نمایش مبدأ برای مزار شیخ جام

مزار شیخ جام'''،''' نام تربت جام مبین مزار عارف نامی شیخ احمد جام (441-536 ق) معروف به شیخ جام یا پیرجام است که در روستای معدآباد از توابع خراسان می‌زیسته و در همین منطقه نیز به خاک سپرده شده و به برکت مزار وی معدآباد به تربت جام معروف گردیده است<ref>فصیحی، خوافی (1360). '''''مجمل'''''. مصحح محمود فرخ، مشهد: کتاب‌فروشی باستان، جلد دوم، ص 210.</ref>.

برای نخستین‌بار تاریخ‌نگار عرب احمدبن یحیی البلاذری در سده سوم هجری در کتاب فتوح‌البلدان از این منطقه با نام زام نام برده است<ref>صابر مقدم، فرامرز (1383). '''''مجموعه معماری، آرامگاهی، مزار شیخ احمدجام'''''. ص 15.</ref>. مجموعه بنای شیخ جام به مساحت 64000 متر در بقایای روستایی قدیمی هسته اولیه شهر تربت جام را بوجود آورده است. امروزه این مجموعه به صورت محله‌ای حاشیه‌ای شامل مقابر، مساجد و گورستان‌های قدیمی و با اجزاء زیر قابل مشاهده است:

درگاه ورودی، صحن، مزار شیخ جام، سنگ قبرهای افراشته و صندوقی، ایوان، گنبدخانه، مسجد کرمانی، گنبد سفید، سراچه، مسجد جامع نو، مسجد عتیق، مدرسه فیروزشاهی یا گنبد فیروزشاهی، بنای [[آب انبار|آب‌انبار]] و مسجد زیرزمینی<ref>صابر مقدم، فرامرز (1383). '''''مجموعه معماری، آرامگاهی، مزار شیخ احمدجام'''''. ص 109 و 309.</ref>. در اثر نفوذ آب در پی بناها به دلیل خاکبرداری و تسطیح محوطه داخل مزار در سال 1351 و ایجاد آبنما و محوطه چمن‌کاری آثار تخریب بر بناها دیده می‌شود<ref>'''''گرایش دفترفنی حفاظت از آثار باستانی'''''. خراسان، ص 261.</ref>.

درگاه ورودی شامل «پیشطاق» ورودی یا «آستانه درگاه» با دری چوبی و طاق‌های دواشکوبه در طرفین متعلق به دوره تیموری است. کف صحن سنگچین است و در میانه آن مزار شیخ جام با مجموعه‌ای از سنگ‌های مرمر سفید و سیاه حجاری شده با دو سنگ قبر افراشته در بالا و پایین قبر شیخ و درخت پسته کهنسالی که از میان آن روئیده قرار دارد. ایوان مجلل و زیبایی با ارتفاع 27 متر در برابر گنبدخانه واقع است که قبلا به طاق درب معروف بوده است<ref>گلمبک ، لیزا (1364). دوره‌های ساختمانی مجموعه تاریخی تربت جام. '''''مجله اثر'''''. ترجمه باقر آیت‌الله شیرازی، شماره 11/10.</ref>. ظاهرا این بخش در  سده هشتم ه. ق. ساخته شده است<ref>لباف خانیکی، رجبعلی (1378). '''''سیمای میراث فرهنگی خراسان'''''. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ص 58.</ref>.

به رغم نقشه اصلی بنا بر اساس معماری ایلخانی<ref>دونالد، ویلبر (1361). '''''معماری ایران در دوره ایلخانان'''''. ترجمه عبدالله مزیار. تهران: شرکت مولفان و مترجمان، ص 82-83.</ref>، ارتفاع سردر آن چند متر پایین‌تر از اندازه رایج سبک ایلخانی بوده و به جای دو مناره مرتفع، در آن دو گلدسته(مأذنه) ساخته شده است<ref>گلمبک ، لیزا (1364). دوره‌های ساختمانی مجموعه تاریخی تربت جام. '''''مجله اثر'''''. ترجمه باقر آیت‌الله شیرازی، شماره 11/10، ص 22.</ref>. فضای داخلی ایوان مسیر دسترسی سه فضای گنبدخانه، گنبد سفید و مسجد کرمانی است. تزئینات این مجموعه متعلق به دوره ایلخانی و صفوی است<ref>پروند فنی مزار جام، اداره کل میراث فرهنگی خراسان، '''''مجله اثر'''''. ص 59.</ref>.

«مسجد گنبدخانه» در امتداد ایوان و در منتهی‌الیه طولی آن نقطه مرکزی مجموعه بوده و چهارنمای خارجی آن توسط بناهای پیرامونی پوشیده شده است. این بنا شامل چهار سهکنج، دو اتاق کوچک، (به عنوان چله‌خانه)، چهار طاق‌نمای پرهشت ضلعی، سه ورودی شمالی ـ جنوبی و شرقی است و سطوح دیواره تا زیر گنبد با طرح‌های هندسی و تزئینات رسمیبندی مزین و از نظر سبک متعلق به قرن هشتم ه.ق. است<ref>فاضل، علی (1373). '''''شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ جام'''''. تهران: انتشارات طوس، ص 354.</ref>.

مسجد کرمانی از باشکوه‌ترین بناهای مجموعه بعد از گنبدخانه است که نام آن از نام سازنده [[محراب]] نفیس این بخش گرفته شده است. این بنا به عنوان شاهکاری از تزئینات معماری اسلامی با ورودی ایوانچه‌ای با پنج دهانه و زیربنایی حدود 182 مترمربع مشتمل بر شاه‌نشینی در میان هر ضلع و چهار فضای کوچک در جرز دیوارها به عنوان چله‌خانه و محراب در دهانه مرکزی و رو به قبله تحسین‌برانگیز است.

دیوارهای این مسجد با کتیبه‌ا‌ی از خط ثلث مزین شده و سقف آن به صورت گنبدی بزرگ و روزنه‌دار با نیم‌گنبدهایی که در پشت مقرنس‌ها مخفی می‌شود پوشش یافته و نحوه طاق‌زنی تکامل یافته‌ای را به نمایش می‌گذارد<ref>فاضل، علی (1373). '''''شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ جام'''''. تهران: انتشارات طوس، ص 352.</ref>.

[[محراب]] این مسجد نفیس‌ترین عناصر تزئینات معماری این بنا را دارد و از بخش‌های قاب حاشیه، زواره محکی، قوس طاق‌نما، سرستون، گچ‌بری و کتیبه‌های بینظیر مختص قرن هشتم ه. ق. برخوردار است<ref>گلمبک ، لیزا (1364). دوره‌های ساختمانی مجموعه تاریخی تربت جام. '''''مجله اثر'''''. ترجمه باقر آیت‌الله شیرازی، شماره 11/10، ص 60.</ref>.

«گنبد سفید» یا «مسجد رواق» یا به تعبیری «مسجد سردر» در ضلع شمال غربی ایوان با زیربنای تقریبی 64 مترمربع و درگاه ورودی در مجاورت ورودی مسجد کرمانی قرار دارد.

این بنا چهار شاهنشین دارد و فضای مرکزی آن با چهار تویزه امکان ایجاد گنبدی کمخیز را بر فراز آن میسر نموده است<ref>صابر مقدم، فرامرز (1383). '''''مجموعه معماری، آرامگاهی، مزار شیخ احمدجام'''''. ص 75-76.</ref>. دارای تزئینات [[مقرنس]] و کتیبه‌هایی با خط کوفی از آیات [[قرآن]] است و دیوارهای نمای بیرونی آن تلفیقی از آجر و کاشی میباشد.

«سراچه» یا «خانقاه سراچه» یا «مدرسه فریومدی» فضایی ساده است که در اضلاع شمالی و جنوبی آن ایوا‌ن‌های کم عرض قرار دارد و تنها از گنبد سفید دسترسی به آن ممکن است. پیرامون حیاط مرکزی این بنا حجره‌های دو طبقه با طاق‌نماهای آجری نشانه وجود یک مدرسه علمیه است. برخی معتقدند خانقاه شیخ جام سابقاً در این مکان قرار داشته و با ساخت گنبد سفید تخریب شده و این بنا به جای آن بنا شده است<ref>'''''گزارش کاوش‌های باستان‌شناسی سراچه'''''. تهران: اداره کل میراث فرهنگی.</ref>.

در میانه حیاط این بخش سنگ قبری برآمده با دو لوح مرمرین در بالا و پایین آن همچون مزار شیخ جام متعلق به یکی از مریدان طریقت قادریه به چشم می‌خورد.

در ضلع جنوب شرقی گنبدخانه «مسجد جامع قدیم» یا «مسجد عتیق» قرار دارد. این بنا با مساحت تقریبی 484 متر با شبستان‌های دو اشکوبه (دو طبقه)<ref>دونالد، ویلبر (1361). '''''معماری ایران در دوره ایلخانان'''''. ترجمه عبدالله مزیار. تهران: شرکت مولفان و مترجمان، ص 187.</ref> و فضایی مربع مستطیل در امتداد محراب توسط رواقی شرقی و غربی به دو بخش تقسیم شده و از نقطه میانی آن رواق دیگری در ضلع شمالی _جنوبی عبور کرده و گنبدی در محل برخورد این دو رواق بنا شده است. این دو رواق دارای طاق‌های دو اشکوبه‌ای هستند که به صورت فضاهای خالی چهار طرف مسجد را دور می‌زنند<ref>گلمبک ، لیزا (1364). دوره‌های ساختمانی مجموعه تاریخی تربت جام. '''''مجله اثر'''''. ترجمه باقر آیت‌الله شیرازی، شماره 11/10، ص 20.</ref>.

مسجد جامع نو در پشت گنبدخانه و ایوان مجموعه فاقد تزئینات نمای بیرونی است. گنبد آن بر روی چهارگوش بزرگ متقاطع قرارداشته و بین این چهار قوس چهار ربع گنبد ساخته شده و قوس‌های کوچک‌تری بر گنبد تکیه دارند. یک چهارم از گنبدهای واقع در زوایا با نیم گنبد بسته می‌شود و دارای ترکیبی از منشورهای گچی است<ref>گلمبک ، لیزا (1364). دوره‌های ساختمانی مجموعه تاریخی تربت جام. '''''مجله اثر.''''' ترجمه باقر آیت‌الله شیرازی، شماره 11/10، ص 49.</ref>.

در ضلع غربی مجموعه و مشرف به صحن مزار  گنبدی بلند و بزرگ فیروزهای، بنایی با نقشه چلیپایی (صلیبی) و چهار ایوان معروف به گنبد سبز به چشم می‌خورد<ref>صابر مقدم، فرامرز (1383). '''''مجموعه معماری، آرامگاهی، مزار شیخ احمدجام.''''' ص 91-97. </ref><ref>گلمبک ، لیزا (1364). دوره‌های ساختمانی مجموعه تاریخی تربت جام. مجله اثر. ترجمه باقر آیت‌الله شیرازی، شماره 11/10، ص 91-97.</ref>. ظاهراٌ این گنبد دو پوسته گسسته میان تهی است<ref>پیرنیا، محمد (1383). '''''سبک‌شناسی معماری ایران'''''. تدوین غلامحسین معماریان، تهران: نشر معمار، ص 200.</ref> که بر روی سردابه (اتاق زیرزمینی که در آرامگاه محل تدفین است.) مزار ساخته شده و دارای نمای بیرونی با تزئینات آجر و کاشی است<ref>لباف خانیکی، رجبعلی (1378). '''''سیمای میراث فرهنگی خراسان'''''. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ص 59.</ref>. این بنا با 110 مترمربع مساحت شامل چهار فضای شاهنشین و دو طاقنما در شاهنشین‌های شرقی و غربی است. در طاق‌نمای غربی آن محراب قرار دارد. این بنا منتسب به دوره تیموریان است.<ref>گلمبک لیزا، دونالد، ویلبر (1365). '''''معماری دوره تیموری در ایران و توران'''''. محمدیوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ص 489.</ref>

در مجاورت درگاه ورودی مزار [[آب انبار|آب انبار]]<nowiki/>ی آجری متعلق به زمان شاه عباس صفوی واقع شده (1010 ه.ق) که در [[ناصر الدین شاه قاجار|دوره ناصرالدین شاه قاجار]] مرمت گردیده است.

از بناهای ساخته شده روی [[آب انبار|آب انبار]] تا 90 سال قبل به عنوان مکتب‌خانه و از آن پس به عنوان محل اسکان مدرسین و معلمین استفاده می‌شده که درحال حاضر محل اداری سازمان میراث فرهنگی تربت است<ref>صابر مقدم، فرامرز (1383). '''''مجموعه معماری، آرامگاهی، مزار شیخ احمدجام.''''' ص 98.</ref>.

مسجد زیرزمینی آخرین بنای باقی‌مانده از این مجموعه است که در جنب [[آب انبار|آب انبار]] و مشتمل بر دو قسمت زمستانی و تابستانی است. قسمت زمستانی پایین‌تر از سطح معبر و قسمت تابستانی بالای این فضا قرار دارد. قسمت اخیر فاقد پوشش و تنها محل محرابی ساده در آن مشخص است. پیرامون آن با دیوار چینی آجری محصور شده است.

در ابتدای فضای داخلی مسجد پلکانی به شبستان زیرزمینی مسجد منتهی میشود. این شبستان شامل شش ستون چهارضلعی و قطور است. نقاطی از پوشش سقف این مسجد به صورت گنبدی بوده که  میان چهار ستون شکل گرفته است. این بخش در طول زمان گسترش یافته ولی شالوده اصلی آن متعلق به [[صفویان|دوره صفوی]] است<ref>صابر مقدم، فرامرز (1383). '''''مجموعه معماری، آرامگاهی، مزار شیخ احمدجام'''''. ص 100-101.</ref>.

غیر از موارد فوق اجزای دیگری نیز همچون مدرسه امیرشاه ملک نیز در این مجموعه وجود داشته که در حال حاضر اثری از آنان باقی نمانده است.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[سلطانیه(مزار)]]
* [[مقرنس]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
آزیتا رجبی
[[رده:هنر]]
[[رده:معماری و شهر سازی]]