیز به کار برده می‌شود.
[[پرونده:Screenshot 2025-12-15 130530.png|بندانگشتی|توزیع خانواده گسترده و هسته‌ای در میان کشاورزان برخی جوامع روستایی ایران، منبع: وثوقی(1368)، ص 76]]
خانواده‌های صاحب زمین به دو شکل دیده می‌شوند. خانواده‌های هسته‌ای به ظاهر مستقل که از زن و شوهر و فرزند تشکیل می‌شوند و در یک خانه (یا شاید اتاق) جداگانه از خانواده‌های زن یا شوهر زندگی می‌کنند. در این خانواده‌ها رییس خانواده در واحد اقتصادی تولیدی [[روستاهای ایران|روستا]] عضویت دارد و بخشی از خانواده گسترده آن است. درنتیجه وابستگی خانواده به خانواده پدری گسترده و کامل است. در این خانواده ممکن است افرادی، غیر از آنها که یاد شد مانند خواهر، برادر، مادر، خاله، عمو زندگی‌کنند. نوع دیگر خانواده‌های صاحب زمین، خانواده گسترده پدری است. این خانواده‌ها در صورت وجود امکانات مالی پدیدار می‌شوند و گاهی نیز شکل بهره‌برداری از زمین با شکل خانواده گسترده ارتباط و پیوستگی می‌یابد. در نظام خرده مالکی خانواده پدری گسترش یافته بیشتر دیده می‌شود. (مانند کرانه‌های دریای خزر یا آذربایجان باختری) یا در جاهای دیگر بنه (واحد مستقل‌کشاورزی) یا یک خانواده گسترده یکی می‌باشد. خانواده‌های «گاوبند» که مرفه‌تر نیز هستند، از این دسته خانوارها هستند.<ref>جمشید بهنام، ساخت خویشاوندی در خانواده‌های ایران، تهران: خورازمی، ۱۳۵۲، ص ۳۱.</ref> این درهم تنیدگی، سازمان کار و گروه خانواده،گونه‌ای استقلال درونی در زمینه اقتصادی و خانوادگی پدید می‌آورد و امنیت محیط کار برای مشارکت زن در کارهای بیرون از منزل افزایش می‌یابد.<ref>منصور وثوقی، جامعه‌شناسی روستایی، تهران: انتشارات کبهان، ۱۳۶۸، ص ۵۷.</ref>

اما خانواده‌های بدون زمین نیز به دو صورت دیده می‌شوند. خانواده‌هایی که زن و شوهر یا هسته‌ای مستقل هستند. این نوع خانواده‌های هسته‌ای تفاوتشان با خانواده‌های هسته‌ای صاحب زمین در آن است که به سبب نداشتن وابستگی به واحد تولیدی کشاورزی، به شبکه خویشاوندی نیز وابستگی ندارند. با دگرگونیهایی که در روستا پدید آمده باید انتظار داشت که ساخت خانواده‌های بسیاری نیز به این سمت گرایش یابند. در این خانواده‌ها میزان سواد، تخصص و درآمد بیشتری برای رییس خانواده می‌توان انتظار داشت. رییس خانواده بیشتر صاحب مشاغلی چون راننده تراکتور، مامور تعاون، متصدی برق که در شهر ریشه دارند، است. به تدریج روستاییان وارد چنین مشاغلی می‌شوند.گونه دیگر خانواده‌های بدون زمین، خانواده‌هایی هستند که رییس خانواده برای‌کار به شهر مهاجرت کرده است. این‌گونه از خانواده را که با وارد شدن صنعت به ایران پدیدار شدند، خانواده‌های «ازهم گسیخته» می‌نامند. در این گونه خانواده مادر و فرزندان جدا از پدر خانواده، گاهی سالیان دراز به تنهایی یا در بطن یک خانواده گسترده زندگی می‌کنند.<ref>جمشید بهنام، ساخت خویشاوندی در خانواده‌های ایران، تهران: خورازمی، ۱۳۵۲، ص 32.</ref>

== نیز نگاه کنید به ==

* [[تقسیم خانواده عشایری براساس نوع زندگی و نظام تولید]]
* [[اقشار مختلف در روستاهای ایران]]
* [[خانواده در روستا]]
* [[ویژگی های خانواده روستایی]]
* [[اصلاحات ارضی، مهاجرت و خانواده روستایی]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
فرخجسته، هوشنگ ( 1382). کتاب ایران: خانواده. [[تهران مصور|تهران]]: [https://www.icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی]، معاونت پژوهشی و آموزشی، مرکز مطالعات فرهنگی- بین المللی.

== نویسنده مقاله ==
هوشنگ فرخجسته
[[رده:خانواده]]