نمایش مبدأ برای موسیقی ترکمنی

طایفه‌هایی از قوم ترکمن (اُغوزها) که هزار و اندی سال پیش به هنگام زیستن در کرانه‌های روی سیحون به دست امیران [[سامانیان|سامانی]] به اسلام گرویده بودند، بعدها در ناحیه‌ای سکنا گزیدند که امروزه ترکمن صحرا خوانده می‌شود. این منطقه در ایران شامل قسمت‌هایی از [[استان گلستان]] و بخشی از شمالِ غربی خراسان است. خنیاگران اسلاف تیره‌های ترکمنی اوزان نام داشتند. اوزان‌ها که کارشان ریشه عمیقی در آئین شامانیسم داشت در مدح قهرمانان ایل حماسه می‌سرودند و در میان مردم از احترام ویژه‌ای برخوردار بودند. اوزان‌ها را می‌توان آفریننده و پایه‌گذار تمامی آثار بنیادی موسیقی همه تُرک زبانان دانست. امروزه اخلاف اوزان‌ها را در ترکمن‌ صحرا باغشی یا بخشی می‌نامند. 

مهم‌ترین بخش موسیقی ترکمنی مجموعه آثاری است که توسط بخشی‌ها خوانده و نواخته می‌شود. بخشی‌ها نوازندگان [[دوتار]]<sup>*</sup> (تامدیره)، آوازخوان و داستان‌گو هستند. ساز دیگری که بخشی را همراهی می‌کند، کمانچه<sup>*</sup> (قیجاق) است. آوازه‌های چوپانی و ساربانی به همراهی [[نی(نای)|نی]]<sup>*</sup>، آهنگ‌هایی که با [[نی(نای)|نی]]<sup>*</sup> برای تسکین یا درمان سُرخک کودکان نواخته می‌شود، مولودخوانی، لَأله که توسط دختران و نوعروسان خوانده می‌شود، ذکرخوانی طلبه‌ها در حوزه‌های علمیه، لالایی (هودی)، مویه‌ها و... از دیگر نمونه‌های موسیقی ترکمنی ایران است. رقص در فرهنگ ترکمنی ایران جایگاهی ندارد و نشانی از سازهای کوبه‌ای به ویژه [[سازهای پوست صدا|خانواده پوست صدا]]<nowiki/>ها<sup>*</sup> و سازهای گروه [[سُرنا]]<sup>*</sup> در موسیقی ترکمنی ایران دیده نمی‌شود. موسیقی ترکمنی که تعداد نغمه‌های آن بالغ بر 500 آهنگ است بر اساس چهار مقام اصلیِ مُخمّس، تِشنید، غِرِق لَر، نوایی شکل گرفته است. این چهار مقام در چهار شیوه مختلف گرگان یولی، لامانایولی، ماری‌یولی و خیوه یولی که هر کدام مربوط به ناحیه یا تیره‌ای خاص است اجرا می‌شوند. سازهای متداول در ترکمن صحرای ایران شامل [[دوتار]]<sup>*</sup> (تامدیره)، کمانچه<sup>*</sup> (قیجاق) و چهار نوع [[نی(نای)|نی]]<sup>*</sup> است. [[قوپوز]]<sup>*</sup> (قاووز) که همان زنبورک<sup>*</sup> است نیز توسط زنان و دختران ترکمن نواخته می‌شود<ref>کار میدانی</ref><ref>درویشی، محمدرضا، '''''دایرةالمعارف سازهای ایران'''''. جلد اول، تهران: ماهور.</ref><ref>درویشی، محمدرضا،  '''''آیینه و آواز'''''. تهران: ماهور.</ref><ref>درویشی، محمدرضا، '''''هفت‌اورنگ'''''. تهران: مرکز موسیقی حوزه هنری.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[دوتار]]
* [[سُرنا]]
* [[قوپوز]]
* [[نی(نای)|نی]]

== مآخذ ==
<references />
== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
محمدرضا درویشی
[[رده:هنر]]
[[رده:موسیقی]]