آزادی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۸

2025-05-04T15:28:25Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۸
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	سیدحسن امین		سیدحسن امین
			[[رده:علوم اسلامی و حقوق فقهی]]

Samei در ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۸

2025-05-04T15:28:07Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۴ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۲۸
خط ۱:		خط ۱:
	در فرهنگ اسلامی به‌طور عام و در حوزه علم کلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معنای اختیار مکلّف در انتخاب و برگزیدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختیار به‌کار می‌رود. در سنّت دینی، سخن از این است که آیا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفریده است، یا در عالم زر برای هر یک از افراد بشر سرنوشتی محتوم رقم زده است؟ در این‌جا مقصود از آزادی، آن است که بشر در فعل و ترک امری آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطه دلایل و جهات نفع و خیریت، فعل را بر ترک ترجیح دهد، یا به‌عکس، با در نظر گرفتن زیان‌ها و مخاطره‌ها ترک را بر فعل مقدّم بدارد. این مفهوم مثبت آزادی و اختیار، مؤید این عقیده است که انسان با نظرورزی و اندیشه، حق انتخاب در زیستن و کار کردن و روابط اجتماعی خود دارد. به‌عبارت دیگر، در این بحث، اختیار به‌معنای آزادی ناشی از اندیشه و انتخاب سنجیده و نه صرفِ اراده و تصمیم شخصی است.		در فرهنگ اسلامی به‌طور عام و در حوزه علم کلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معنای اختیار مکلّف در انتخاب و برگزیدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختیار به‌کار می‌رود. در سنّت دینی، سخن از این است که آیا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفریده است، یا در عالم زر برای هر یک از افراد بشر سرنوشتی محتوم رقم زده است؟ در این‌جا مقصود از آزادی، آن است که بشر در فعل و ترک امری آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطه دلایل و جهات نفع و خیریت، فعل را بر ترک ترجیح دهد، یا به‌عکس، با در نظر گرفتن زیان‌ها و مخاطره‌ها ترک را بر فعل مقدّم بدارد. این مفهوم مثبت آزادی و اختیار، مؤید این عقیده است که انسان با نظرورزی و اندیشه، حق انتخاب در زیستن و کار کردن و روابط اجتماعی خود دارد. به‌عبارت دیگر، در این بحث، اختیار به‌معنای آزادی ناشی از اندیشه و انتخاب سنجیده و نه صرفِ اراده و تصمیم شخصی است.

	در قرآن که نخستین مرجع مسلمانان برای فهم بحث جبر و اختیار است، نزدیک چهل آیه وجود دارد که ظاهر آن‌ها حاکی از عدم اختیار بشر است. برای مثال یک‌جا به‌صراحت می‌گوید که بشر از خود اختیاری ندارد و هرچه خداوند اراده کند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما یشاء الله<ref>سوره انسان، آیه 30.</ref>. امّا در مقابل، آیات بسیاری نیز هست که ضلالت و گمراهی افراد بشر را در نتیجه سوءاختیار آنان دانسته ~~است،~~<~~sup~~>~~(1)~~</~~sup~~> که همه این مفهوم را تکرار و تأیید می‌کنند که خداوند به کسی ستم نمی‌کند، ولی مردم به خویش ستم می‌کنند. باری، احادیث اسلامی هم که دومین مرجع مهم شرح و تفصیل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضی فساد و تباهی و گمراهی بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او می‌داند و بعضی سعادت و شقاوت را معلول مشیت الهی می‌گمارد و به‌عبارت دیگر هدایت را موقوف به اراده خدا می‌کند~~(2)~~. در حوزه علم کلام، معتزلیان به آزادی و اختیار بشر معتقدند و می‌گویند بشر در افعال ارادی خود، اختیار تام دارد، و اشعریان به جبر معتقدند و می‌گویند بشر به هیچ روی قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت کسب ـ ندارد و در ظهور فعل، میان انسان و جماد، تفاوتی نیست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و کرده خداوند است. شیعیان با قبول اصل «امر بین الامرین» معتقدند که خدا بشر را مجبور کرد که مختار باشد!<ref>جعفری تبریزی، محمّدتقی. '''''جبر و اختیار'''''. شرکت سهامی انتشار، 1342.</ref>		در [[قرآن]] که نخستین مرجع مسلمانان برای فهم بحث جبر و اختیار است، نزدیک چهل آیه وجود دارد که ظاهر آن‌ها حاکی از عدم اختیار بشر است. برای مثال یک‌جا به‌صراحت می‌گوید که بشر از خود اختیاری ندارد و هرچه خداوند اراده کند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما یشاء الله<ref>سوره انسان، آیه 30.</ref>. امّا در مقابل، آیات بسیاری نیز هست که ضلالت و گمراهی افراد بشر را در نتیجه سوءاختیار آنان دانسته است<ref>آیه 44 سوره یونس، آیه 14 سوره اسراء و آیه 101 سوره هود.</ref>، که همه این مفهوم را تکرار و تأیید می‌کنند که خداوند به کسی ستم نمی‌کند، ولی مردم به خویش ستم می‌کنند. باری، احادیث اسلامی هم که دومین مرجع مهم شرح و تفصیل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضی فساد و تباهی و گمراهی بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او می‌داند و بعضی سعادت و شقاوت را معلول مشیت الهی می‌گمارد و به‌عبارت دیگر هدایت را موقوف به اراده خدا می‌کند[1]. در حوزه علم کلام، معتزلیان به آزادی و اختیار بشر معتقدند و می‌گویند بشر در افعال ارادی خود، اختیار تام دارد، و اشعریان به جبر معتقدند و می‌گویند بشر به هیچ روی قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت کسب ـ ندارد و در ظهور فعل، میان انسان و جماد، تفاوتی نیست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و کرده خداوند است. شیعیان با قبول اصل «امر بین الامرین» معتقدند که خدا بشر را مجبور کرد که مختار باشد!<ref>جعفری تبریزی، محمّدتقی. '''''جبر و اختیار'''''. شرکت سهامی انتشار، 1342.</ref>

	هم‌چنین حکیمان، عارفان و شاعران مسلمان نیز بر دو دسته‌اند، چنان‌که مولوی گاهی در مقامی به جبر می‌گراید و می‌گوید: ما همه شیران ولی شیر علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 38.</ref>، و گاهی بر آزاد و مختاربودن انسان تأکید می‌ورزد و می‌گوید: این‌که گویی این کنم یا آن کنم / این دلیل اختیار است ای صنم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 1327.</ref>، و در جای دیگر در همین مقام می‌گوید: سعی، شکر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انکار آن نعمت بود<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 938.</ref>. مولوی با آن‌که از نظر فلسفی به‌تصریح به اختیار بشر قائل است و سعی و کوشش و مجاهدت و پویش را برای کسب کمال واجب می‌داند و از این رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترک مجاهدت بلکه ترک طاعت و عبادت می‌شناسد، امّا از منظر عرفانی به «جبر محمود» معتقد است؛ یعنی این‌که عارف به‌قول هجویری اختیار و تقدیر حق را بر اختیار و تدبیر خود ترجیح بدهد<ref>هجویری. '''''کشف‌المحجوب'''''. چاپ ژوکوفسکی، طهوری، 1358، ص 503.</ref>.		هم‌چنین حکیمان، عارفان و شاعران مسلمان نیز بر دو دسته‌اند، چنان‌که مولوی گاهی در مقامی به جبر می‌گراید و می‌گوید: ما همه شیران ولی شیر علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 38.</ref>، و گاهی بر آزاد و مختاربودن انسان تأکید می‌ورزد و می‌گوید: این‌که گویی این کنم یا آن کنم / این دلیل اختیار است ای صنم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 1327.</ref>، و در جای دیگر در همین مقام می‌گوید: سعی، شکر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انکار آن نعمت بود<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 938.</ref>. مولوی با آن‌که از نظر فلسفی به‌تصریح به اختیار بشر قائل است و سعی و کوشش و مجاهدت و پویش را برای کسب کمال واجب می‌داند و از این رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترک مجاهدت بلکه ترک طاعت و عبادت می‌شناسد، امّا از منظر عرفانی به «جبر محمود» معتقد است؛ یعنی این‌که عارف به‌قول هجویری اختیار و تقدیر حق را بر اختیار و تدبیر خود ترجیح بدهد<ref>هجویری. '''''کشف‌المحجوب'''''. چاپ ژوکوفسکی، طهوری، 1358، ص 503.</ref>.
خط ۷:		خط ۷:
	پس عارف می‌داند که به جبر و اضطرار اموری بر او تحمیل شده و از این رهگذر از یک سوی برای رهای از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاری و دعا و نیایش به درگاه خداوند می‌پردازد و از سوی دیگر از این‌که در مواردی به سوءاختیار و انتخاب خویش مرتکب کارهای ناشایسته شده است، احساس شرمساری و خجلت در پیشگاه خداوند می‌کند؛ چنان‌که مولوی می‌گوید: زاریِ ما شد دلیل اضطرار<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 618.</ref>.		پس عارف می‌داند که به جبر و اضطرار اموری بر او تحمیل شده و از این رهگذر از یک سوی برای رهای از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاری و دعا و نیایش به درگاه خداوند می‌پردازد و از سوی دیگر از این‌که در مواردی به سوءاختیار و انتخاب خویش مرتکب کارهای ناشایسته شده است، احساس شرمساری و خجلت در پیشگاه خداوند می‌کند؛ چنان‌که مولوی می‌گوید: زاریِ ما شد دلیل اضطرار<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 618.</ref>.

	از لحاظ حقوقی مفهوم آزادی و انواع مختلف آزادی‌های سیاسی و مدنی، به‌حقیقت از آن‌جا سرچشمه می‌گیرد که آیا حکومت تا چه اندازه حق دارد که در انتخاب و آزادی شهروندان محدودیت ایجاد کند و شهروند تا چه اندازه مستحق است که از مداخله حکومت در امان بماند و در زیستن و انجام‌دادن کارها به خواسته خود آزادی داشته باشد؟ این مباحث که در روابط شهروندان با حکومت در حقوق داخلی کشورها ضمن قوانین اساسی دولت‌ها حل‌ می‌شود و همان آزادی‌هایی است که در فرمان امام علی به مالک اشتر، رساله‌الحقوق امام سجاد و کتاب‌های روایی و عرفانی به‌صورت توصیه‌های اخلاقی ذکر شده، بعدها در متن متمم قانون اساسی مشروطیت 1325 ق و قانون اساسی جمهوری اسلامی 1358 تضمین شده است<ref>امین، سیّدحسن. «تأملی در مفهوم، مختصات و انواع آزادی»، '''''ماهنامه‌حافظ'''''. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63</ref>		از لحاظ حقوقی مفهوم آزادی و انواع مختلف آزادی‌های سیاسی و مدنی، به‌حقیقت از آن‌جا سرچشمه می‌گیرد که آیا حکومت تا چه اندازه حق دارد که در انتخاب و آزادی شهروندان محدودیت ایجاد کند و شهروند تا چه اندازه مستحق است که از مداخله حکومت در امان بماند و در زیستن و انجام‌دادن کارها به خواسته خود آزادی داشته باشد؟ این مباحث که در روابط شهروندان با حکومت در حقوق داخلی کشورها ضمن قوانین اساسی دولت‌ها حل‌ می‌شود و همان آزادی‌هایی است که در فرمان [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)\|امام علی]] به مالک اشتر، رساله‌الحقوق [[امام زین العابدین(ع)\|امام سجاد]] و کتاب‌های روایی و عرفانی به‌صورت توصیه‌های اخلاقی ذکر شده، بعدها در متن متمم قانون اساسی مشروطیت 1325 ق و [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران\|قانون اساسی جمهوری اسلامی]] 1358 تضمین شده است<ref>امین، سیّدحسن. «تأملی در مفهوم، مختصات و انواع آزادی»، '''''ماهنامه‌حافظ'''''. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63</ref>.

			== نیز نگاه کنید به ==

			* [[علی بن ابی طالب امیرالمومنین(ع)]]
			* [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]
			* [[امام زین العابدین(ع)]]

	== پاورقی ==		== پاورقی ==
	(1). ~~مانند آیه 44 سوره یونس، آیه 14 سوره اسراء و آیه 101 سوره هود.~~		[1]. مانند حدیث: السعید سعید فی بطن‌الله و الشقی شقی فی بطن امه.

	~~(2)~~ مانند حدیث: السعید سعید فی بطن‌الله و الشقی شقی فی بطن امه.

	== مآخذ ==		== مآخذ ==
	<references />		<references />

	== منبع اصلی ==		== منبع اصلی ==
	دانشنامه ایران		[https://icro.ir/ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی] (1398). دانشنامه ایران. تهران: [https://alhoda.ir/ موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی]،

	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	سیدحسن امین		سیدحسن امین

Samei در ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۳۸

2024-12-18T16:38:21Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۳۸
خط ۱:		خط ۱:
	در فرهنگ اسلامی به‌طور عام و در حوزه علم کلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معنای اختیار مکلّف در انتخاب و برگزیدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختیار به‌کار می‌رود. در سنّت دینی، سخن از این است که آیا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفریده است، یا در عالم زر برای هر یک از افراد بشر سرنوشتی محتوم رقم زده است؟ در این‌جا مقصود از آزادی، آن است که بشر در فعل و ترک امری آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطه دلایل و جهات نفع و خیریت، فعل را بر ترک ترجیح دهد، یا به‌عکس، با در نظر گرفتن زیان‌ها و مخاطره‌ها ترک را بر فعل مقدّم بدارد. این مفهوم مثبت آزادی و اختیار، مؤید این عقیده است که انسان با نظرورزی و اندیشه، حق انتخاب در زیستن و کار کردن و روابط اجتماعی خود دارد. به‌عبارت دیگر، در این بحث، اختیار به‌معنای آزادی ناشی از اندیشه و انتخاب سنجیده و نه صرفِ اراده و تصمیم شخصی است.		در فرهنگ اسلامی به‌طور عام و در حوزه علم کلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معنای اختیار مکلّف در انتخاب و برگزیدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختیار به‌کار می‌رود. در سنّت دینی، سخن از این است که آیا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفریده است، یا در عالم زر برای هر یک از افراد بشر سرنوشتی محتوم رقم زده است؟ در این‌جا مقصود از آزادی، آن است که بشر در فعل و ترک امری آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطه دلایل و جهات نفع و خیریت، فعل را بر ترک ترجیح دهد، یا به‌عکس، با در نظر گرفتن زیان‌ها و مخاطره‌ها ترک را بر فعل مقدّم بدارد. این مفهوم مثبت آزادی و اختیار، مؤید این عقیده است که انسان با نظرورزی و اندیشه، حق انتخاب در زیستن و کار کردن و روابط اجتماعی خود دارد. به‌عبارت دیگر، در این بحث، اختیار به‌معنای آزادی ناشی از اندیشه و انتخاب سنجیده و نه صرفِ اراده و تصمیم شخصی است.

	در قرآن که نخستین مرجع مسلمانان برای فهم بحث جبر و اختیار است، نزدیک چهل آیه وجود دارد که ظاهر آن‌ها حاکی از عدم اختیار بشر است. برای مثال یک‌جا به‌صراحت می‌گوید که بشر از خود اختیاری ندارد و هرچه خداوند اراده کند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما یشاء الله<ref>سوره انسان، آیه 30.</ref>. امّا در مقابل، آیات بسیاری نیز هست که ضلالت و گمراهی افراد بشر را در نتیجه سوءاختیار آنان دانسته است،<sup>2</sup> که همه این مفهوم را تکرار و تأیید می‌کنند که خداوند به کسی ستم نمی‌کند، ولی مردم به خویش ستم می‌کنند. باری، احادیث اسلامی هم که دومین مرجع مهم شرح و تفصیل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضی فساد و تباهی و گمراهی بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او می‌داند و بعضی سعادت و شقاوت را معلول مشیت الهی می‌گمارد و به‌عبارت دیگر هدایت را موقوف به اراده خدا می‌کند.~~<sup>3</sup>~~ در حوزه علم کلام، معتزلیان به آزادی و اختیار بشر معتقدند و می‌گویند بشر در افعال ارادی خود، اختیار تام دارد، و اشعریان به جبر معتقدند و می‌گویند بشر به هیچ روی قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت کسب ـ ندارد و در ظهور فعل، میان انسان و جماد، تفاوتی نیست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و کرده خداوند است. شیعیان با قبول اصل «امر بین الامرین» معتقدند که خدا بشر را مجبور کرد که مختار باشد!<~~sup~~>~~4</sup> هم‌چنین حکیمان، عارفان و شاعران مسلمان نیز بر دو دسته‌اند، چنان‌که مولوی گاهی در مقامی به~~ جبر ~~می‌گراید~~ و می‌گوید: ما همه شیران ولی شیر علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم<sup>5</sup>، و گاهی بر آزاد و مختاربودن انسان تأکید می‌ورزد و می‌گوید: این‌که گویی این کنم یا آن کنم / این دلیل اختیار ~~است ای صنم<sup>6</sup>، و در جای دیگر در همین مقام می‌گوید: سعی، شکر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انکار آن نعمت بود<sup>7~~</~~sup~~>.		در قرآن که نخستین مرجع مسلمانان برای فهم بحث جبر و اختیار است، نزدیک چهل آیه وجود دارد که ظاهر آن‌ها حاکی از عدم اختیار بشر است. برای مثال یک‌جا به‌صراحت می‌گوید که بشر از خود اختیاری ندارد و هرچه خداوند اراده کند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما یشاء الله<ref>سوره انسان، آیه 30.</ref>. امّا در مقابل، آیات بسیاری نیز هست که ضلالت و گمراهی افراد بشر را در نتیجه سوءاختیار آنان دانسته است،<sup>(1)</sup> که همه این مفهوم را تکرار و تأیید می‌کنند که خداوند به کسی ستم نمی‌کند، ولی مردم به خویش ستم می‌کنند. باری، احادیث اسلامی هم که دومین مرجع مهم شرح و تفصیل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضی فساد و تباهی و گمراهی بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او می‌داند و بعضی سعادت و شقاوت را معلول مشیت الهی می‌گمارد و به‌عبارت دیگر هدایت را موقوف به اراده خدا می‌کند(2). در حوزه علم کلام، معتزلیان به آزادی و اختیار بشر معتقدند و می‌گویند بشر در افعال ارادی خود، اختیار تام دارد، و اشعریان به جبر معتقدند و می‌گویند بشر به هیچ روی قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت کسب ـ ندارد و در ظهور فعل، میان انسان و جماد، تفاوتی نیست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و کرده خداوند است. شیعیان با قبول اصل «امر بین الامرین» معتقدند که خدا بشر را مجبور کرد که مختار باشد!<ref>جعفری تبریزی، محمّدتقی. '''''جبر و اختیار'''''. شرکت سهامی انتشار، 1342.</ref>

	مولوی با آن‌که از نظر فلسفی به‌تصریح به اختیار بشر قائل است و سعی و کوشش و مجاهدت و پویش را برای کسب کمال واجب می‌داند و از این رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترک مجاهدت بلکه ترک طاعت و عبادت می‌شناسد، امّا از منظر عرفانی به «جبر محمود» معتقد است؛ یعنی این‌که عارف به‌قول هجویری اختیار و تقدیر حق را بر اختیار و تدبیر خود ترجیح بدهد.<~~sup~~>8</~~sup~~> پس عارف می‌داند که به جبر و اضطرار اموری بر او تحمیل شده و از این رهگذر از یک سوی برای رهای از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاری و دعا و نیایش به درگاه خداوند می‌پردازد و از سوی دیگر از این‌که در مواردی به سوءاختیار و انتخاب خویش مرتکب کارهای ناشایسته شده است، احساس شرمساری و خجلت در پیشگاه خداوند می‌کند؛ چنان‌که مولوی می‌گوید: زاریِ ما شد دلیل اضطرار.~~<sup>9</sup>~~		هم‌چنین حکیمان، عارفان و شاعران مسلمان نیز بر دو دسته‌اند، چنان‌که مولوی گاهی در مقامی به جبر می‌گراید و می‌گوید: ما همه شیران ولی شیر علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 38.</ref>، و گاهی بر آزاد و مختاربودن انسان تأکید می‌ورزد و می‌گوید: این‌که گویی این کنم یا آن کنم / این دلیل اختیار است ای صنم<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 1327.</ref>، و در جای دیگر در همین مقام می‌گوید: سعی، شکر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انکار آن نعمت بود<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 938.</ref>. مولوی با آن‌که از نظر فلسفی به‌تصریح به اختیار بشر قائل است و سعی و کوشش و مجاهدت و پویش را برای کسب کمال واجب می‌داند و از این رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترک مجاهدت بلکه ترک طاعت و عبادت می‌شناسد، امّا از منظر عرفانی به «جبر محمود» معتقد است؛ یعنی این‌که عارف به‌قول هجویری اختیار و تقدیر حق را بر اختیار و تدبیر خود ترجیح بدهد<ref>هجویری. '''''کشف‌المحجوب'''''. چاپ ژوکوفسکی، طهوری، 1358، ص 503.</ref>.

	~~از لحاظ حقوقی مفهوم آزادی~~ و ~~انواع مختلف آزادی‌های سیاسی~~ و ~~مدنی، به‌حقیقت~~ از ~~آن‌جا سرچشمه می‌گیرد که آیا حکومت تا چه اندازه حق دارد که در انتخاب و آزادی شهروندان محدودیت ایجاد کند~~ و ~~شهروند تا چه اندازه مستحق است که از مداخله حکومت در امان بماند~~ و ~~در زیستن~~ و ~~انجام‌دادن کارها~~ به خواسته خود آزادی داشته باشد؟ این مباحث که در روابط شهروندان با حکومت در حقوق داخلی کشورها ضمن قوانین اساسی دولت‌ها حل‌ می‌شود و ~~همان آزادی‌هایی است که~~ در ~~فرمان امام علی~~ به ~~مالک اشتر، رساله‌الحقوق امام سجاد~~ و ~~کتاب‌های روایی~~ و ~~عرفانی به‌صورت توصیه‌های اخلاقی ذکر شده، بعدها~~ در ~~متن متمم قانون اساسی مشروطیت 1325 ق و قانون اساسی جمهوری اسلامی 1358 تضمین شده است.~~<~~sup~~>10</~~sup~~>		پس عارف می‌داند که به جبر و اضطرار اموری بر او تحمیل شده و از این رهگذر از یک سوی برای رهای از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاری و دعا و نیایش به درگاه خداوند می‌پردازد و از سوی دیگر از این‌که در مواردی به سوءاختیار و انتخاب خویش مرتکب کارهای ناشایسته شده است، احساس شرمساری و خجلت در پیشگاه خداوند می‌کند؛ چنان‌که مولوی می‌گوید: زاریِ ما شد دلیل اضطرار<ref>'''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 618.</ref>.

	'''~~مآخذ:~~'''		از لحاظ حقوقی مفهوم آزادی و انواع مختلف آزادی‌های سیاسی و مدنی، به‌حقیقت از آن‌جا سرچشمه می‌گیرد که آیا حکومت تا چه اندازه حق دارد که در انتخاب و آزادی شهروندان محدودیت ایجاد کند و شهروند تا چه اندازه مستحق است که از مداخله حکومت در امان بماند و در زیستن و انجام‌دادن کارها به خواسته خود آزادی داشته باشد؟ این مباحث که در روابط شهروندان با حکومت در حقوق داخلی کشورها ضمن قوانین اساسی دولت‌ها حل‌ می‌شود و همان آزادی‌هایی است که در فرمان امام علی به مالک اشتر، رساله‌الحقوق امام سجاد و کتاب‌های روایی و عرفانی به‌صورت توصیه‌های اخلاقی ذکر شده، بعدها در متن متمم قانون اساسی مشروطیت 1325 ق و قانون اساسی جمهوری اسلامی 1358 تضمین شده است<ref>امین، سیّدحسن. «تأملی در مفهوم، مختصات و انواع آزادی»، '''''ماهنامه‌حافظ'''''. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63</ref>

	#		== پاورقی ==
	# مانند آیه 44 سوره یونس، آیه 14 سوره اسراء و آیه 101 سوره هود.		(1). مانند آیه 44 سوره یونس، آیه 14 سوره اسراء و آیه 101 سوره هود.
	~~# مانند حدیث: السعید سعید فی بطن‌الله و الشقی شقی فی بطن امه.~~
	~~# جعفری تبریزی، محمّدتقی. '''''جبر و اختیار'''''. شرکت سهامی انتشار، 1342.~~
	~~# '''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 38.~~
	~~# '''''همان'''''. دفتر اول، بیت 1327.~~
	~~# '''''همان‌'''''. دفتر اول، بیت 938.~~
	~~# هجویری. '''''کشف‌المحجوب'''''. چاپ ژوکوفسکی، طهوری، 1358، ص 503.~~
	~~# '''''مثنوی'''''. دفتر اول، بیت 618.~~
	~~# امین، سیّدحسن. «تأملی در مفهوم، مختصات و انواع آزادی»، '''''ماهنامه‌حافظ'''''. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63~~.

			(2) مانند حدیث: السعید سعید فی بطن‌الله و الشقی شقی فی بطن امه.

			== مآخذ ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			دانشنامه ایران

			== نویسنده مقاله ==
	سیدحسن امین		سیدحسن امین

Samei در ‏۱۸ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۱۶

2024-12-18T16:16:21Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «'''آزادي،''' در فرهنگ اسلامي به‌طور عام و در حوزة علم كلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معناي اختيار مكلّف در انتخاب و برگزيدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختيار به‌كار مي‌رود. در سنّت ديني، سخن از اين است كه آيا خداوند، انسان را آزاد و م...» ایجاد کرد

2024-08-07T04:17:41Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''آزادي،''' در فرهنگ اسلامي به‌طور عام و در حوزة علم كلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معناي اختيار مكلّف در انتخاب و برگزيدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختيار به‌كار مي‌رود. در سنّت ديني، سخن از اين است كه آيا خداوند، انسان را آزاد و م...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''آزادي،''' در فرهنگ اسلامي به‌طور عام و در حوزة علم كلام (اعتقادات) به‌طور خاص، به‌معناي اختيار مكلّف در انتخاب و برگزيدن امور برابر دلخواه خود او در بحث جبر و اختيار به‌كار مي‌رود. در سنّت ديني، سخن از اين است كه آيا خداوند، انسان را آزاد و مختار آفريده است، يا در عالم زر براي هر يك از افراد بشر سرنوشتي محتوم رقم زده است؟ در اين‌جا مقصود از آزادي، آن است كه بشر در فعل و ترك امري آزاد و مختار باشد و بعد به‌واسطة دلايل و جهات نفع و خيريت، فعل را بر ترك ترجيح دهد، يا به‌عكس، با در نظر گرفتن زيان‌ها و مخاطره‌ها ترك را بر فعل مقدّم بدارد. اين مفهوم مثبت آزادي و اختيار، مؤيد اين عقيده است كه انسان با نظرورزي و انديشه، حق انتخاب در زيستن و كار كردن و روابط اجتماعي خود دارد. به‌عبارت ديگر، در اين بحث، اختيار به‌معناي آزادي ناشي از انديشه و انتخاب سنجيده و نه صرفِ اراده و تصميم شخصي است.

در قرآن كه نخستين مرجع مسلمانان براي فهم بحث جبر و اختيار است، نزديك چهل آيه وجود دارد كه ظاهر آن‌ها حاكي از عدم اختيار بشر است. براي مثال يك‌جا به‌صراحت مي‌گويد كه بشر از خود اختياري ندارد و هرچه خداوند اراده كند، همان خواهد شد: و ما تشاءُون الّا ما يشاء الله.1 امّا در مقابل، آيات بسياري نيز هست كه ضلالت و گمراهي افراد بشر را در نتيجة سوءاختيار آنان دانسته است،2 كه همه اين مفهوم را تكرار و تأييد مي‌كنند كه خداوند به كسي ستم نمي‌كند، ولي مردم به خويش ستم مي‌كنند. باري، احاديث اسلامي هم كه دومين مرجع مهم شرح و تفصيل اصول و فروع اسلام‌اند، بر دو دسته‌اند، بعضي فساد و تباهي و گمراهي بشر را مولود انتخاب و اعمال خود او مي‌داند و بعضي سعادت و شقاوت را معلول مشيت الهي مي‌گمارد و به‌عبارت ديگر هدايت را موقوف به ارادة خدا مي‌كند.3 در حوزة علم كلام، معتزليان به آزادي و اختيار بشر معتقدند و مي‌گويند بشر در افعال ارادي خود، اختيار تام دارد، و اشعريان به جبر معتقدند و مي‌گويند بشر به هيچ روي قدرت بر فعل ـ چه به نحو مؤثر، چه به‌صورت كسب ـ ندارد و در ظهور فعل، ميان انسان و جماد، تفاوتي نيست و هرچه از انسان به‌ظهور رسد، فعل و كردة خداوند است. شيعيان با قبول اصل «امر بين الامرين» معتقدند كه خدا بشر را مجبور كرد كه مختار باشد!4 هم‌چنين حكيمان، عارفان و شاعران مسلمان نيز بر دو دسته‌اند، چنان‌كه مولوي گاهي در مقامي به جبر مي‌گرايد و مي‌گويد: ما همه شيران ولي شير علم / حمله‌مان از باد باشد دم به دم5، و گاهي بر آزاد و مختاربودن انسان تأكيد مي‌ورزد و مي‌گويد: اين‌كه گويي اين كنم يا آن كنم / اين دليل اختيار است اي صنم6، و در جاي ديگر در همين مقام مي‌گويد: سعي، شكر نعمتش قدرت بود/ جبر تو، انكار آن نعمت بود7.

مولوي با آن‌كه از نظر فلسفي به‌تصريح به اختيار بشر قائل است و سعي و كوشش و مجاهدت و پويش را براي كسب كمال واجب مي‌داند و از اين رهگذر، «جبر مذموم» را مستلزم ترك مجاهدت بلكه ترك طاعت و عبادت مي‌شناسد، امّا از منظر عرفاني به «جبر محمود» معتقد است؛ يعني اين‌كه عارف به‌قول هجويري اختيار و تقدير حق را بر اختيار و تدبير خود ترجيح بدهد.8 پس عارف مي‌داند كه به جبر و اضطرار اموري بر او تحميل شده و از اين رهگذر از يك سوي براي رهاي از آن‌چه بدان گرفتار است، به الحاح و زاري و دعا و نيايش به درگاه خداوند مي‌پردازد و از سوي ديگر از اين‌كه در مواردي به سوءاختيار و انتخاب خويش مرتكب كارهاي ناشايسته شده است، احساس شرمساري و خجلت در پيشگاه خداوند مي‌كند؛ چنان‌كه مولوي مي‌گويد: زاريِ ما شد دليل اضطرار.9

از لحاظ حقوقي مفهوم آزادي و انواع مختلف آزادي‌هاي سياسي و مدني، به‌حقيقت از آن‌جا سرچشمه مي‌گيرد كه آيا حكومت تا چه اندازه حق دارد كه در انتخاب و آزادي شهروندان محدوديت ايجاد كند و شهروند تا چه اندازه مستحق است كه از مداخلة حكومت در امان بماند و در زيستن و انجام‌دادن كارها به خواستة خود آزادي داشته باشد؟ اين مباحث كه در روابط شهروندان با حكومت در حقوق داخلي كشورها ضمن قوانين اساسي دولت‌ها حل‌ مي‌شود و همان آزادي‌هايي است كه در فرمان امام علي به مالك اشتر، رسالة‌الحقوق امام سجاد و كتاب‌هاي روايي و عرفاني به‌صورت توصيه‌هاي اخلاقي ذكر شده، بعدها در متن متمم قانون اساسي مشروطيت 1325 ق و قانون اساسي جمهوري اسلامي 1358 تضمين شده است.10

'''مآخذ:'''

# سورة انسان، آية 30.
# مانند آية 44 سورة يونس، آية 14 سورة اسراء و آية 101 سورة هود.
# مانند حديث: السعيد سعيد في بطن‌الله و الشقي شقي في بطن امه.
# جعفري تبريزي، محمّدتقي. '''''جبر و اختيار'''''. شركت سهامي انتشار، 1342.
# '''''مثنوي'''''. دفتر اول، بيت 38.
# '''''همان'''''. دفتر اول، بيت 1327.
# '''''همان‌'''''. دفتر اول، بيت 938.
# هجويري. '''''كشف‌المحجوب'''''. چاپ ژوكوفسكي، طهوري، 1358، ص 503.
# '''''مثنوي'''''. دفتر اول، بيت 618.
# امين، سيّدحسن. «تأملي در مفهوم، مختصات و انواع آزادي»، '''''ماهنامة‌حافظ'''''. ش 8 (آبان 1383)، ص 54 ـ63.

سیدحسن امین