نمایش مبدأ برای کتابخانه سلطنتی

'''[[کتابخانه سلطنتی]]،''' کتابخانه‌های پادشاهان، شاهزادگان و امیران ایرانی. ظاهراً نخستین [[کتابخانه سلطنتی]] ایران متعلق به سلسله شیعی و ایرانی [[آل بویه|آل‌بویه]] بود که در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری به مدت یکصد سال بر [[استان تهران|فارس]]، [[اصفهان]]، ری، و [https://dmelal.ir/index.php?title=%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82 عراق] عرب حکومت می‌کردند. بزرگ‌ترین کتابخانه [[آل بویه|آل‌بویه]] متعلق به عضدالدوله دیلمی (حک: 338- 372ق / 949- 982م) در [[شیراز]] بود. وی هر کتابی را که در زمان خودش در رشته‌های مختلف علمی منتشر شده بود در کتابخانه قصر خود گردآوری کرده بود<ref>رجبی محمد حسن. «ايران، كتابخانه‌های». '''''دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران'''''. تهران: انتشارات کتابخانه ملی ایران، جلد 1، ص.399. </ref>. نوح بن منصور سامانی (حک: 366- 387ق / 977- 997م) نیز کتابخانه بی‌نظیری در ماوراءالنهر و سلطان محمود غزنوی کتابخانه بزرگ و باشکوهی در غزنه فراهم آورد. وی کتاب‌های بسیاری را که از سرزمین‌های دیگر غارت می‌کرد، بدانجا می‌فرستاد<ref>همايون فرخ، ركن‌الدين. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1347، 2/4، 18.</ref>. در [[خوارزمشاهیان|دوره خوارزمشاهیان]] نیز سلطان اتسز خوارزمشاه (حک: 521-551ق / 1127-1156م) کتابخانه‌ای فراهم کرد که بیشتر آن را نسخه‌های منحصر به فرد تشکیل می‌داد<ref>همايون فرخ، ركن‌الدين. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/43.</ref>. درخشان‌ترین دوره در هنر کتابت و تأسیس کتابخانه در [[ایران]] مربوط به قرن 9ه‌ق / ؟ م در زمان [[تیموریان|سلسله تیموریان]] است. کتابخانه شاهزاده بایسنقر میرزا (802-838ق / 1400-1435م)، نوه امیرتیمور، از کتابخانه‌های بسیار نفیسی بود که در طول تاریخ ایران به وجود آمد؛<ref>همايون فرخ، ركن‌الدين. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/107- 108.</ref> و یا سلطان حسین بایقرا (842-911ق / 1438-1505م) آخرین پادشاه تیموری به همراه وزیرش امیر علیشیر نوایی، سی و دو سال سلطنت و وزارت در هرات و خراسان گروهی از خوشنویسان نامی ایران را گرد آوردند که روز و شب در [[کتابخانه سلطنتی]] به کار استنساخ نسخه‌های جدید اشتغال داشتند. ریاست کتابخانه سلطنتی را نیز کمال‌الدین بهزاد<sup>*</sup> (نقاش) بر عهده داشت<ref>همايون فرخ، ركن‌الدين. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 2/116- 119.</ref>.  

[[صفویان|شاهان صفوی]] نیز به هنر و کتاب عشق می‌ورزیدند، به همین سبب پس از آن‌که [[اسماعیل صفوی|شاه اسماعیل اول صفوی]] (حک: 905-930ق / 1500-1524م) هرات را فتح کرد، کمال‌الدین بهزاد را با خود به [[تبریز]] (پایتخت) آورد و کتابخانه باشکوهی ترتیب داد و او را به سرپرستی آن منصوب کرد. [[عباس یکم صفوی|شاه عباس اول صفوی]] در زمان حکومت خود دارالصنایع تبریز را به [[اصفهان]] منتقل کرد و هنرمندان بسیاری را در [[کتابخانه سلطنتی]] گرد آورد. صادقی بیک‌افشار، علیرضا عباسی، نقاش و خوشنویس ایرانی، مدت‌ها ریاست این کتابخانه را بر عهده داشتند<ref>همايون فرخ، ركن‌الدين. '''''كتاب و كتابخانه‌هاي شاهنشاهي ايران'''''. تهران: وزارت فرهنگ و هنر،2/132- 133، 136- 138.</ref>. در زمان شاه عباس دوم صفوی (حک: 1052-1077ق/ 1642-1666م) کتابخانه سلطنتی رونق و شکوهی تازه یافت. از سرنوشت کتابخانه سلطنتی صفوی اطلاعی در دست نیست. احتمال فراوان دارد که این کتابخانه در جریان حمله افغان‌ها به اصفهان غارت شده و از بین رفته باشد<ref name=":0">رجبی محمد حسن. «ايران، كتابخانه‌های». '''''دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران'''''. تهران: انتشارات کتابخانه ملی ایران، جلد 1، ص.402-403. </ref>.  

پس از به قدرت رسیدن [[قاجاریه|قاجاریان]] در اوایل قرن سیزدهم هجری، [[فتحعلی شاه قاجار|فتحعلی‌شاه قاجار]] (حک: 1212- 1250ق / 1797- 1834م) دستور داد تا کارگزاران و اعیان و اشراف کتاب‌هایی را که بر اثر غارت افغان‌ها از کتابخانه پادشاهان [[صفویان|صفوی]] و پادشاهان [[زندیه]] و [[نادرشاه افشار]] پراکنده شده بود، به دربار وی ارسال کنند؛ بدین ترتیب، «کتابخانه شاهنشاهی» در [[کاخ گلستان]] [[استان تهران|تهران]] پایه‌گذاری شد. [[ناصرالدین شاه قاجار]] (حک: 1264-1313ق / 1848-1895م) نیز بر رونق کتابخانه افزود و دستور داد تا کتاب‌هایی را که در اختیار بازماندگان خاندان نادرشاه بود برای کتابخانه خریداری کنند، و خود سرپرستی کتابخانه را بر عهده گرفت. در این زمان، این کتابخانه «به کتابخانه سلطنتی» و یا «کتابخانه مبارکه موزه سرکاری» نیز نامیده می‌‌شد<ref>آتابای، بدری. «كتابخانه سلطنتی ایران». '''''يغما'''''. 29(9)، آذر 1355، ص 543.</ref>.  

با روی کار آمدن [[مظفرالدین شاه]] در دوره تصدی لسان‌الدوله فعالیت کتابخانه مختل گردید و بسیاری از کتاب‌های کتابخانه متفرق و سرقت شد. در [[سلسله پهلوی|دوره پهلوی]] و در زمان [[رضا شاه پهلوی|رضاشاه]]، پس از تأسیس [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران|کتابخانه ملی]]<sup>*</sup> تعداد ده هزار جلد کتاب خطی و چاپی از کتابخانه سلطنتی به [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران|کتابخانه ملی]] منتقل شد که موجب ناقص شدن بسیاری از دوره‌های کتاب‌های این کتابخانه گردید. در 1330ش، حبیب‌الله نوبخت به فرمان [[محمدرضا شاه پهلوی|محمد رضا پهلوی]] به ریاست [[کتابخانه سلطنتی]] رسید. از این رو، ابراهیم حکیمی (حکیم‌الملک) (د1338ش) او را به [[کاخ گلستان]] دعوت کرد تا با اعضای [[کتابخانه سلطنتی]] آشنا سازد. حبیب‌الله نوبخت با تلاش و پایمردی بسیار توانست 2000 نسخه بازمانده از 12000نسخه [[کتابخانه سلطنتی]] را احیا کرده و وضعیت کتابخانه را سامان بخشد<ref>نوبخت، حبيب‌الله. «كتابخانه سلطنتی». '''''وحيد'''''. 10( 8)، آبان 1351، ص 914- 924.</ref>. بدین ترتیب، از 1349ش به بعد، با تلاش بسیار، اغلب نسخه‌های خطی و چاپی که به [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران|کتابخانه ملی]] انتقال یافته بود بار دیگر به کتابخانه سلطنتی باز گردانیده شد<ref name=":0" />. 

== نیز نگاه کنید به ==

* [[کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران]]

* [[کتابخانه و موزه ملی ملک]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
بهارعلی فتحی
[[رده:رسانه ها و ارتباطات]]
[[رده:ارتباطات]]