نمایش مبدأ برای ماشین‌سازی و ساخت تجهیزات

همان طوری که قبلا نیز گفته شد اولین کوششها برای صنعتی کردن کشور به منظور تجهیز ارتش به سلاح‌های جدید آتشین به زمان سلطنت [[فتحعلی شاه قاجار]] و به کوشش عباس میرزا، ولیعهد جوان و نواندیش او بازمی‌گردد. بعدها این کوششها و اقدامات به وسیله [[امیرکبیر، میرزا تقی خان|امیرکبیر]] صدراعظم مترقی و اندیشمند [[ناصرالدین شاه قاجار]] پیگیری شد و درزمان او بود که اولین کارخانه بلورسازی، چرخ‌سازی و چدن‌سازی وارد ایران شد. با استقرار و آغاز به کار آنها، نیاز به ساخت قطعات جایگزین برای قسمتهای فرسوده یا اسقاط؛ باعث شد تا صنعتگران ایرانی با استفاده از علم و فن فرنگی و قریحه و استه اد خود به ساخت موفقیت‌آمیز قطعات یدکی دست بزنند. در واقع این اولین تجربه‌های ایرانیان در زمینه ریخته‌گری و ماشین‌سازی و ساخت تجهیزات و قطعات بود. اما پس از قتل [[امیرکبیر، میرزا تقی خان|امیرکبیر]] و مدتی وقفه در سالهای آغازین قرن جاری، خورشیدی، با احداث راه‌آهن و ورود ماشین‌آلات پیشرفته نساجی، صنایع برق و ورود اتومبیل به [[کشور ایران|ایران]] بار دیگر صنعت ماشین‌سازی و قطعه‌سازی جان گرفت. در زمان حکومت [[سلسله پهلوی|خاندان پهلوی]]، از دهه ۱۳۴۰ به این طرف با توجه به نیاز کشور به ساخت ماشین‌آلات و تجهیزات فنی و بویژه ماشین‌آلات کشاورزی، کارخانه‌های بزرگ و نوینی تاسیس شد. اولین کارخانه [[ماشین‌سازی تبریز]] بود که با همکاری یک شرکت چکسلواکی (سابق) به منظور ساخت و انتقال تکنولوژی انواع وسایل موتورهای دیزلی تاسیس شد ولی بعدها پروژه تغییر کرد و با هدف تولید ماشین‌آلات تراشکاری و حفاری در سال ۱۳۵۱ ه ش به بهره‌برداری رسید. در سالهای بعد (ابتدای دهه ۵۰) با تزریق پول فراوانِ ناشی از فروش نفت به صنعت کشور، توسعه صنعتی تغییر شکل یافت و انواع شاخه‌های ماشین‌سازی و ساخت تجهیزات با استفاده از تکنولوژی، کشورهایی مثل آمریکا، فرانسه، ژاپن، آلمان، ایتالیا و کشورهای بلوک شرق سابق پدید آمد. پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و سپس شروع [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی عراق علیه ایران]] و نیز محاصره اقتصادی آمریکا و سایر کشورهای صنعتی، فرصتی ناخواسته فراهم آمد تا صنعتگران ایرانی به ابتکارات و خلاقیت‌های زیادی دست زنند و تولید به مفهوم واقعی کلمه را برای نخستین بار تجربه کنند.

ساخت مخازن پالایشگاهی و تجهیزات صنایع دریایی در [[خلیج فارس]] و ساخت انواع ادوات و تجهیزات ارتش و ترابری سنگین، پُلهای معلق، اسکله‌ها و پُلهای فلزی در زمان جنگ اعتمادی به صنعت ایران بخشید و موجب شد صنعتگران ایرانی به توانایی‌های خویش ایمان آورند و در راه جبران کاستیهای صنعت به کوششی مضاعف دست بزنند.

در واقع با اینکه بیشتر کارخانه‌های ماشین‌سازی و ابزارسازی از سالهای ۴۵ تا ۵۵ تاسیس شده و آغاز به کارکردند ولی شروع نوآوری و خلاقیت و نوید واقعی در آنها را باید از اواسط دهه ۶۰ دانست. پس از خاتمه جنگ و با شروع برنامه‌های توسعه اول و دوم کشور، صنایع ماشین‌سازی و ساخت تجهیزات کشور دچار تحولی شگرف شد و تخصص، علم و تعهد مهندسین، استادکاران و کارگران ماهر در خدمت بازسازی کشور قرارگرفت. از زمان شروع برنامه اول توسعه این صنعت مورد حمایت جدی قرار گرفت و در جهت ارتقای سطح فنی و کیفی آن کوشش شد. امروزه صنعت ماشین‌سازی و ساخت تجهیزات کشور به شاخه‌های بسیار متنوع و فراوانی تقسیم می‌شود. مونتاژ و ساخت انواع ماشین و سازه‌های فلزی، متالوژی، فیلترها و هیترها، دیگهای بخار، تجهیزات پالایشگاهی، دودکش نیروگاه‌های حرارتی، پلهای راه‌آهن، آشیانه‌های هواپیما، مبدلهای حرارتی، جرثقیلهای ساختمانی و انواع ماشین‌آلات حفاری و معدن‌کاری،کشاورزی و آبیاری، ماشین‌آلات نساجی و کوره‌های صنعتی تنها گوشه‌ای از توان و امکان صنعتی کشور را تشکیل می‌دهد.

این تنوع در تولیدات باعث شده تا این صنعت جایگاه مهم و حیاتی در صنعت کشور پیدا کند، محصولات صنعت ماشین‌سازی و ساخت تجهیزات کشور به کشورهای آسیای میانه، کشورهای منطقه [[خلیج فارس]]، قاره آفریقا و اروپا صادر می‌شود و پروژه‌های بسیاری نیز در کشورهای دیگر توسط شرکتهای ایرانی به اجرا در آمده و می‌آید. ایجاد مجتمع‌های آموزشی در کارخانه‌های بزرگی مثل [[ماشین سازی اراک|ماشین‌سازی اراک]]، [[ماشین‌سازی تبریز|تبریز]] و [[تراکتورسازی تبریز]] و نیز دانشکده‌های فنی و کاربردی در استانهای مختلف و شهرکهای صنعتی باعث شد که علاوه بر کمیت، کیفیت محصولات ایرانی به سطح استانداردهای بین‌المللی ارتقاء یابد و دهها شرکت و کارخانه ایرانی موفق به دریافت‌گواهی‌نامه‌های معتبر کیفیت شده موجب اعتلای نام صنعت ایران شوند. اکنون مختصرا به معرفی چند واحد ماشین‌سازی کشور می‌پردازیم:

=== [[ماشین‌سازی تبریز]] ===
این کارخانه با کمک فنی و اعتباری‌کشور چکسلواکی (سابق) در برنامه چهارم عمرانی سال ۱۳۴۵ ه ش پایه‌گذاری و عملیات اجرایی آن در زمینی به مساحت ۵۴ هکتار آغاز شد. البته هدف از تاسیس آن ساخت و تولید انواع ماشین‌افزار، الکتروموتور، کمپرسور لیفت‌تراک، انواع موتورهای دیزل و پمپهای مختلف بود ولی در سالهای بعد (۴۸ و ۴۹) ساخت الکتروموتورها، پمپها و موتورهای دیزلی به شرکتِهای دیگر واگذار شد و این شرکت انحصارا به تولید انواع ماشین‌افزار از جمله ماشینهای تراش مته رومیزی و ستونی و فرز پرداخت. ظرفیت اولیه کارخانه تولید ۱۰ هزار تن انواع ماشین‌آلات بود.

پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] با شروع جنگ تحمیلی، [[ماشین‌سازی تبریز]] علاوه بر تولیدات قبلی خود به تولید و ساخت سفارشهای دفاعی و جنگی کشور پرداخت و به این ترتیب ضمن ایفای نقش گسترده در یاری رساندن به صنعت کشور، قابلیتهای فراوانی در زمینه تکنولوژی و فن‌آوری به دست آورد. در حال حاضر این کارخانه از قسمتهای زیر تشکیل شده است:

* کارگاه‌های ریخته‌گری (برای تولید انواع قطعات ریخته‌گری، چدنی خاکستری، داکتیل و مالیبل)؛
* کارگاه مدل سازی؛
* تهیه ذوب (در کوره‌های کوپل و القایی)؛
* کارگاه ماهیچه‌سازی (با استفاده از روشهای دستی و ماشینی)؛
* کارگاه قالب‌گیری (شامل چهار کارگاه: قالبهای سنگین، ماسه پرتاب‌کن، قالب‌گیری سبک و قالب‌گیری با ماشین)؛
* کارگاه تجهیز کاری؛
* کارگاه دیزاماتیک (تهیه قالبهای با فشار زیاد و بدون استفاده از درجه با امکان ذوب ۲۷۰۰۰ تن مذاب در سال و سرعت ۲۵۰ قالب در ساعت)؛
* کارگاه آهنگری - آزمایشگاه‌ها؛
* مراکز آموزش و تحقیق با همکاری دانشگاه [[تبریز]] برای تربیت مهندس‌های عملی مکانیک.

=== [[ماشین سازی اراک|ماشین‌سازی اراک]] ===
احداث این کارخانه از سال ۱۳۴۸ - برنامه چهارم عمرانی قبل از انقلاب - آغاز شد و در اوایل برنامه پنجم عمرانی در سال ۱۳۵۱ در زمینی به مساحت ۶۰۱ هزار متر مربع در شهرستان [[اراک]] راه‌اندازی شد.

بخشی از اعتبارات مورد نیاز برای ایجاد کارخانه [[ماشین سازی اراک|ماشین‌سازی اراک]] از محل وام دریافتی از شوروی تامین شد. ظرفیت ابتدایی کارخانه ۲۰ هزار تن شامل تولید انواع ماشین‌آلات، دیگ بخار، جرثقیل، تسمه نقاله و ماشین‌آلات و لوازم کشاورزی، معدنی و صنعتی بود که در مرحله بعد به ۳۰ هزار تن افزایش یافت. ولی تولیدات آن در سالهای آغازین کار با آنچه در طرح اولیه کارخانه پیش‌بینی شده بود کاملا تفاوت داشت و به دیگهای بخار، لوازم یدکی برای کارخانه‌های قند، سیمان و وسایل کشاورزی منحصر شد. این مجتمع در سالهای قبل از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب]] ساختاری کاملا وابسته داشت و یک شرکت مونتاژکار عظیم به شمار می‌رفت. اما پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] و حرکت در راستای نیل به خودکفایی و استقلال صنعتی، این شرکت نیز در این حرکت عظیم توانست با تکیه بر قابلیت،کارایی و استعداد نیروهای کارآزموده و متخصص خود و ورود به مرحله‌ای جدید موفق به اخذ دههاگواهینامه بین‌المللی تشویقی و کیفیتی از شرکتهای معتبر شود.

این مجتمع عظیم با دارا بودن بیش از ۴۰۰۰ متخصص و نیروهای کارآزموده و حرفه‌ای، بیشتر فعالیتهای خود را بر محورهای طراحی، ساخت و نصب انواع مخازن ذخیره و تحت فشار، دودکش نیروگاه‌های حرارتی، مبدلهای حرارتی، مخازن حمل گاز، پلهای راه‌آهن و تجهیزات پتروشیمی معطوف نموده است و حتی طراحی، ساخت و نصب پروژه‌های متعددی را در سطح جهان به عهده دارد. هم‌اکنون اجرای پروژه‌های بسیار تکنیکی و تخصصی از کارهای نه چندان فوق‌العاده [[ماشین سازی اراک|ماشین‌سازی اراک]] محسوب می‌شود.

=== [[تراکتورسازی تبریز]] ===
کارخانه [[تراکتورسازی تبریز]] در اواخر سال ۱۳۴۸ ه ش با همکاری مالی و فنی رومانی راه‌اندازی شد که روزانه ۱۰ دستگاه تراکتور مونتاژ می‌کرد. این‌کارخانه در سال ۱۳۵۰ مجموعا ۳ هزار دستگاه تراکتور مونتاژ کرد و تا پایان برنامه چهارم به فعالیت خود ادامه داد. در سال ۱۳۵۳ خط مونتاژ این کارخانه از تولید تراکتورسازی «یونیورسال» به تولید تراکتور «می‌فرگوسن» تبدیل شد.

در نیمه دوم سال ۱۳۶۲، خط تولید موتورهای «پرکینز» کارخانه [[تراکتورسازی تبریز]] با ظرفیت ۲۰ هزار دستگاه موتور تراکتور و ۱۰ هزار انواع موتورهای مصارف صنعتی از جمله لیفتراک، کمپرسور هوا و ژنراتور آغاز به کار کرد. در اواخر همین سال نیز خط سوم طرح ریخته‌گری ۵۴ هزار تنی کارخانه با ۲۸ هزار تن ظرفیت به بهره‌برداری رسید. این کارخانه هم‌اکنون با ظرفیت تولید سالانه ۲۰ هزار دستگاه انواع تراکتور و ۴ هزار دستگاه کامیونت به فعالیت مشغول است و از چند واحد اصلی شامل شرکت تراکتورسازی، شرکت ریخته‌گری، شرکت آهنگری، موتورسازی، و شرکت ورق‌کاران تشکیل می‌شود. این کارخانه محصولات خرد را به بسیاری از کشورها از جمله لبنان، برزیل، اردن، انگلستان، شیلی، جمهوری آذربایجان و قطر صادر می‌کند. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ماشین‌سازی تبریز]]
* [[ماشین سازی اراک]]
* [[تراکتورسازی تبریز]]
* [[شرکت صنایع آذرآب]]
* [[شرکت آلومینیوم ایران]]

== منبع اصلی ==
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
[https://ensani.ir/fa/article/author/29650 سیاوش مریدی]
[[رده:اقتصاد و نظام اقتصادی]]