نمایش مبدأ برای مطبوعات از آغاز تا مشروطه

پیش از انتشار و رواج روزنامه در ایران تعدادی نشریه فارسی زبان در هند و سایر کشورها منتشر می‌گردید. برخی از این‌ها دو زبانه و به [[فارسی]] و انگلیسی بودند. نخستین روزنامه [[فارسی]] که در هند شروع به انتشار کرد نام «مرآت‌الاحوال» داشت که از 1224ق/ 1820م به وسیله شخصی به نام «راماموهان روی» مصلح مذهبی هند در کلکته منتشر می‌شد. سپس برخی جرائد آن کشور قسمت‌هایی از مندرجات خود را به فارسی نگاشته و به چاپ می‌رساندند. از جمله روزنامه «معلم شفیق» به زبان اردو بود که گاه سرمقاله‌های خود را به فارسی می‌نوشت<ref name=":0">محیط طباطبائی، سیدمحمد. '''تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران'''. تهران: انتشارات بعثت، 1362.</ref>. در ایران اولین روزنامه به همت میرزا صالح شیرازی در 1253ق/ 1837م تأسیس شد. میرزا صالح که باید او را پدر روزنامه‌نویسی [[ایران]] به شمار آورد و در زمره‌ دانشجویان اعزامی عباس میرزا به انگلستان بود او در آن کشور درس خواند و با روزنامه و به قول خودش کاغذ اخبار آشنا شد<ref name=":1">پروین، دکتر ناصرالدین. '''تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان.''' تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، ج1/ 122- 243، ج2/396- 401</ref>. 

روزنامه میرزا صالح که نخستین شماره آن در 25 محرم 1253ق / 1837م در تهران منتشر شد نخست نام معینی نداشت. اما پس از آن، نام «کاغذ اخبار» بر آن نهاده شد. کاغذ اخبار در دوره محدودی به [[چاپ سنگی]] رسید. پیش از آن‌که انتشار رسمی این جریده آغاز گردد اعلامیه‌ای در رمضان 1252ق در تهران منتشر و خبر انتشار روزنامه به اطلاع همگان رسید<ref name=":2">آرین‌پور، یحیی. '''از صبا تا نیما'''. تهران: زوار، 1375، ج1/234- 252؛ ج2/21-28، 223- 225</ref><ref name=":1" />. میرزا صالح به زبان‌های انگلیسی و فرانسه و لاتین تسلط داشت و در روزنامه او علاوه بر اخبار داخلی، برخی خبرها مربوط به کشورهای خارجی هم به چاپ می‌رسید. چون [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] به پادشاهی رسید، با آن‌که در دو سه سال نخست پادشاهی او روزنامه‌ای در ایران منتشر نمی‌‌شد اما مردم به تدریج به خواندن روزنامه‌ها علاقه پیدا می‌کردند. برخی جرائد فارسی خارج به ایران وارد می‌شد و خود شاه هم با فراگیری زبان فرانسه به جرائد علاقه بیشتر نشان می‌داد. چنان‌که بعدها در دربار سلطنتی رسماً منصبی به نام «روزنامه‌خوان» برقرار کرد که این وظیفه را بیشتر اوقات [[اعتماد السلطنه|اعتمادالسلطنه]]<sup>*</sup> برعهده داشت. 

دومین روزنامه منتشره در ایران «زاهریردباهرا» [پرتو روشنایی] نام داشت که به  زبان آسوری در اورمیه منتشر می‌شد. اولین شماره آن در ذیحجه 1265ق/ برابر میلادی سیزده سال پس از کاغذ اخبار میرزا صالح منتشر گردید. این روزنامه ارگان هیئت آمریکائی بوستون بود و انتشار آن 69 سال به طول انجامید<ref name=":1" />. [[وقایع اتفاقیه|وقایع‌ اتفاقیه]]<sup>*</sup> سومین روزنامه چاپ ایران است که در سال سوم پادشاهی [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] انتشار آن به طور مرتب به دستور [[میرزا تقی خان امیرکبیر|میرزا تقی‌خان امیرکبیر]] به طور هفتگی آغاز گردید. انتشار این نشریه با این نام ده سال به درازا کشید. شماره نخست وقایع اتفاقیه در 5 ربیع‌الثانی 1267 منتشر شد و نام خاصی نداشت از شماره دوم نام وقایع‌ اتفاقیه بر آن نهاده شد. نام این روزنامه پس از انتشار شماره 470 تغییر یافت<ref>آرین‌پور، یحیی. '''از صبا تا نیما'''. تهران: زوار، 1375، جلد1، ص. 237-238.</ref><ref>پروین، دکتر ناصرالدین. '''تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان.''' تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، جلد 1، ص. 136-137.</ref>. چهارمین روزنامه فارسی زبان تحت عنوان «آذربایجان» در 1275 تا 1278ق در [[تبریز]] منتشر می‌شد و نشریه معتبری بود<ref name=":2" />. از آن پس که [[اعتماد السلطنه|علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه]]<sup>*</sup> وزیر علوم شد مسئوولیت امور جرائد به او سپرده شد. [[صنیع الملک|صنیع‌الملک]]<sup>*</sup> نقاش معروف به سبب تبحر در فن نقاشی به عنوان نقاش مطبوعات انتخاب و تصاویر او در همه شماره‌ها به چاپ می‌رسید. اداره‌ای هم در 1280 به نام اداره مطبوعات دولتی در وزارت علوم تشکیل و [[صنیع الملک|صنیع‌الملک]] سرپرست آن گردید. به تدریج بر تعداد روزنامه‌ها افزوده می‌شد در ربیع‌‌الاول 1283 [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] فرمان داد تا چهار نشریه ماهانه دیگر به نام‌های [[روزنامه دولتی|روزنامه دولتیِ]]،<sup>*</sup> مصور، روزنامه دولتی بدون تصویر، روزنامه ملتی و روزنامه علمی انتشار یابد (← روزنامه دولتی، [[روزنامه دولت علیه ایران]]، [[روزنامه دولت علیه ایران|روزنامه علمیه دولت علیه ایران]])<ref>پروین، دکتر ناصرالدین. '''تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان.''' تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، جلد 1، ص.141.</ref> . پس از [[صنیع الملک|صنیع‌الملک]]،<sup>*</sup>محمدحسن خان [[اعتماد السلطنه|اعتمادالسلطنه]] رئیس اداره انطباعات شد در این زمان مطالب زیادی از نشریات فرانسوی ترجمه و در روزنامه‌های ایران به چاپ می‌رسید<ref>آرین‌پور، یحیی. '''از صبا تا نیما'''. تهران: زوار، 1375، جلد1، ص.241.</ref>. تیراژ روزنامه‌ها بیشتر در تهران به فروش می‌رسید اما هر شهر و ولایتی سهمیه‌ای که با پست به آن‌جا فرستاده می‌شد به خصوص حکام ولایات موظف به خرید برخی نشریات بودند. 

مطالب روزنامه‌ها در عصر [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]، بیشتر جنبه دولتی و رسمی داشت. این نشریات همه به هزینه دولت چاپ می‌شدند، از این رو از درج نوشته‌ها و مطالب انتقادی خودداری می‌کردند. اما ترجمه مطالبی که از فرانسه به [[فارسی]] به چاپ می‌رسید نقش مؤثری در روشنگری افکار عامه داشتند. با آگاهی [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] از تأثیر روزنامه‌ها، سخت‌گیری او نسبت به ورود روزنامه‌های فارسی زبان خارج کشور آغاز شد. بیش از همه نسبت به قانون ملکم‌خان حساسیت وجود داشت. اداره دارالطباعه به تدریج وسعت گرفت و سپس به وزارت انطباعات تغییر نام داد و محمدحسن خان اعتمادالسلطنه مسئوول آن شد. حتی شخص شاه برخی مطالب را از نظر گذرانده و دستور حذف آن‌ها را می‌داد<ref>پروین، دکتر ناصرالدین. '''''تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان''.''' تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، جلد 1، ص. 181.</ref><ref>آرین‌پور، یحیی. '''''از صبا تا نیما'''''. تهران: زوار، 1375، جلد 1، ص.241.</ref>.  در زمان [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]] چند تن از روزنامه‌نگاران برجسته ایران که فضای کشور را برای ادامه کار مناسب ندیدند به کشورهای دیگر رفتند. از جمله باید به مدیر روزنامه [[اختر]]<sup>*</sup> اشاره کرد که در استانبول این نشریه را منتشر می‌کرد<ref name=":3">ذاکرحسین، عبدالرحیم. '''''مطبوعات سیاسی ایران در عصر مشروطیت'''''. تهران: دانشگاه تهران، 1368، ص. 44.</ref> یا روزنامه [[قانون]]<sup>*</sup> که پس از قطع روابط ملکم با دربار ایران و سکونت او در انگلستان در آن کشور به [[فارسی|زبان فارسی]] به چاپ می‌رسید و در شمار جرائد بسیار متنفذ آن زمان بود<ref name=":3" />. همچنین ایجاد [[حبل المتین|روزنامه حبل‌المتین]]<sup>*</sup> در کلکته در 1311ق که انتشار آن مدت 37 سال متوالی ادامه پیدا کرد گام مؤثری در بیداری ایرانیان داشت<ref>آرین‌پور، یحیی. '''از صبا تا نیما'''. تهران: زوار، 1375، جلد1، ص. 202.</ref>. به این ترتیب دوران تاریخی انتشار روزنامه قبل از [[نهضت مشروطه|مشروطه]] را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد: 

* عصر محمدشاهی، 
* عصر ناصری و 
* عصر مظفری، 

در عصر محمدشاهی فقط روزنامه کاغذ اخبار به چاپ می‌رسید، شروع عصر ناصری با انتشار [[وقایع اتفاقیه]] همراه است. پس از آن معروف‌ترین روزنامه این عصر عبارتند از: دولت علیه [[ایران]]،<sup>*</sup> علمیه دولت علیه [[ایران]]،<sup>*</sup> ملت سنیه [[ایران]]،<sup>*</sup> ملتی [[ایران]]،<sup>*</sup> وقایع‌عدلیه، مریخ، علمی، [[اختر]]، [[فرهنگ ایران زمین|فرهنگ]]، اطلاع، [[دانش]]، اردوی همایون و [[حبل المتین|حبل‌المتین]]<ref>محیط طباطبائی، سیدمحمد. '''''تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران'''''. تهران: انتشارات بعثت، 1362، ص. 88.</ref>. در عصر مظفری [از 1314 تا 1324] غیر از نشریات فوق، [[حبل المتین|حبل‌المتین]] و ده‌ها روزنامه دیگر از قبیل تربیت<sup>*</sup> و [[ادب]]<sup>*</sup> د[[تهران مصور|ر تهران]] و [[تبریز]] و [[مشهد]] منتشر می‌شدند. درین زمان انجمنی به نام انجمن معارف تشکیل شد که اعضای آن را نویسندگان معروف تشکیل می‌دادند. در این دوره تا پیش از صدور فرمان [[انقلاب مشروطه|مشروطه]] جمعاً سی و یک عنوان نشریه به زبان [[فارسی]] انتشار می‌یافت. که 11 عنوان آن تخصصی بود. یکی از نشریات این زمان فلاحت مظفری در زمره نشریات تخصصی مفید این دوره بود<ref>پروین، دکتر ناصرالدین. '''''تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان''.''' تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، جلد 2، ص. 396-397.</ref>. روزنامه غیر دولتی معروف این دوره تربیت بود که به سردبیری محمدحسین ذکاء الملک [[فروغی]] از رجب 1314ق چاپ آن آغاز شد این نشریه هفتگی مدتی کوتاه به صورت روزانه انتشار یافت و سپس هفتگی شد<ref>پروین، دکتر ناصرالدین. '''''تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان''.''' تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1377، جلد 2، ص. 400-401.</ref>. اگر مطبوعات عصر مظفری را کلّاً مورد مقایسه قرار دهیم روزنامه تربیت و ادب در ایران و روزنامه پرورش در مصر در مقام اول از حیث شایستگی و برازندگی قرار دارند. با این تفاوت که پرورش به حکم انتشار در محیط آزادتر و نگاشتن مقالات به قلم نویسندگان پر شورتر جالب‌تر بود<ref>آرین‌پور، یحیی. '''از صبا تا نیما'''. تهران: زوار، 1375، جلد 1، ص. 244-245.</ref><ref>محیط طباطبائی، سیدمحمد. '''''تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران'''''. تهران: انتشارات بعثت، 1362، ص. 22.</ref>. با این همه و به رغم آزادی‌های متداول در عصر مظفری، پیشرفت مطبوعات در این عصر به کندی صورت می‌گرفت. جدایی روزنامه‌ها و مندرجات آن از زندگانی مردم و وابستگی کلی به دستگاه دیوان و به خصوص شاهان [[قاجاریه|قاجار]] و اختصاص بیشتر مطالب به ستایش و یا گزارش امور شخصی شاه، مجالی برای نویسندگان مطالب سیاسی و اجتماعی باقی نمی‌گذاشت. به این ترتیب تغییرات بسیار جزئی در امر روزنامه‌نگاری در سال‌های فوق صورت گرفت. با وقوع [[انقلاب مشروطه]] و انحلال وزارت انطباعات، مطبوعات جدیدی پا به عرصه وجود گذاشتند که تغییرات عمده‌ای را در دگرگونی افکار طبقات مردم موجب گردیدند.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ناصرالدین شاه قاجار|ناصرالدین شاه]]
* [[چاپ سنگی]]
* [[قاجاریه]]
* [[میرزا تقی خان امیرکبیر]]
* [[اختر]]
* [[اعتماد السلطنه]]
* [[روزنامه دولت علیه ایران]]
* [[صنیع الملک]]
* [[وقایع اتفاقیه]]
* [[حبل المتین]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==

ربابه افلاکی
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
[[رده:مطبوعات]]