نمایش مبدأ برای موسیقی در سوگواریهای مذهبی


[[نوحه خوانی|نوحه‌خوانی]] که فردی، همسرایی و آواز دسته جمعی است با ضربها و آهنگهایی که از طریق کوبیدن دست بر سینه و یا زنجیر بر شانه انجام می‌گیرد در حقیقت آهنگ و نوایی است که کارکرد موسیقی شناسانه و زیبایی شناسانه دارد. مشارکت تماشاگران در نوحه‌ها و نواهای دسته‌های سوگوار و نمایشات مذهبی نوعی همسرایی است که میزان اثرگذاری مراسم را مضاعف می‌سازد. بعد از [[اسلام]] استفاده از ابزارها و لوازم موسیقی در کلیه آداب و رسوم، اعم از سوگواری‌ها یا جشنها، نهی شد ولی رونق آیین‌های سوگواری و [[تعزیه در ایران]] دوره [[قاجاریه]] زمینه را برای استفاده از ابزارهایی مانند دهل، سنج، کرنا، قره‌نی، شیپور و... امکان پذیر ساخت. استاد ابوالحسن صبا که از پیشروان هنر موسیقی معاصر ایران است می‌نویسد:<blockquote>«تاکنون [[تعزیه]] بوده است که موسیقی ما را حفظ کرده، متأسفانه نمی‌دانم چه چیزی در آتیه حفظ موسیقی ما را تضیمن خواهد کرد».<ref>شماره ویژه مجله موسیقی، بهمن ۱۳۳۶.</ref></blockquote>اگر طبل شهادت نواخته نشود از کجا باید دریافت که شهید شهد شهادت نوشیده است. طبال و شیپورچی سکوت صحنه را پر می‌نماید، طبل، سنج و شیپور ورود قاصدان را که از سمتی نمایان می‌شوند اعلام می‌نماید و طبل و شیپور آهنگ مخصوص دور زدن و ورود و خروج شبیه‌خوانان را باز می‌نماید. آهنگ ریز طبل برای پرکردن یا نشان دادن مکث‌ها به کار می‌آید. اگر از کاربرد موسیقی در میادین [[شبیه خوانی]] و سوگواری غفلت شود حزین خوانی و مویه‌گری بر دل نمی‌نشیند و سوز و گداز تصنعی جلوه می‌یابد.<ref>عناصری، جابر. '''«کاربرد آلات و ادوات موسیقی در نسخ و مجالس شبیه‌خوانی»'''. مجله آهنگ، فصلنامه موسیقی، س ۱، ش ۱، ۱۳۶۷، صص ۲۷-۱۰.</ref>

موسیقی و سرودهایی که برای شخصیت‌های مختلف اولیاء و اشقیاء در تعزیه و در دسته‌گردانی‌ها پیش‌بینی شده است متناسب با نقش، منزلت، موقعیت زمانی و مکانی آنهاست مثلاً برای حر و حضرت عباس که از دلاوران حادثه کربلا به شمار می‌روند موسیقی و شعر حماسی و برای علی‌اکبر و قاسم «چهارگاه» و «سه‌گاه» و «اصفهان» و برای [[امام حسین بن علی(ع)|امام حسین(ع)]] موسیقی و نواهای سنگین نواخته می‌شود. امام‌خوانها بیشتر آوازهای خود را در مایه متن مثل پنجگاه، رهاوی و نوا می‌خوانند. در سؤال و جوابها (در تعزیه) باید آوازها با یکدیگر متناسب باشند مثلاً اگر امام حسین با عباس سؤال و جوابی دارد و [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)|امام (ع)]] شور می‌خواند عباس هم باید شور بخواند.

مخالف خوانها اعم از سرلشگران و افراد و امرا و اتباع با صدای بلند و بدون تحریر شعرهای خود را با اهنگ اشتلم و پرخاش ادا می‌کردند.<ref>مستوفی، عبدالله . '''شرح زندگانی من'''. ج ۱، تهران:کتابفروشی زوار، 1362، ص ۲۸۹.</ref> [می‌کنند...]<ref>تأکید از نویسنده است.</ref>موسیقی در کلیه [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] نقشی بیش از یک پرکننده خلاء دارد، جنبه تزئین کننده با شکوه اصوات آن یادآور موسیقی جنگی است که جنبه تقویت کننده و محرک آن یک حالت القایی را در موضوع، مجریان و تماشاگران به وجود می‌آورد. همسرایی نوحه‌خوانان از یک طرف و هم صدایی کوس، شیپور، سنج، کرنا و... از طرف دیگر لحظه‌های اندوه‌آور جدایی، شکست، شهادت، رزم، اسارت و... را مجسم می‌کند که احساسات عاطفی مردم را نسبت به مظلومان تقویت می‌کند و حس کینه و انتقام را نسبت به ظالمان برمی‌انگیزد به سخن دیگر مرثیه‌سرایان و تعزیه نویسان فقط همّ خود را مصروف سرودن شعر نکرده‌اند بلکه به حیله‌های نمایشی و زیبایی شناسانه آن هم توجه نموده‌اند. .

دسته‌های نوازنده در آیین‌های سوگواری از ۳ تا ۵ نفر و گاه بیشتر تشکیل می‌شوند که سازها و ادوات موسیقی خاصی رامی‌نوازند. تعداد ادوات موسیقی در دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی محدود است و عمدتاً از ریتم و آهنگ یکنواختی استفاده می‌کنند در حالی که در [[تعزیه]] ادوات و دستگاه‌های موسیقی مورد استفاده متعدد است. روی هم رفته آوازها و دستگاه‌های موسیقی که در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] اعم از دسته گردانی‌ها و تعزیه به کار برده می‌شوند با موضوع و اشخاص منطبق می‌باشد. کارکرد موسیقی و آهنگ در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم]] را می‌توان به شرح زیر مورد توجه قرار داد:

هر آهنگ بر کسانی که خود را تسلیم آن می‌کنند و از آن پیروی می‌نمایند اثر مفید و مضاعف کننده اعمال به جا می‌گذارد و فرد را وامی‌دارد تا خود را در اختیار او قرار دهد. این تسلیم نه تنها در مورد مجریان [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم سوگواری]] صورت می‌گیرد بلکه حضار و تماشاگران [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم]] را نیز با خود همراه می‌سازد و حرکات و ذهن آنها را رهبری و منظم می‌کند. واقعیت دیگر آن است که اگر افراد شرکت کننده در مراسم خود را تسلیم آهنگ و ریتم نواخته شده ننمایند نوعی بی‌قراری و نابسامانی در رفتار آنها به وجود می‌آید که زمینه را برای خروج آنها از مراسم که عمدتاً نامطبوع تلقی می‌گردد فراهم می‌کند به سخن دیگر تسلیم شدن در مقابل ریتم و آهنگ نوعی همراهی توأم با لذت و خوشی را در فرد به وجود می‌آورد که کیفیت آن کاملاً قابل تشخیص است.

پس از شرکت و یا حین شرکت در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم]] میزان تسلیم‌پذیری در اعمال شرکت‌کنندگان دیده می‌شود آنان رفتار عاطفی نسبت به اطرافیان نشان می‌دهند همچنین رفتار آنها سنجیده‌تر از گذشته می‌شود. حتی ممکن است میزان اثرپذیری در بروز احساسات خشونت‌آمیز نسبت به کسانی که در مجموعه حضور دارند ولی با مجموعه نیستند تجلی نماید. آهنگ و ریتم در مراسم بر روی افراد به دو طریق اثر می‌گذارد:

# تأثیری که فرد از بیرون و از طریق مواجه بودنش با اشخاصی که در مراسم حضور دارند می‌پذیرد؛
# تأثیری که از درون و از طریق انگیزه فرد برای تسلیم شدن در مقابل مقررات مقیدکننده آهنگ از اعماق وجودش، که همان ایمان و اعتقاد به فلسفه و کارکرد مراسم است، محقق می‌شود.

اثر موسیقی و ریتم در حرکات جسمانی و تقویت انرژی فرد برای مشارکت در مراسم به نحوی است که فرد احساس خستگی نمی‌کند، به این سبب است که در روزهای تاسوعا و عاشورا افراد شرکت‌کننده در هیأت‌های سوگواری گاه تا ۱۲ ساعت فعالانه در [[مراسم سوگواری وکارکردهای آن|مراسم]] مشارکت دارند. مشارکت دسته جمعی، هدف و فلسفه مراسم، نوحه‌ها، نواها، موسیقی و... به گونه‌ای فرد را تسلیم شرایط و اوضاع و احوال مراسم می‌کند که نه تنها احساس خستگی و ضعف نمی‌کند بلکه احساس رضایت هم به او دست می‌دهد.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[انواع سوگواری و ساختار آن در ایران]]
* [[روضه خوانی]]
* [[مرثیه سرایی 2]]
* [[محرم و دسته‌گردانی]]
* [[فرآیندهای حادثه‌کربلا]]
* [[تاریخچه تعزیه در ایران]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

== نویسنده مقاله ==
محمد صادق فربد
[[رده:مراسم سوگواری]]
[[رده:موسیقی]]