نمایش مبدأ برای محرم و دسته‌گردانی

[[پرونده:دسته گردانی.jpg|بندانگشتی|دسته گردانی در محرم- قابل بازیابی از https://media.shabestan.news/old/fa/Original/1396/07/03/IMG12560370.jpg]]
محرم ماه نخست سال قمری (اسلامی) است. در روز دهم این ماه شیعیان سالگرد شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] پسر خلیفه اول شیعیان [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]] را با مراسم خاصی برگزار می‌کنند. فاجعه شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] انگیزه عمده سوگواری و برگزاری مراسم متعددی است که توام با صحنه‌سازی، تجسم، نقل و شیون و زاری است. در این مراسم اشکهایی که ریشه در اندوه واقعی دارند سرازیر می‌شوند و موجب می‌شود پیروان [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]] و فرزندانش بویژه [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]]، که شاهد و ناظر اجرای مراسم‌اند یا در اجرای آن مشارکت دارند، شدیداً متأثر شوند.

سوگواران از روزهای اول ماه محرم، پیش از ظهرها صحنه‌های مختلفی از وقایعی را که در جریان شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] و بارانش اتفاق افتاده‌اند به صورت نقلی، تجسمی و دسته گردانی اجرا می‌کنند. به سخن دیگر در طی ۶ تا ۹ روز اول ماه محرم از هر کوی و برزنی آوای سوگواری و فریاد «یا حسین» «حسین، حسین» و انواع مرثیه‌ها به گوش می‌رسد. اوج مراسم سوگواری در روزهای نهم و دهم محرم است.  

با آنکه روز دهم محرم که آن را «عاشورا» یا دهمین روز می‌نامند [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] و همه یاران، فرزندان و خویشاوندانش شهید شده‌اند ولی به لحاظ اهمیتی که برادر[[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] به نام عباس (ع) در وقایع کربلا دارد ایرانیان روز نهم محرم را به عنوان «قتل عباس» یا روز شهادت عباس نامیده‌اند. از این روی [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] روز نهم تاسوعا که از ریشه تاسع عربی به معنی نُه گرفته شده است اختصاص به سوگواری برای حضرت عباس (ع) برادر و سردار سپاه [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] دارد. تمام مراثی، نوحه‌ها، نمایشات سیار یا ثابت مذهبی ([[تعزیه]]) در روز نهم محرم مربوط به حوادث و چگونگی شهادت عباس (ع) می‌باشد که معمولا از بامداد تا نیمه شب روز نهم ادامه می‌یابد. [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم عزاداری]] و [[روضه خوانی|روضه‌خوانی]] از شب نهم به دو صورت انجام می‌گیرد: 

در شب تاسوعا یا نهمین شب محرم درب همه [[حسینیه|حسینیه‌ها]]، [[تکیه و حسینیه|تکیه‌ها]]، مساجد، مقابر، امامزاده‌ها و... به روی مردم باز است و [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] روضه‌خوانی اجرا می‌شود از این روی کسانی که نذر یا قربانی داشته باشند معتقدند که باید به چهل و یک مجلس یا منبر، که نشانه چهل و یک شهید از مقدسان شیعه است، بروند و پای هر منبر شمع روشن کنند تا حاجتها و آرزوهای آنها برآورده شود.

شمع و روشنایی در فرهنگ ایران مقدس و مورد احترام است، مردم معتقدند که بین حیات و آتش و روشنایی ارتباط وجود دارد. بدین سبب کسانی که نیاز و حاجتی دارند ازاین نماد که مورد احترام است استفاده می‌کنند تا بدینوسیله جاودانگی و استمرار در حیات و نیل به آرزوهای آنها از طریق شفاعت معصومین تحقق یابد. در گذشته، زائرینی که برای روشن کردن شمع به حسینیه‌ها و تکایا می‌رفتند عموماً پای برهنه بودند، یعنی به علامت همدردی و مشارکت در رنج و اندوه خاندان [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] با پای برهنه رفت و آمد می‌کردند. اما امروز به سبب توسعه شیوه زندگی شهرنشینی و مسافت طولانی بین محل زندگی و اماکن متبرکه زائران مجبورندبا وسایل نقلیه عمومی یا شخصی، رفت و آمد کنند اما ورود به اماکن متبرکه حتماً باید بدون کفش و با پای برهنه باشد. 

برپایی مراسم [[روضه خوانی|روضه‌خوانی]]، تشکیل دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی و حرکت در معابر و کوچه‌ها و خیابانها و تشکیل هیأت‌های [[تعزیه]] اعم از ثابت و سیار در محلات مختلف. دسته‌های سوگواری از حدود ساعت ده صبح روز نهم محرم پس از تجمع در یک محل خاص مثل حسینیه، تکیه، مسجد و...، با سردادن نوحه‌ها و مراثی خاص آن روز که به وسیله مداح یا ذاکر هدایت و رهبری می‌شود به صورت همسرایی درکوچه‌ها، بازارها، خیابانها و... حضور می‌یابند و تا نیمروز که زمان برگزاری نماز ظهر است به حرکت خود ادامه می‌دهند.

معمولاً آخرین منزلگاه دسته‌ها، منزل یا [[حسینیه]] یا [[تکیه و حسینیه|تکیه]] است که عزاداران را برای صرف نهار دعوت کرده‌اند. پس از ورود به محل معین شده [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]]، سینه‌زنی یا زنجیرزنی و [[نوحه خوانی|نوحه‌خوانی]]، قرائت ادعیه مختلف و ادای احترام به شهدای کربلا و دعا برای رفع رنجها و آلام مسلمانان و دردمندان و اجرای مراسم نماز ظهر، از سوگواران پذیرایی (صرف نهار یا شام) می‌شود. در روزهای تاسوعا و عاشورا همه کارگاهها، مغازه‌ها مراکز آموزشی، اداری، نهادهای رسمی و غیررسمی تعطیل‌اند (به جز مراکزی مانند بیمارستانها و... که نیازهای فوری و اساسی جامعه را تأمین می‌کنند.) تعطیلی عمومی زمینه را فراهم می‌کند که عموم مردم از کودک، نوجوان، جوان، میانسال و... در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] و یارانش شرکت کنند. این وضعیت بدان سبب به طور رسمی صورت می‌گیرد که شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] یک حادثه ملی و مذهبی تلقی می‌شود و همه برنامه‌های رسمی و غیررسمی جامعه را تحت الشعاع خود قرار می‌دهد. 

شرکت و حضور مردم در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] در روزهای نهم و دهم محرم به حدی است که معابر و گذرگاه‌های مخصوص وسایط نقلیه مسدود و مقررات عبور ومرور خاصی برای مراقبت از دسته‌ها و گروه‌هایی که در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] شرکت می‌کنند؛ وضع می‌شود. در دو ماه قمری محرم و صفر که در باور شیعیان ماه‌های عزاداری محسوب می‌شوند (دهم محرم شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]]، بیستم صفر مصادف با چهلمین روز شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] و ۲۸ صفر مصادف با شهادت [[امام حسن مجتبی(ع)|امام حسن (ع)]] برادر بزرگ [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] است) زنان ایرانی، بویژه در مناطق روستایی و عشایری، لباس سیاه که لباس عزاست به تن می‌کنند. در این مدت مراسم [[ازدواج]] برگزار نمی‌شود. زنان مناطق روستایی و عشایری، حتی شهری به آرایش صورت خود نمی‌پردازند. 

به این ترتیب، علی رغم آنکه از لحاظ مبانی اعتقادی برگزاری مراسم جشن و شادی در ماه محرم و صفر ممنوع نشده است؛ اما باور و اعتقاد عمومی بر این است که در دوماه محرم و صفر هیچ آیین شادی و جشنی نباید برگزار شود. اکثریت مردان از کودک تا بزرگسال، در ده روز اول ماه محرم لباس سیاه می‌پوشند به طوری که اگر فردی به دلایل شخصی نتواند لباس سیاه بپوشد امّا در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] عمومی، حضور داشته باشد انگشت‌نما و مشخص می‌شود. 

خانواده‌ها اصرار دارند تا کودکان خود را در این ایام ملبس به لباس سیاه کنند یا آنکه لباس بعضی از کودکانی را که از خاندان [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] شهید یا اسیر یا بی‌سرپرست شده‌اند بر آنها بپوشانند. تأثیر این امر به لحاظ عوامل و روشهای جامعه‌پذیری و فرهنگ پذیری از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا مشارکت عملی کودک در آداب و رسوم اجتماعی ارزشها را نهادینه و درونی می‌سازد. به سخن دیگر، کودکان از طریق حضور و مشارکت در آداب و رسوم مربوط به سوگواری با جامعه وارزشهای آن آشنا می‌شوند و با آن پیوستگی پیدا می‌کنند: <blockquote>سعدی به روزگاران مهری نشسته بر دل  بیرون نمی‌توان کرد، الا به روزگاران </blockquote>نحوه عزاداری هیأت‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی با یکدیگر متفاوت است. سینه‌زنها به صورت گروه‌های ۴۰ تا ۵۰ نفری حرکت می‌کنند و با خواندن نوحه و اشعار مخصوص در مسیرهای معین حرکت می‌کنند. این امر درزمانهای مختلف توام با توقف و زدن یک یا دو دست به سینه، که گاه با صدای طبل و سنج همراهی می‌شود، انجام می‌پذیرد. یک دسته سینه‌زن، که ممکن است شامل یکهزار یا دو هزار نفر یا بیشتر باشد، به ۱۰ تا ۲۰ گروه فرعی تقسیم می‌شود و در معابر و گذرگاهها حرکت می‌کند هر گروه فرعی نوحه یا شعر خاصی را می‌خواند و همراه آن به سینه‌زنی می‌پردازد و وقتی سینه‌زنی و [[نوحه خوانی|نوحه‌خوانی]] گروه اول تمام شد آنها حرکت می‌کنند سپس گروه دوم که پشت سر آنها درحرکت‌اند توقف نموده و نوحه و شعر معینی را می‌خوانند و سینه می‌زنند به این ترتیب در هر زمان نیمی از دسته سوگوار درحال حرکت ونیمی دیگر در حال ادای [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] و سینه‌زنی است. معمولاً برای جلوگیری از تداخل دسته‌های فرعی در فاصله هر یک از آنها یک یا چند علم پارچه‌ای به وسیله چند جوان یا نوجوان حرکت داده می‌شود. 

گروه‌های فرعی دسته‌های سینه‌زنی هنگامی که در معابر حرکت می‌کنند هریک جداگانه مراسم [[نوحه خوانی|نوحه‌خوانی]] و سینه‌زنی را اجرا می‌کنند اما وقتی به [[حسینیه]] یا [[تکیه و حسینیه|تکیه]] یا... وارد می‌شوند نوحه خوان یا ذاکر با استفاده از ابزارهای صوتی همه افراد شرکت کننده را به همراهی و همسرایی دعوت می‌کند و به طور دسته‌جمعی به خواندن نوحه و سینه‌زنی می‌پردازند. 

این حرکت گروهی و مشارکت دسته‌جمعی درمراسم سوگواری یک نوع همبستگی، روحی بین طبقات مختلف جامعه به وجود می‌آورد زیرا شرکت کنندگان در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] در روزهای نهم و دهم محرم شامل همه افراد اعم از گروه‌ها و طبقات مختلف اجتماعی است که در شرایط عادی از نقش‌ها و منزلت‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... متفاوتی برخوردارند، درحالیکه مشارکت یا حضور در این مراسم تابع هیچ شاخص متمایز کننده منزلت اجتماعی نیست همه باهم یکسان و برابرند. به سخن دیگر مشارکت عملی در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] وفاق گروهی و همسان سازی، اجتماعی را در پی‌دارد. 

[[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] زیر دست و زبر دست نمی‌شناسد. امیر، وزیر، قاضی، روحانی، استاد، پزشک، تاجر خرده فروش، صاحبان مشاغل پایین و... همه بدون احساس هیچ‌گونه فاصله‌ای درکنار هم در مراسم سوگواری شرکت می‌کنند. همبستگی و وفاق ناشی از این مراسم به قدری قوی است که هیچ یک از خدمات و اعمال و نیازهای دستجات دچار وقفه و کمبود نمی‌شوند هر کس با هر نوع امکان مادی و معنوی برای هر چه باشکوه‌تر برگزار شدن مراسم سوگواری کمک می‌کنند. تنها خواست آنها شفاعت امام در پیشگاه خداوند برای عفو گناهان و حل مشکلات آنهاست. 

دسته دیگر عزاداران زنجیرزنها هستند. زنجیرزنها برخلاف سینه‌زنها که به صورت پراکنده در دسته‌ها و گروه‌های متعدد حرکت می‌کنند و به نوبت چندین نوحه می‌خوانند و سینه می‌زنند به صورت دو ردیفی و پشت سرهم در معابر، خیابان‌ها، چهارراه‌ها و... حرکت می‌کنند. ردیف‌های جلو پیش‌کسوتان و بعد از آنها جوانان، نوجوانان و کودکان حرکت می‌کنند. هر دسته زنجیرزن فقط یک نوحه می‌خواند که با ذاکر یا نوحه خوان همراه با صدای طبل و سنج همراهی و هماهنگ می‌گردد. نوحه عموماً آهنگین است و با آهنگ و صدای ذاکر و حرکات رقص پای زنجیرزنها، که با نواختن توده زنجیر به شانه‌ها هماهنگ و موزون است، اجرا می‌شود. به سخن دیگر نقش اصلی هماهنگی در اجرای مراسم سوگواری زنجیرزنها را؛ آهنگین بودن نواها، حرکات و ضربها ایفا می‌کند که چون با صدای طبل و سنج همراه می‌شود تأثیر عمیقی بر سوگواران و حاضران در مجلس یا تماشاگران کنار خیابان‌ها، مساجد، تکیه‌ها به جای می‌گذارد. 

چیزی که در دسته‌ها جالب است هم آهنگی و نرمی حرکات دسته‌جمعی و حالت نمایشی و گاه حرکات موزون و هماهنگ (رقصی) آنهاست. همچنین همسرایی که درخواندن «نوحه» و «دم» هست و تزئینات مفصل با نقش‌های تجریدی که پیشاپیش دسته‌ها خرکت می‌دهند به دسته شکوه و هیبت می‌بخشد. نواخت حرکت دسته‌ها معمولاً به میزان ضرب و تنفس است یا نوحه‌ای که نوحه‌خوان می‌خواند یا سنجی که می‌نوازند و حرکات بر روی آنها تنظیم می‌شود. این دسته‌ها با حرکات خود در واقع داستان مصائب خاندان [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] و واقعه کربلا را یادآوری می‌کنند. خصوصاً دسته‌هایی که قسمتی از نشانه‌های قهرمانان کربلا مانند حجلة قاسم، تابوت طفلان مسلم، عماری یا مشک سوارخ شده حضرت عباس (ع) یا اسب تیر خورده را حرکت می‌دهند.<ref>بیضایی، بهرام. '''نمایش در ایران'''. تهران: نشر کاویان، ۱۳۴۴، ص ۵۰-۴۹، با اقتباس و تغییرات.</ref> 

در آخرین لحظات سوگواری روز عاشورا مراسم چرخاندن نخل که نماد تابوت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] است با شور و هیجان عمومی برگزار می‌گردد. در واقع پرشورترین لحظات مراسم سوگواری به زمان حرکت نخل مربوط می‌شود که تعداد قابل ملاحظه‌ای از زنان و مردان در حرکت نخل حضور یا مشارکت مستقیم دارند. غالباً  زنجیر زنها را کودکان خردسال تشکیل می‌دهند که برای مراقبت آنها والدینشان در کنار و یا انتهای دسته زنجیرزنها حرکت می‌کنند. تجمع والدین کودکان ضمن اینکه مراقبت آنها را در پی دارد مشارکت آنها را نیز در بر می‌گیرد که بر شکوه و تاثیرگذاری مراسم اثر می‌گذارد. به لحاظ هماهنگی و هدایت مستمر نوحه خوان یا ذاکر در مراسم زنجیرزنی و طولانی بودن مسیر حرکت و مدت زمان اجرای آن اکثر اوقات چندین نوحه خوان دسته‌های زنجیرزن را هدایت می‌کنند و هماهنگ می‌سازند. 

دسته‌های سینه‌زن و زنجیرزن درمسیر حرکت خود از مبدا تا اماکن خاصی مثل مقابر محترمین، مقدسین و قبرستان‌ها تا بازگشت به محلی که در هر روز مراسم پایانی یا ختم را برگزار می‌کنند - و با نهار یا شام از آنها پذیرایی می‌گردد - به وسیله آب آشامیدنی، چای، شیر و شیر کاکائو... به عنوان نذر از جانب شرکت‌کنندگان در سوگواری پذیرایی می‌شوند. هر فرد یا گروهی که جلوی هیأت زنجیرزن گوسفند یا حیوان دیگری قربانی می‌کند به این مفهوم است که همان شب یا همان روز سوگواری مراسم پایانی یا ختم را در منزل صاحب نذر برگزار می‌کنند و از طرف آنها پذیرایی می‌شوند. از این روی اهالی محل تا پاسی، از شب و با ساعاتی بعد از نیمروز در کوچه با خیابان انتظار می‌کشند تا بتوانند مقداری از غذای نذری را به عنوان تبرک و تیمّن دریافت کنند. شیعیان این غذا را وسیله‌ای برای شفاعت، درمان دردها و نیل به آروزهایشان قلمداد می‌کند بدین سبب فقیر و غنی با علاقه خاصی ساعت‌ها منتظر می‌مانند تا حتی اگر شده مقدار اندکی از غذای نذری که به «غذای[[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]]» شهرت دارد نصیب برند. 

کسانی که موفق به دریافت مقداری از غذای [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] می‌شوند از همان لحظه نذر می‌کنند که چنانچه حاجتشان برآورده شود هر سال با اهدا مقداری مواد اولیه غذایی و یا گوسفند و... در این مراسم مشارکت نمایند. منابع مالی، مدیریت، هدایت و رهبری هیئت‌های سوگوار به هیچ سازمان رسمی دولتی وابسته نیستند و با کمک مؤمنان معتقدان و پیروان [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]]، که همان شیعیان هستند، تأمین می‌گردد. در برخی از [[حسینیه|حسینیه‌ها]] و تکیه‌های تهران در ده تا پانزده روز اول محرم به طور متوسط برای نهار و شام مجموعاً تا یک‌هزار کیلوگرم برنج تهیه و طبخ می‌شود که همه آن را مردم تامین می‌کنند. این مقدار برنج همراه با سایر مواد آن بین قریب شش هزار نفر از سوگواران و متوسلین توزیع می‌شود. 

ابزارها و وسایلی که در دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی به کار برده می‌شوند معمولاً یکسان‌اند با این تفاوت که زنجیرزنها پوشیده هستند در حالیکه سینه‌زنها گاهی نیمه بدنشان، بخصوص در روز عاشورا، برهنه است که آنهم در اغلب شهرها و روستاهای ایران به وسیله «گِل» که ترکیبی از خاک رس، آب و گلاب است آغشته می‌شود. ضرب المثل «خاک بر سر» یا «گِل بر سر» و امثال آن در ایران نشانه وقوع سوگ و اندوه است از این روی دسته‌های سوگوار برای نمایش شدت سوگ در مراسم تاسوعا و عاشورا بر سر و شانه‌های خود گیل معطر می‌مالند. 

در روزهای نهم و دهم محرم گاهی در پیشاپیش دسته‌های سینه‌زن و یا زنجیرزن اسب‌های لختی به عنوان «کُتل» حرکت می‌کنند. پوشش اسب‌ها پارچه‌های سفید آغشته به قطرات رنگین به علامت خون است که نماد شهادت و در واقع بدون صاحب شدن اسب در میدان جنگ است. گاهی چند کبوتر پشت اسب‌ها گذاشته می‌شوند به نشانه انتقال خبر شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] از کربلا به مدینه. به سخن دیگر تنهایی، شهادت و اسارت یاران [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] چنان رقت‌انگیز است که پرندگان به یاری آنها شتافته‌اند. این آیین مفهوم «کزدیو و دد ملولم و انسانم آرزو است» را القاء می‌کند. 

روی هم رفته در دهه اول محرم یک نوع همبستگی روحی بین طبقات مختلف مردم، بدون توجه به شاخص‌های بالاتر و پایین‌تر، به وجود می‌آید. گرچه حسینیه‌ها، تکیه‌ها و مراکز سوگواری از لحاظ شرایط فیزیکی یکسان نیستند و اشراف و طبقات مرفه از وضعیت مشخص‌تری برخوردارند ولی در تکیه‌ها، حسینیه‌ها و مراکز سوگواری هیچ تمایزی بین شرکت کنندگان و تماشاگران وجود ندارد و زیردست و زبردست همه در کنار هم قرار دارند. شرایط دهه اول محرم نه تنها بر چگونگی کار، اشتغال و سایر خصوصیات زندگی، شیعیان اثر می‌گذارد بلکه اقلیت‌های مذهبی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و این در حالی است که نه تتها هیچ برخوردی به وجود نمی‌آید بلکه گاه حتی پیروان مذاهب دیگر به عنوان تماشاگر به مشاهده رسوم سوگواری ایام محرم می‌پردازند. در واقع انسجام و همبستگی، روانی ناشی از اجرای مراسم سوگواری اکثر طبقات مختف جامعه را در برمی‌گیرد. 

=== فرآیندهای حادثه‌کربلا ===
حادثه کربلا رسوم و آیین‌های خاصی را به وجود آورده که اجرای آنها موجب خلاقیت‌های رفتاری و هنری متفاوتی شده است که به طور خلاصه عبارت‌اند از:  

* پیدایش هنر زنده: حرکت دسته‌های سینه زنی، زنجیرزنی، استفاده از انواع لباسها، طبل، سنج و... نمایش هنر نمایشی زنده‌ای است که اغلب بدون سناریوی از پیش نوشته شده اجرا می‌شود. این امر در تعزیه که عبارت است از «نمایش‌های مذهبی مربوط به سوگواری یا شادیها»، بیشتر عینیت می‌یابد؛

* نذر در ماه محرم در حسینه‌ها، تکیه‌ها و...

* سقاخانه: سقاخانه محلی است که به یاد [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین]] و خانواده تشنه لبش در مسیر کوچه‌ها، خیابانها، بازارها و مساجد به وجود آمده است. سقاخانه دارای مخزن بزرگی برای ذخیره آب است و مردم و سوگواران به یاد تشنه کامی[[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] و یارانش همچنین به عنوان تبرّک، شفا و... از آن آب می‌نوشند و بر عاملان شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]]<nowiki/>نفرین می‌کنند. بالای سقاخانه‌ها دستی از جنس فلز مثل برنج، مس و.. گذاشته شده است که دو مفهوم دارد:

# نمادی از دست بریده حضرت عباس (ع) سقای کربلا است؛
# نمادی از پنج تن یا پنج قدیس مسلمانان شیعه یعنی حضرت پیغمبر (ص)، [[فاطمه(س)|حضرت فاطمه (س)]]، [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]]، [[امام حسن مجتبی(ع)|امام حسن (ع)]] و [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] است.

* دخیل بستن: دخیل بستن عبارت است از بستن بندی به ضریح یکی از بقاء متبرکه به منظور برآورده شدن حاجت.<ref>معین، محمد . '''فرهنگ نامه'''. ج 2، ص ۱۴۹۹.</ref>

مطالعه و بررسی شعائر و مراسم مربوط به [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] دو مقوله زیر را مشخص می‌کند. 

# مفهوم قربانی شدن؛
# مفهوم واسطه شدن بین انسان و خدا در روز قیامت و رفع مشکلات این جهان. شیعیان و پیروان [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] ز مفهوم دوم برای نیل به حاجات، آرزوها و شفاعت در پیشگاه خداوند بهره می‌گیرند و برای این منظور هر امکانی را که در اختیار دارند، عرضه می‌کنند.

* درونی شدن: مراسم و آیبن‌های سوگواری ایام عاشورا با توجه به کارکردهای اجتماعی، روانی، سیاسی، فرهنگی و هنری آن و استمرار آن در طی چهارده قرن، درونی شده و به فرهنگ تبدیل شده است به نحوی که حتی در سوگواری‌های خانوادگی، شخصی، ملی و... شهادت حضرت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]]، حضرت عباس (ع) و... به عنوان یک نماد و شاخص مطرح می‌شود.

در کلیه آیین‌ها و مراسم سوگواری یاد شهدای کربلا را گرامی می‌دارند. حتی صاحبان سوگواری خصوصی در سوگ نزدیکان خویش برای نمایش اوج اندوه و غم «حسین، حسین» سر می‌دهند. 

* ابزارها و اشکال نمادین مانند علم، کتل، نخل، علامت و... یادآور مراسم و شعائر سوگواری است، حتی در آیین‌های خصوصی و در سوگ شخصیت‌های معتبر مذهبی، علمی، نظامی، سیاسی و... برای نمایش اوج اندوه و الم و مقام متوفی از این ابزارها استفاده می‌شود.

* سینه زنی و زنجیرزنی نوعی تحمل ریاضت و رنج است که اجراء کنندگان می‌خواهند بدین وسیله خود را در مصائب و مشکلاتی شریک کنند که دشمنان شهدای کربلا برای آنها به وجود آورده‌اند.

* از جمله تاثیرات و فرآیندهای دیگر مراسم عاشورا پیدایی برخی مجالس روضه خوانی و توسل است این مراسم «سفره حضرت عباس» «سفره حضرت رقیه» و... نامیده می‌شوند. این آیین‌ها که غالباً به وسیله بانوان برگزار می‌شود به این صورت است که وقتی فردی حاجت خاصی دارد اعم از آنکه برآورده شده باشد یا آروزی برآورده شدن آن را داشته باشد از بانوان خویشاوند، همسایه و کسانی که تعهدات دینی داشته باشند دعوت می‌کند تا در مراسم دعا و روضه خوانی شرکت کنند. روضه خوان، مداح یا ذاکر این قبیل مجالس در گذشته از آقایان بود ولی امروزه از وجود بانوان استفاده می‌شود. پس از اجرای مراسم دعا، روضه، مدح و... از شرکت کنندگان با غذاهای متنوع پذیرایی می‌شود. به مهمانان هنگام خروج مقداری میوه، شیرینی یا حتی غذا به عنوان تیمن و تبری داده می‌شود. به این ترتیب مراسمی شبیه آنچه که ذکر شد، از جمله فرآیندهای حاشیه‌ای و فرعی آیین‌های سوگواری شهادت [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] و یارانش می‌باشند.

* ارضاء نیازهای روانی بستر رشد و تکامل سوگواری‌ها در بطن جامعه است. بطنی که به معنویت می‌انجامد، ایمان و اخلاص صادقانه‌ای که ایرانیان به نیکوترین وجه بر مبنای اعتقادات عمیق قلبی خود از دیرباز نسبت به خاندان [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]] ابراز می‌کنند؛ نقطه اصلی و مرکز دایره همان مسائلی است که در کلیه سوگواری‌ها موج می‌زند.

[[روضه خوانی]]، گریه، [[نوحه خوانی]] و بالاخره سینه زنی و زنجیر زنی و حرکت دسته‌های سوگوار به لحاظ پیوند عمیقی که با اساطیر مذهبی و ملی دارند بتدریج تکامل یافته و به مرور زمان مورد پذیرش جامعه قرار گرفته‌اند تا از طریق اجرای آن، همه نیازهای معنوی و روانی افراد تأمین گردد. به سخن دیگر ریشه پیدایی، سیر تدریجی و تکامل این مراسم در نیازهای معنوی و اجتماعی است، جامعه به تکیه‌گاه روحی نیاز دارد تا درون ملتهب و آشفته و دردمند خود را تشفی بخشد. ذوق و طبیعت جامعه این مراسم را پذیرفته و به بهترین شکل ممکن، با توجه به مسائل اجتماعی، روانی، سیاسی، اقتصادی و... ، آن را پرورش داده است و زمانیکه جذب جامعه شده نیازهای او را بر آورده ساخته است، به این ترتیب آیین‌های سوگواری یکی از ابزارهای اجتماعی است که به موقع می‌تواند نیازهای روانی، اجتماعی و... جامعه را برآورده سازد. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[انواع سوگواری و ساختار آن در ایران]]
* [[مرثیه سرایی 2]]
* [[فرآیندهای حادثه‌کربلا]]
* [[تاریخچه تعزیه در ایران]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
محمد صادق فربد
[[رده:مراسم سوگواری]]