نمایش مبدأ برای مجلس شورای ملی

'''مجلس شورای ملی،''' نهاد قانون‌گذاری بر آمده از [[نهضت مشروطه|نهضت مشروطیت ایران]] در 24 دوره (1285ق / ؟ م -1357ش). 

با صدور فرمان [[نهضت مشروطه|مشروطیت]] توسط [[مظفرالدین شاه]] (14 جمادی‌الثانی 1324ق / ؟ م) و تعیین عنوان «مجلس شورای ملی» بر این نهاد، از آن رو که اقلیت‌های دینی نیز می‌بایست نماینده به مجلس بفرستند<ref>ناظم‌الاسلام کرمانی، میرزا محمد. '''''تاریخ بیداری ایرانیان'''''. به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346، ج 1، ص 322. </ref>، نظامنامه انتخابات تدوین شد، انتخابات برگزار و نمایندگان [[استان تهران|تهران]] از رمضان 1324ق کار خود را در بهارستان برای تدوین و تصویب [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] (14 ذیقعده 1324ق) و متمم آن آغاز کردند<ref>«مختصر تاریخ مجلس ملی ایران»، '''''روزنامه کاوه'''''. برلین: روزنامه کاوه، 1337ق، ص 14.</ref>. از آن زمان، مجلس به عنوان مهم‌ترین نهاد در تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران، تاریخ یک سده اخیر [[ایران]] را تحت‌الشعاع خود قرار داد. مجلس اول که برنامه اصلاحات مالی، قانون تشکیل ایالات و ولایات و قانون مطبوعات را نیز علاوه بر جنجال‌های گوناگون سیاسی پیش رو داشت به فرمان [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]] به خاک و خون کشیده شد (23 جمادی‌الاول 1326ق / ؟ م)<ref>شریف‌کاشانی، محمدمهدی. '''''واقعات اتفاقیه در روزگار'''''. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1362، ج 1، ص 189.</ref><ref>ایروانی، محمدآقا و ناصرالملک ابوالقاسم خان، '''''دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران'''''. به اهتمام دکتر عبدالحسین زرین‌کوب و روزبه زرین‌کوب، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، 1380، ص 94-108.</ref>. 

مجلس دوم که ملی‌گرایی و برآمدن احزاب ویژگی بارز آن بود پس از فتح تهران (1327ق / ؟ م) تشکیل شد و قوانینی مانند تعلیم و تربیت را تصویب کرد<ref>شجیعی، زهرا. '''''نخبگان سیاسی ایران (مجلس شورای ملی)'''''. ، ج 4، ص 200.</ref>؛ به دنبال استخدام مورگان شوستر (Morgan Shuster) و بر اثر اولتیماتوم روس، منحل شد و پس از 3 سال فترت، سومین دوره قانون‌گذاری نیز پس از عمر یک ساله‌ای (1333ق / ؟ م) با شروع [[جنگ جهانی اول]] تعطیل شد<ref>  اتحادیه (نظام مافی)، منصوره. '''''احزاب سیاسی در مجلس سوم'''''. تهران: نشرتاریخ ایران، 1371، ص 170.</ref> و پس از 5 سال فترت، مجلس چهارم (15 شوال 1339 ق / ؟ م) که عمر آن در تشنج و کشمکش اما مؤثر و پر تلاش میان احزاب اقلیت و اکثریت گذشت تشکیل شد و در عمر قانونی خود به پایان رسید<ref>مستوفی، عبدالله. '''''شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی دوره قاجار'''''. تهران: زوار، ج3،      ، ص 550-535.</ref>. زمانی که زمزمه جمهوری‌خواهی در هواداری از رضاخان و با مخالفت کسانی چون سید حسن مدرس، دکتر محمد مصدق‌السلطنه و... بر آمد و بهارستان محل تحصن‌ها و تظاهرات بود، مجلس پنجم تشکیل شد و در 1304ش به خلع [[قاجاریه|قاجاریان]] و [[سلسله پهلوی|سلطنت پهلوی]] رأی داد و مجلس مؤسسان برای تغییر موادی از [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران|قانون اساسی]] تشکیل شد<ref>مکی، حسین. '''''تاریخ بیست ساله، مقدمات تغییر سلطنت'''''. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349، ج 2، ص 506.</ref><ref>«مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره پنجم قانون‌گذاری»، '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. ص 149.</ref>. 

پس از آن دوره‌ای از سکوت و ثبات ناشی از دیکتاتوری [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] بر مجلس حکم‌فرما شد که تا دوره چهاردهم (16 اسفند 1322ش) و بر آمدن زمزمه [[ملی شدن صنعت نفت|جنبش ملی کردن نفت]] با طرح سیاست موازنه منفی از سوی [[محمد مصدق|دکتر مصدق]] ادامه یافت. در این دوران به جز مجلس ششم که مدرس و مصدق مجلس را از سکوت بیرون آوردند و قضاوت کنسولی نیز لغو شد<ref>روزنامه اطلاعات، 19 و 20 اردیبهشت 1306؛ مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره ششم قانون‌گذاری. '''''روزنامه رسمی شاهنشاهی'''''. 19 اردیبهشت ماه 1306.</ref> و دوره سیزدهم که کابینه قوام‌السلطنه با مجلس اختلافاتی پیدا کرد و در آن میان شهریور 1320ش باعث خلع [[رضا شاه پهلوی|رضا شاه]] و پادشاهی [[محمدرضا شاه پهلوی|محمدرضا پهلوی]] شد، مجلس تحرک و جنبش دیگری نداشت. اگر چه [[ملی شدن صنعت نفت|نهضت ملی کردن نفت]] در مجلس پانزدهم تداوم یافت اما اعمال نفوذ [[احمد قوام السلطنه( رجال سیاسی)|قوام السلطنه]] باعث شد که [[محمد مصدق|دکتر مصدق]] به مجلس راه نیابد و مردم و مطبوعات را به اعتراض وا دارد<ref>آبراهامیان، یرواند. '''''ایران بین دو انقلاب'''''. ترجمه کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، محسن مدیرشانه‌چی، تهران: مرکز، 1378، ص 218-226.</ref>، در این دوره، انحلال حزب توده به دنبال ترور شاه، تشکیل مجلس مؤسسان برای تغییر اصل 48 متمم قانون اساسی و مخالفت علیه قرارداد گس ـ گلشائیان روی داد. مجلس شانزدهم (20 بهمن 1328ش) که به دلیل تلاش برای ملی شدن صنعت نفت به مجلس ملی مشهور است صحنه با شکوه‌ترین دوره‌های قانون‌گذاری بود. پس از تلاش‌های رهبران ملی و مذهبی نهضت، «قانون اجرای [[ملی شدن صنعت نفت]] (خلع ید)» به تصویب [[مجلس سنا|مجلسین سنا]] و شورای ملی رسید<ref>فاتح، مصطفی. '''''پنجاه سال نفت ایران'''''. تهران: چهر، 1335.</ref><ref>ملکی، احمد'''''. تاریخچه جبهه ملی ایران.''''' تهران: تابان، 1333.</ref><ref>روحانی، فؤاد. '''''تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران'''''. تهران: کتاب‌های جیبی، 1352.</ref><ref>مکی، حسین. '''''نفت و نطق مکی'''''. تهران: امیرکبیر، 1357. </ref>. 

مجلس هفدهم که با هفتاد و نه نفر از 136 کرسی تشکیل شده بود، صحنه تشنج میان سلطنت طلبان و نخست‌وزیر ([[محمد مصدق|دکتر مصدق]]) بود که با استعفای وی قیام 30 تیر 1331ش در حمایت از نخست‌وزیری وی روی داد<ref>مکی، حسین. '''''وقایع سی‌ام تیر ماه 1331'''''. تهران: نشر ایران، 1366، صفحات مختلف. </ref>. پس از چندی مصدق از اختیارات خود برای انحلال مجلس استفاده کرد<ref>مکی، حسین. '''''کودتای 28 مرداد 1332 و رویدادهای متعاقب آن.''''' تهران: علمی، 1378، ص 161.</ref>. هنوز دوره هجدهم تشکیل نشده بود که کودتای 28 مرداد 1332ش مجلس را به مانند سایر نهادهای مدنی در راستای تصمیمات دربار و [[مجلس سنا]] قرار داد<ref>گازیوروسکی، مارک. ج. '''''کودتای 28 مرداد 1332.''''' ترجمه غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1367، صفحات مختلف. </ref> به گونه‌ای که تا انحلال دوره بیست و چهارم (17 شهریور 1357ش) نقش چندانی در تحولات ایران ایفا نکرد. پس از [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، مجلس با نام [https://www.parliran.ir/ مجلس شورای اسلامی] در محل [[مجلس سنا]] تشکیل شد. 

نخستین رئیس مجلس شورای ملی مرتضی قلی خان صنیع‌الدوله و مهم‌ترین رئیس آن در چندین دوره میرزا حسین خان مؤتمن‌الملک (1254ق / 1838م ـ 1326ش) فرزند میرزا نصرالله خان مشیرالدوله بود. قوانین بسیاری از تصویب مجلس گذشت که هنوز در جامعه کنونی اثرگذار هستند. روزنامه و مذاکرات مجلس از همان دوره نخست برای آگاهی مردم از فعالیت‌های مجلس و مصوبات آن انتشار یافت. تشکیل کمیسیون‌های مختلف نیز در راستای نیازهای نظام دیوانسالاری ایران و نظارت بر اجرای مصوبات انجام گرفت<ref>برای آگاهی بیشتر: «مذاکرات مجلس شورای ملی، 24 دوره قانون‌گذاری، 1357-1285»، '''''روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی.'''''</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[سلسله پهلوی]]
* [[مجلس سنا]]
* [[انقلاب اسلامی ایران]]
* [[مجلس شورای ملی 2]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
حسن باستانی راد
[[رده:علوم سیاسی]]