نمایش مبدأ برای مطبوعات ایران از 1332 تا 1357

 
با عطف توجه به حساسیت و اهمیت اوضاع ایران در این مقطع تاریخی که متعاقب سقوط [[سلسله پهلوی|حکومت پهلوی]] اول، به جنبش [[ملی شدن صنعت نفت]]، سقوط دولت [[محمد مصدق|مصدق]] و سرانجام روی کار آمدن حکومت کودتا انجامید، بررسی مطبوعات این دوره به دلیل بازتاب وقایع یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخی و سیاسی ایران، حائز اهمیت است. زیرا با سقوط حکومت [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه پهلوی]] و باز شدن فضای سیاسی، حوزه مطبوعات مانند بسیاری دیگر از حوزه‌ها دگرگون شد، سانسور و کنترل دولتی تقلیل یافت، صدها نشریه با تیراژ بالا به جراید کشور افزوده شد. اشخاصی فعالیت سیاسی ـ حزبی خود را در بستر مطبوعات آغاز کردند. و مطبوعات به نوعی صحنه درگیری‌های سیاسی و رقابت‌های دولت‌های و حتی متنفذین محلی و غیرمحلی شد. از این رو در این دوره با روزنامه‌هایی روبه‌رو هستیم که نماینده مواضع افراد، احزاب، دربار و دولت‌های بیگانه بودند. در این مدت دوازده ساله حدوداً 2682 نشریه منتشر شدند<ref>مطبوعات عصر پهلوی: مجله [https://iranology-e.ir/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%B1 تهران مصور]، مقدمه، ص شش.</ref>. 

در این بین، نشریاتی که از سال 1320ـ1326 انتشار یافتند، دارای اهمیت خاصی هستند. زیرا در این دوره 464 نشریه منتشر شدند که از این تعداد، 433 عدد به زبان [[فارسی]]، 4 عدد به زبان ارمنی، 9 عدد به زبان ترکی و سه عدد به زبان [[کردی]] و 2 عدد به زبان فرانسه و 1 عدد به زبان روسی و 7 عدد به زبان لهستانی بودند<ref>الول ـ ساتن، «مطبوعات ایران از سال 1320 تا 1326ش» مندرج در کتاب '''''ادبیات نوین ایران'''''، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر، 1363، ص.231.</ref>. 

هم از این رو از ویژگی‌های شاخص مطبوعات را در این برهه از زمان گسترش کمّی، تنوع فکری، نظرگاه‌های چندگانه و گونه‌گونی اندیشه‌گی اشخاص فعال در عرصه مطبوعات می‌توان به شمار آورد. بازگو کردن صریحانه اخبار و عمدتاً حوادث سیاسی و اجتماعی داخلی مانند نشریه «[[اقدام]]» و انتقاد شدید از وضعیت دولت وقت و عدم درج اخبار و تفسیرهای خارجی از خصوصیات مطبوعات این دوره بود<ref>الول ـ ساتن، «مطبوعات ایران از سال 1320 تا 1326ش» مندرج در کتاب '''''ادبیات نوین ایران'''''، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر، 1363، ص.232.</ref><ref>'''''اسنادی از مطبوعات ایران (1340- 1320).''''' تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378، ص. شش و هفت.</ref>. زیرا با سانسور شدیدی که از سوی سه سفارتخانه انگلیس، شوروی و امریکا بر این مطبوعات تحمیل می‌شد، مسایل خارجی و اوضاع مربوط به جنگ بین‌الملل دوم در مطالب مندرج روزانه آن‌ها بازتابی نداشت. در نهایت متفقین نیز به علت علاقه وافر به استراتژی و ایدئولوژی مطلوب خویش و نشر آن در ستون روزنامه‌های آن روز جمعی از مدیران مطبوعات را تحت پوشش مالی خویش قرار دادند تا بازتاب دهنده ایدئولوژی و استراتژی آن‌ها باشند. همچنین در این مقطع افزون بر نشریات دولتی، به جهت تکثر و تعدد احزاب سیاسی شاهد ظهور و بروز نشریات چپ‌گرا و راست‌گرا نیز هستیم که هر یک در راستای اشاعه افکار مورد پسند دولت متبوع خود توده مردم را به اعمالی فرا می‌خواندند که با اهداف سیاسی کلان آنان همسو باشد. شکل‌گیری و گسترش نهادها و تشکلات مطبوعاتی را باید نمود دیگری از رونق و پویایی مطبوعات ایران در دهه 20 برشمرد<ref>'''''اسنادی از مطبوعات ایران (1340- 1320).''''' تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378، ص. شش.</ref>. 

اما در میان مطالب مطبوعات پس از شهریور 1320، بحث‌های سیاسی و اقتصادی در درجه اول اهمیت قرار داشت و در مراحل بعدی امور مربوط به تشکیل و عملکرد احزاب ظهور و سقوط کابینه‌ها، وضع حکومت، ریخت و پاش ادارات، کاغذ بازی‌ها و سایر نابهنجاری‌هایی که در این عرصه پنهان و آشکار صورت می‌گرفت، حائز اهمیت بود. یکی از وقایع تأثیر‌گذار بر این دوره از حیات مطبوعات کشور واقعه 17 آذر 1321ش بود که توقیف 43 روزه مطبوعات به دستور [[احمد قوام السلطنه|قوام‌السلطنه]] را در پی داشت<ref>الول ـ ساتن، «مطبوعات ایران از سال 1320 تا 1326ش» مندرج در کتاب '''''ادبیات نوین ایران'''''، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر، 1363، ص.236.</ref>. در پی رفع این توقیف دولت «اصلاحیه قانون مطبوعات» را در سوم دی‌ماه 1321 از تصویب [[مجلس شورای ملی]] گذراند و آن را در عرصه اجتماع مجری ساخت<ref>'''''اسنادی از مطبوعات ایران (1340- 1320).''''' تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378، جلد 2، ص. دوازده.</ref><ref>روستایی، محسن و سلامی، غلامرضا. '''''اسنادی از مطبوعات ایران از 1332- 1320.''''' ج1، تهران: سازمان اسناد ملی، 1374، ج2، 1377، مقدمه.</ref>.

ویژگی‌ دیگر نشریات آن برهه، انتشار بی‌وقفه آن‌ها پس از توقیف و فعالیت مجدد زیر عناوین جدیدی بود که این عناوین با لطایف الحیل انعکاس دهنده عنوان اول روزنامه توقیف شده را در دل خویش داشت. من باب نمونه «چلنگر» به مدیر مسئولی محمدعلی افراشته چون توقیف شد، وی مکرراً آن را با اسامی مختلف منتشر ساخت و در کتیبه روزنامه‌اش این عبارت طعنه آمیز «125 بار به توقیف‌کنندگان چلنگر لعنت» را درج کرد. در معرکه این توقیف‌ها روزنامه «مرد امروز» به مدیریت محمد مسعود یکی از شاخص‌ترین قربانی‌ها بود که فقط یک بار با نام دیگر انتشار یافت. روزنامه «ایران ما»، «رهبر» و «ظفر» (ارگان [[حزب توده]]) نیز از سرنوشتی چنینی برخوردار بودند<ref>الول ـ ساتن، «مطبوعات ایران از سال 1320 تا 1326ش» مندرج در کتاب '''''ادبیات نوین ایران'''''، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر، 1363، ص.235.</ref>. در روند چاپ و نشر مطبوعات، نشریات هفتگی نیز مانند «صبا»، «امید»، «ترقی»، «[[تهران مصور]]» با تیراژهای نسبتاً بالایی به چاپ می‌رسیدند. مجله‌ انتقادی «[[بابا شمل]]» که به لحاظ مطالب فکاهی و سیاسی اهمیت خاصی داشت، در همین مقطع منتشر می‌شد. 

در این دوره دوازده ساله مجلات ادبی وزینی چون «[[آینده( مجله)|آینده]]»، «[[سخن]]»، «مردم» و «[[یادگار]]» نیز شروع به فعالیت و نشر عقاید و افکار خویش نمودند. اگرچه در این بین مجلات دیگری چون «راه نو»، «جلوه»، «ماد» را نباید به فراموشی سپرد. این نشریات عمدتاً مجلاتی علمی و ادبی بودند و خط مشخصی را در معرکه سیاست بازی آن دوره ایفا نمی‌کردند. به عنوان مجلات رسمی و دولتی که از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بودند باید از مجله «آموزش و پرورش» و «کار» یاد کرد. در این بین برای ترویج و اشاعه مقاصد دولت تابعه، سفارتخانه‌های خارجی نیز از قافله مطبوعات عقب نماندند و نشریاتی مانند مجله ماهانه «ایران و امریکا»، «اخبار روز» به زبان روسی، «رفیق ما»، لهستانی‌ها در ایران»، «کلمه»، «دعوت» به زبان لهستانی را به زبان [[فارسی]] و خارجی روانه بازار آن روز ساختند. اهمیت روزنامه‌های شهرستان‌ها را نیز به لحاظ درج اخبار و مسایل محلی در این دوره نیز نباید نادیده انگاشت. در طی همین دوره تنها 30 نشریه زنانه نیز بر نشریات کشور افزوده شد و نشریاتی مانند «بانو»، «بیداری ما»، «ندای زنان»، «حقوق زنان»، «جهان زنان» و «زنان امروز» منتشر گردید که از این میان سیزده نشریه متعلق به [[ملی شدن صنعت نفت|دوران نهضت ملی نفت]] بود. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[بابا شمل]]
* [[آینده( مجله)|آینده]]
* [[سخن]]
* [[یادگار]]
* [[احمد قوام السلطنه]]
* [[اقدام]]

== '''مآخذ''' ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
سعاد پیرا
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
[[رده:مطبوعات]]