نمایش مبدأ برای مقتل و مقتل‌نویسی

'''مَقتَل و مقتل‌نویسی،''' مَقتل در لغت به معنای کشتارگاه است، اما در اصطلاح به نوعی فرهنگ زندگینامه‌ای که به شرح حال کشتگان در راه دین می‌پردازد، ‌اطلاق می‌شود. پیشینه مقتل نویسی در اسلام به سده آغازین هجری برمی‌گردد. اَصبَغْ بن نَباته از یاران [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|حضرت علی (ع)]] در شمار نخستین کسانی است که به مقتل نویسی روی آورده‌اند. او کتابی را در مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] گردآوری کرده است<ref name=":0">قاسم نژاد، علی. «مقتل»، ''‌'''دانشنامه ادب فارسی (2)'''''<nowiki/>'''، ‌فرهنگنامه ادبی فارسی'''، ‌به سرپرستی حسن انوشه، ‌تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ‌ 1376 ش، ج.1، ص 1263.</ref>. پس از آن، مقتل نویسی، به ویژه در میان شیعیان رواج یافت و بسیاری از جمله ابومُخَنّف لوط بن یحیی ازدی، نصر بن مُزاحم منقری (و 212 ق) و هشام بن محمد کلبی (و 204 ق) آثاری در این زمینه از خود برجای گذاشتند. مقاتل گاه شرح کشته شدن یک تن و گاه گزارش جانبازی گروهی از کشتگان بوده است. گاهی نیز مقاتل را به نظم می‌نوشتند که ''مقتل‌الشهداء'' سروده ابوالمفاخر رازی از آن جمله است<ref name=":0" />. اما از میان مشهورترین مقاتل می‌توان به کتاب ''مقاتل‌الطالبین'' اثر ابوالفرج اصفهانی (و 356 ق) نام برد. این کتاب شرح جانبازی حدود چهارصد تن از طالبیانی را دربر دارد که به مرگ طبیعی از دنیا نرفته‌اند<ref name=":0" />. اما نخستین مقاتل به فارسی کتاب ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری است. در گذشته روضه خوانان آنچه را که از مصائب [[اهل بیت]] در این کتاب آمده، بر منابر می‌خواندند. نیز ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' از لحاظ داستان پردازی سهمی در تکوین هسته نمایش تعزیه داشته است. تعداد مقاتل منظوم و منثور موجود در خور اهمیت است<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ص 136.</ref>. از میان مشهورترین آنها می‌توان به ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از اخباری، مشهور به ابن واضح؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از ابی اسحاق ابراهیم ثقفی؛ ''‌مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) اثر جابر جعفی؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از میرزا حسن فرزند سیدعلی قزوینی موسوی نجفی؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع)، ‌اثر حاج محمد کریم خان کرمانی (با ترجمه حاج سیدجواد قرشی موسوی)؛ ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) از شیخ حسین عصفوری و ''مقتل ابی عبدالله‌الحسین'' (ع) اثر شیخ رفیع کزّازی اشاره کرد<ref name=":1">افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 137.</ref>. 

نویسندگان بسیار دیگری نیز آثاری در مقاتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین (ع)]] پدید آورده‌اند که حسین بافقی، ‌حیدرعلی شیروانی، شیخ شریف جواهری، ‌سلمهازه دورقانی، سیدصفی‌الدین موسوی، عبدالصاحب خشتی، عبدالعزیز جلودی، شیخ علی بن علم بن رمضان، ‌علی قارپور آبادی، سیدحسین کاشانی، زیاد تستری، محمدعلی کاظمی، محمدباقر یزدی، حسین شعبانی کُردی، ‌ابی قاسم اصبغ و ابن تما از آن جمله‌اند<ref name=":1" />. جز آنان کسان دیگری هم به مقتل نویسی درباره [[امام حسین بن علی(ع)|سیدالشهدا (ع)]] پرداخته‌اند که از میان آنان می‌توان شیخ علی کرادی، فتحعلی زنجانی، فخرالدین طریحی، شیخ فضل علی قزوینی، محمد خوسفی قائنی، سیدمحمد حائری، شیخ طوسی، محمد علایی، محمدبن علی بزّاز، شیخ صدوق، شیخ محمد بن یوسف بحرانی ضبیری نعیمی، سیدمصطفی لکهنوی، ‌عمر بن مثنی، نصر بن مزاحم منقری عطّار، محمد نصیر نائینی، ‌محمد هادی تهرانی، سید هاشم بن سلیمان حسینی، میرزا هدایت‌الله فرزند شیخ صادق قزوینی و میرزا یوسف قره داغی تبریزی نام برد<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. ''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 138.</ref>. گفتنی است که جز مقتل نویسان عرب و ایرانی، ترک‌های آناطولی ـ در ترکیه ـ هم مقاتل منثور و منظوم با ارزشی از خود به یادگار گذاشته‌اند که برخی از آنها، ''داستان عدن'' در حکایت حسن و حسین اثر نقیب اوغلو؛ ''مقتل [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین]]'' [[امام حسین بن علی(ع)|(ع)]] از یحیی بی بخشی؛ ''وقایع کربلا'' اثر نورالدین؛ ''سعادت نامه'' یا ترجمه ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' ملاحسین واعظ کاشفی از حاجی حسن زید مؤدین محمد؛ ''مقتل حسین'' (ع) اثر لامعی چلبی، ''حدیقه السعداء'' یا ترجمه ''[[روضه الشهداء|روضه الشهدا]]'' ملاحسین واعظ کاشفی از فضولی؛ ''کربلا نامه'' (1747 م) اثر صافی؛ ''مقتل حسین'' (ع) از ابن یوسف محمد و ''مقتل حسین'' (ع) اثر فستامولون و سعدی، هستند<ref>افسری کرمانی، عبدالرضا. '''''نگرشی به مرثیه سرایی در ایران'''''، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌چ 2، 1381 ش، ج 1، ‌ص 139.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[امام حسین بن علی(ع)]]
* [[روضه الشهداء]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
ابوالقاسم رادفر
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[رده:ادبیات]]