نمایش مبدأ برای کتیبه های باستانی

کتیبه در زبان‌های [[ایران باستان]] بیشتر به آثاری گفته می‌شود که بر روی سنگ‌ها، ‌دیوارها، چوب‌ها، پوست‌ها، سکه‌ها، سفال‌ها، فلزها، پاپیروس‌ها و دیگر اشیا نوشته شده است. این آثار امروزه از زمره اسناد معتبر در پژوهش‌های گوناگون به شمار می‌رود. از کتیبه‌های موجود تعدادی دو زبانه (پهلوی و پارتی) و یا سه زبانه (پهلوی، پارتی و یونانی) هستند.

محدوده کتبیه‌نگاری ایران پیش از اسلام یعنی [[هخامنشیان|دوران هخامنشیان]]، اشکانیان و [[ساسانیان]] را در بر می‌گیرد. کتیبه‌های هخامنشی به خط فارسی باستان است که به سبب شباهت به میخ نخستین بار توسط انگلبرت کمپفر(E. Kämpfer) خط میخی نام گرفت. این خط در اصل به دست سومری‌ها اختراع شد. در هزاره نخست پیش از میلاد ظاهراً [[داریوش|داریوش بزرگ]] (حک 552ـ 486 پ. م) با استفاده از اشکال میخی خط فارسی باستان را ابداع کرد. بررسی سنگ نبشته‌های سه زبانه نشان می‌دهد که این خط تنها در استفاده از شکل میخ با خط میخی بابلی و عیلامی مشترک است. بدین سبب خط میخی باستان را باید آخرین دگرگونی و اوج شکوفایی این خط دانست. گشودن رمز خط میخی نخستین بار توسط اروپاییان انجام گرفت و آنان ترجمه‌هایی دقیق از تمام کتیبه‌ها صورت دادند<ref>راشد محصل، محمدتقی. '''''کتیبه‌های ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ‌چ 3، 1381، ص 17، 22ـ 24.</ref>. کهن‌ترین کتیبه‌های بازمانده از دوران [[هخامنشیان]] ظاهراً دو لوحه طلایی یکی منسوب به اَریارَمنه (حک ح 640 - 590 پ. م) و دیگری منسوب به فرزندش ارشام (حک ح 590 - 559 پ. م) هستند که در [[همدان]] کشف شده‌اند. موضوع هر دو کتیبه معرفی پادشاه، نسب وی و نیز ستایش اهوره مزدا و درخواست حمایت از اوست.

از [[کورش]] بزرگ (حک 559- 530 پ. م) نیز سه کتیبه آسیب دیده با مضمونی مشابه کتیبه‌های فوق در دشت مرغاب باقی مانده است. به گفته بیشتر دانشمندان این کتیبه‌ها پس از شاهان مذکور به امر جانشینان آنان نوشته شده است<ref name=":0">تفضلی، احمد''. '''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 25.</ref>. اما کتیبه مشهور و بازمانده از [[کورش]] فرمانی مبنی بر آزادی یهودیان دربند هنگام گشایش بابل است. این فرمان با نام «فرمان کورش بزرگ» به زبان فارسی برگردانیده شده و همراه یادداشت‌هایی سودمند منتشر شده است<ref>راشد محصل، محمدتقی. '''''کتیبه‌های ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ‌چ 3، 1381، ص 32- 33.</ref>.

از [[داریوش]] بزرگ هخامنشی نیز کتیبه‌های متعددی برجای مانده که عبارتند از: کتیبه‌های بیستون. مهمترین کتیبه داریوش و مفصل‌ترین کتیبه فارسی باستان به شمار می‌رود. این کتیبه پنج ستون دارد و به سه زبان پارسی باستان، بابلی و عیلامی نوشته شده است. کتیبه‌های شوش. حاوی 19 کتیبه همراه چند کتیبه کوچک است. کتیبه‌های فارس. شامل: 1ـ کتیبه‌های نقش رستم که تعدادی از آنها بسیار کوچک و دو کتیبه آن مفصل است، 2ـ کتیبه‌های تخت جمشید<ref name=":0" />. این کتیبه‌ها حاوی: الف) کتیبه سه زبانه (پارسی باستان، عیلامی و بابلی) در شش سطر که در بالای نقش داریوش در دروازه‌های سنگی کاخ اختصاصی وی قرار دارد. ب) کتیبه‌ای سه زبانه (پارسی باستان، عیلامی و بابلی) هرکدام در یک سطر که در بالا و دو سوی طاقچه‌ها و دریچه‌های سنگی کاخ اختصاصی پادشاه واقع شده‌اند. ج) کتیبه‌ای به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی منقور بر یک لوح زرین و یک لوح سیمین که در پایه کاخ مشهور به آپادانا کشف شده است. د) دو کتیبه هر کدام دارای 24 سطر به خط میخی پارسی باستان هستند که بر دیوار جنوبی صفه تخت جمشید قرار گرفته‌اند. افزون بر آنها دو کتیبه دیگر هم در سمت راست به خط عیلامی و بابلی موجود است<ref>شارپ، رلف نرمن. '''''فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی'''''. تهران: پازینه، 1382، ص 78ـ 80.</ref>. 

کتیبه سوئز. در 33 کیلومتری آبراه سوئز به دست آمده و روی صخره‌ای از سنگ گرانیت قرار دارد. این کتیبه در 12 سطر به خط پارسی باستان همراه با ترجمه عیلامی آن است.

کتیبه الوند. شامل دو کتیبه به خط میخی است که یکی به داریوش بزرگ و دیگری به فرزندش خشایارشا (حک 486ـ 465 پ. م) تعلق دارد. هر دو کتیبه به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته شده و بر دامنه کوه الوند در محلی به نام دره گنج‌نامه کشف شده‌اند<ref>اعظمی سنگسری، چراغعلی. «سه کتیبه هخامنشی»، '''''پژوهشهای ایرانشناسی: نامواره دکتر محمود افشار'''''. به کوشش ایرج افشار و کریم اصفهانیان، ‌تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، چ 1، 1381، ج 13، ص 126 و 131ـ 132.</ref>. 

کتیبه همدان. بر روی لوحه‌ای زرین و سیمین و به سه زبان نوشته شده و در همدان به دست آمده است<ref>راشد محصل، محمدتقی. '''''کتیبه‌های ایران باستان'''''. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ‌چ 3، 1381، ص37.</ref>. 

از [[خشایارشا]] هم در [[تخت جمشید]] (12 کتیبه)، [[شوش]] (سه کتیبه)، ‌الوند (یک کتیبه)، وان (یک کتیبه) و [[همدان]] (یک کتیبه) برجای مانده است.

از اردشیر اول (حک 465ـ 424 پ. م) کتیبه‌ای در 11 سطر شامل مدح اهوره مزدا، معرفی پادشاه و اعلام اتمام کاخ [[خشایارشا]] در تخت جمشید بازمانده است<ref>تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''. به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 28.</ref>. 

از داریوش دوم (حک 404 - 423 پ. م) نیز در 1952 م کتیبه‌ای به پارسی باستان بر روی لوحه‌ای زرین به دست آمده است. دو کتیبه دیگر نیز از وی در شوش قرار دارد.

از اردشیر دوم (حک 359 - 404 پ. م) هم هشت کتیبه در همدان کشف شده که پنج کتیبه سه زبانه و بقیه یک زبانه هستند.

از اردشیر سوم (حک 338ـ 359 پ.م) نیز دو کتیبه یکی بر روی دیوار شمالی کاخ اردشیر به خط پارسی باستان در 26 سطر و دیگری بر روی دیوار غربی کاخ داریوش در 35 سطر بر جای مانده است.

کتیبه‌های هخامنشی بیشتر در منطقه فارس (پاسارگاد، نقش رستم و تخت جمشید) و خوزستان (شوش) قرار دارند. این کتیبه‌ها به ویژه سنگ نبشته‌های پادشاهان و لوحه‌های عیلامی یافت شده در تخت جمشید دقیق‌ترین آگاهی‌ها را به دست می‌دهند. اگرچه کتیبه‌های هخامنشی کوتاه و همسان هستند، اما چون در طول زمان دستخوش هیچ‌گونه تغییر و تحریفی نشده‌اند، ارزش مهمی دارند.

زبان کتیبه‌های هخامنشی از نظر ساختار دستوری مانند سایر زبان‌های خانواده ‌هندواروپایی است و با زبان اوستایی از جهات مختلف بستگی دارد. به طور کلی زبان این کتیبه‌ها بسیار ساده و فاقد جنبه‌های هنری است. در دوره هزار ساله فروپاشی هخامنشی تا ظهور اسلام (دوره میانه) دو سلسله پادشاهی اشکانی و ساسانی در ایران حکومت کرده اند. اما باید این نکته را نیز افزود که بسیاری از نوشته‌های مهم ادبی دوره میانه در سه چهار سده نخستین هجری تدوین شده اند<ref>راشدمحصل، محمدتقی. '''''کتیبه‌های ایران باستان'''''، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ‌چ 3، 1381، ص42 ـ47، 56، 65.</ref>. 

مهمترین کتیبه‌های پارتی (پهلوی اشکانی)، ‌چه از دوره اشکانی و چه از دوره ساسانی عبارتند از:

1ـ آثار نسا، سفال نوشته‌هایی در کاوش‌های شهر نسا نزدیک عشق آباد، پایتخت قدیم شاهان اشکانی در جنوب جمهوری ترکمنستان کنونی به دست آمده و تاریخ نگارش بیشتر آنها سده اول پیش از میلاد است.

2ـ آثار جنوب ترکمنستان، به جز آثار نسا، در مواضع گوناگونی در نزدیک عشق آباد و نیز در مرو باستان نوشته‌هایی بر روی ظروف کاشی و سفال‌های شکسته کشف شده است. 3ـ بنچاق اورامان، سه سند معامله در ارتباط با فروش دو تاکستان که بر روی پوست آهو نوشته شده و در اورامان کردستان پیدا شده است.4ـ کتیبه پارتی بر مجسمه هرکول، 5ـ سنگ نوشته شوش، 6ـ سنگ نوشته‌های کال جنگال نزدیک بیرجند، 7ـ کتیبه‌های لاخ مزار در 29 کیلومتری جنوب شرقی بیرجند، 8ـ سنگ نوشته‌های پارتی شاهان ساسانی و... 

آثار کتیبه ای دوره ساسانی را از نظر موضوع می‌توان به دو دسته: کتیبه‌های دولتی و کتیبه‌های خصوصی تقسیم کرد.

کتیبه‌های دولتی (سلطنتی) کتیبه‌هایی هستند که از شاهان ساسانی یا درباریان آنان به خط پهلوی بر جای مانده است. قدیم ترین آنها کتیبه اردشیر ساسانی (224 / 242 م) و متأخر ترین آنها کتیبه مهر نرسه (نرسی) سده 5 م است. مشهورترین کتیبه‌های دولتی (شاهی) عبارتند از:

1ـ سنگ نوشته اردشیر بابکان و اورمزد؛ 2ـ سنگ نوشته اَبنُون؛ 3ـ سنگ نوشته شاپور یکم در حاجی آباد؛ 4ـ سنگ نوشته شاپور یکم در تنگ بُراق؛ 5ـ سنگ نوشته شاپور یکم بر دیوار کعبه زردشت؛ 6ـ سنگ نوشته شاپور در نقش رجب؛ 7ـ سنگ نوشته شاپور در نقش رستم؛ 8ـ سنگ نوشته شاپور دوم در مشکین شهر کنونی (خیاو پیشین)؛ 9ـ سنگ نوشته شاپور دوم و سوم در طاق بستان؛ 10ـ سنگ نوشته نرسی در پایکولی؛ 11ـ آثار دورا اُروپوس از زمان شاپور اول ساسانی. همچنین دیوار نوشته‌ها، سفال نوشته‌ها و پوست نوشته‌ها.

کتیبه‌های خصوصی در این گروه، سنگ نوشته‌هایی جای دارند که رجال درباری آنها را برای پادشاهان یا به‌منظور بیان رویدادی نوشته‌اند که مهم‌ترین آنها به شرح زیر است: 1ـ سنگ نوشته‌های کرتیر / کردیر، روحانی بزرگ دین زردشتی که چهار سنگ نوشته از او در نقش رجب، کعبه زردشت، نسر مشهد و نقش رستم به جای مانده است. 2ـ کتیبه بَرم دِلَک در حدود ده کیلومتری شرق شیراز. 3ـ کتیبه نرسه در پایکولی در جنوب سلیمانیه عراق و در شمال قصر شیرین و کتیبه‌های دیگر.

کتیبه‌ها ما را با برداشت‌های نیاکانمان از زندگی آشنا می‌سازند و تاریخ بی دروغ را در پیش چشم ما می‌گسترانند<ref>تفضلی، احمد. '''''تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام'''''، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 76ـ 79، 83ـ‌92.</ref><ref>مهرین، عباس. '''''تاریخ ادبیات ایران: در عصر هخامنشی از 700 ق.م تا 300 ق.م'''''. تهران: بی‌نا، 1348.</ref><ref>مرادی غیاث‌آبادی، رضا. '''''کتیبه‌های هخامنشی'''''. شیراز: نوید شیراز، 1380.</ref><ref>اکبرزاده، داریوش. '''''کتیبه‌های پهلوی'''''. تهران: پازینه، 1381.</ref><ref>عریان، سعید. '''''راهنمای کتیبه‌های ایرانی میانه: پهلوی ـ پارتی'''''. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، معاونت پژوهشی، پژوهشکده زبان و گویش، 1387.</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==

* [[ایران باستان]]
* [[هخامنشیان]]
* [[ساسانیان]]
* [[داریوش]]
* [[همدان]]
* [[کورش]]
* [[خشایارشا]]
* [[تخت جمشید]]
* [[شوش]]

== مآخذ ==
<references />

== منبع اصلی ==
[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

== نویسنده مقاله ==
ابوالقاسم رادفر
[[رده:ادبیات و زبان شناسی]]
[[رده:ادبیات]]