آموزش و پرورش در دوره سلجوقیان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samei: /* نیز نگاه کنید به */

2026-02-20T09:44:20Z

نیز نگاه کنید به

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۴
خط ۳:		خط ۳:
	طغرل بیک که از نوادگان [[سلجوقیان\|سلجوق]] بود بعد از پیروزی بر امرای [[سامانیان\|سامانی]] و [[غزنویان\|غزنوی]]، در سال ۴۴۷ ق وارد بغداد شد و حکومت [[آل بویه]] را در بغداد برانداخت. خلیفه عباسی خطبه به نام او خواند و لقب سلطان به او عطا کرد. وزیر طغرل بیک، ابونصر منصور بن محمد کندری مردی کاردان و مسلط به دو زبان [[فارسی]] و [[عربی]] بود که مذهب ابوحنیفه داشت و به شیعیان و شافعیان سخت می‌گرفت. بعد از طغرل بیک، الب ارسلان و ملکشاه به قدرت رسیدند. این دوران زمان اوج قدرت [[سلجوقیان]] بود. بعد از این دو پادشاه، [[سلجوقیان]] رو به ضعف نهادند.		طغرل بیک که از نوادگان [[سلجوقیان\|سلجوق]] بود بعد از پیروزی بر امرای [[سامانیان\|سامانی]] و [[غزنویان\|غزنوی]]، در سال ۴۴۷ ق وارد بغداد شد و حکومت [[آل بویه]] را در بغداد برانداخت. خلیفه عباسی خطبه به نام او خواند و لقب سلطان به او عطا کرد. وزیر طغرل بیک، ابونصر منصور بن محمد کندری مردی کاردان و مسلط به دو زبان [[فارسی]] و [[عربی]] بود که مذهب ابوحنیفه داشت و به شیعیان و شافعیان سخت می‌گرفت. بعد از طغرل بیک، الب ارسلان و ملکشاه به قدرت رسیدند. این دوران زمان اوج قدرت [[سلجوقیان]] بود. بعد از این دو پادشاه، [[سلجوقیان]] رو به ضعف نهادند.

	در دوره [[سلجوقیان]] ادبیات و هنر ایران رو به کمال رفت. گویندگانی مانند [[فخرالدین اسعد گرگانی\|فخر الدین گرگانی]]، [[خیام نیشابوری\|عمرخیام]]، [[ناصر خسرو\|ناصرخسرو]]، [[انوری]] و [[هجویری\|جلالی هجویری]] از مشاهیر این دوره‌اند<ref>معین، محمد (1362)، '''''فرهنگ فارسی'''''، تهران: امیر کبیر، ج ۵، ص ۷۸۰.</ref>. «از نظر سیاسی این دوران مقارن بود با پیشرفت دولت [[سلجوقیان\|سلجوقی]] و تشکیل یک دولت واحد متمرکز، که نتیجه‌اش از بین رفتن حکومت‌های محلی ایرانی بود. از نظر دینی مقارن با تقویت یک مذهب خاص و رسمی و حمایت بی‌دریغ از آن، و از نظر فکری مقارن با مبارزه بسیار شدید [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد\|امام محمد غزالی]] با فلسفه و تشکیک او در قدرت عقل و اندیشه دریافتن راه صواب بود»<ref name=":0">محمدی، محمد (1352)، «سیر اندیشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابوریحان و پس از او»، '''''نشریه دانشکده الهیات'''''، شماره ۱۶-۱۳، ص 22.</ref><ref>نورالله ~~کسایی، همان،~~ ص 22</ref>.		در دوره [[سلجوقیان]] ادبیات و هنر ایران رو به کمال رفت. گویندگانی مانند [[فخرالدین اسعد گرگانی\|فخر الدین گرگانی]]، [[خیام نیشابوری\|عمرخیام]]، [[ناصر خسرو\|ناصرخسرو]]، [[انوری]] و [[هجویری\|جلالی هجویری]] از مشاهیر این دوره‌اند<ref>معین، محمد (1362)، '''''فرهنگ فارسی'''''، تهران: امیر کبیر، ج ۵، ص ۷۸۰.</ref>. «از نظر سیاسی این دوران مقارن بود با پیشرفت دولت [[سلجوقیان\|سلجوقی]] و تشکیل یک دولت واحد متمرکز، که نتیجه‌اش از بین رفتن حکومت‌های محلی ایرانی بود. از نظر دینی مقارن با تقویت یک مذهب خاص و رسمی و حمایت بی‌دریغ از آن، و از نظر فکری مقارن با مبارزه بسیار شدید [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد\|امام محمد غزالی]] با فلسفه و تشکیک او در قدرت عقل و اندیشه دریافتن راه صواب بود»<ref name=":0">محمدی، محمد (1352)، «سیر اندیشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابوریحان و پس از او»، '''''نشریه دانشکده الهیات'''''، شماره ۱۶-۱۳، ص 22.</ref><ref name=":1">کسایی، نورالله (1374)، '''''مدارس نظامیه و تاثیرات علمی و اجتماعی آن''،''' تهران: امیرکبیر، شرکت کتابهای جیبی فرانکلین، ص 22</ref>.

	در زمینه ریاضی و نجوم، [[خیام نیشابوری\|حکیم عمرخیام نیشابوری]] (۵۱۷ ق) از دوستان نزدیک نظام‌الملک بود که با رباعیات و تحقیقات در جبر و مقابله شهرت یافت. در حکمت، یحیی بن حبش معروف به [[شهاب الدین سهروردی]] مقتول به سال ۵۸۷ ق مبدع حکمت الاشراق و امام فخررازی که علاوه بر حکمت و فلسفه، در طب، نجوم، فقه، کلام و تفسیر نیز دستی قوی داشت، از پیشتازان علوم عقلی بودند.		در زمینه ریاضی و نجوم، [[خیام نیشابوری\|حکیم عمرخیام نیشابوری]] (۵۱۷ ق) از دوستان نزدیک نظام‌الملک بود که با رباعیات و تحقیقات در جبر و مقابله شهرت یافت. در حکمت، یحیی بن حبش معروف به [[شهاب الدین سهروردی]] مقتول به سال ۵۸۷ ق مبدع حکمت الاشراق و امام فخررازی که علاوه بر حکمت و فلسفه، در طب، نجوم، فقه، کلام و تفسیر نیز دستی قوی داشت، از پیشتازان علوم عقلی بودند.
خط ۲۱:		خط ۲۱:
	تعصب خواجه نظام‌الملک نسبت به مذهب [[شافعی]] به حدی بود که نظامیه‌ها را به علما و پیروان این مذهب اختصاص داد. هنگامی که سلطان ملکشاه در محله کران [[اصفهان]] مدرسه‌ای بنا کرد و آن را به پیروان هر دو فرقه حنفیان و [[شافعی\|شافعیان]] اختصاص داد و خواست که پیروان هر دو مذهب به طور مساوی در مدرسه باشند، هنگام نوشتن کتیبه سر در مدرسه خواستند که نام ابوحنیفه را مقدم بر نام امام [[شافعی]] بنویسند (زیرا ملکشاه مذهب حنفی داشت)؛ خواجه نظام‌الملک نگذاشت. سلطان گفت که هر طور خواجه صلاح بداند و راضی باشد، همان گونه عمل شود. پس از مدتی که نوشتن کتیبه به تأخیر افتاد سرانجام قرار بر این شد که بنویسند:<blockquote>«وقف علی اصحاب الامامین».</blockquote>کم‌کم در چنین فضایی، آزادی عقیده و مذهب از بین رفت و گروه‌های اقلیت مانند [[اسماعیلیه\|اسماعیلیان]] پنهانی به تبلیغ پرداختند. [[اسماعیلیه\|اسماعیلیان]] برای از بین بردن دشمنان و مخالفان خود از هیچ کوششی روی گردان نبودند. آنها علاوه بر تبلیغات قلمی خود به مبارزه مسلحانه، تطمیع، تهدید و ترور شخصیت‌ها نیز می‌پرداختند.		تعصب خواجه نظام‌الملک نسبت به مذهب [[شافعی]] به حدی بود که نظامیه‌ها را به علما و پیروان این مذهب اختصاص داد. هنگامی که سلطان ملکشاه در محله کران [[اصفهان]] مدرسه‌ای بنا کرد و آن را به پیروان هر دو فرقه حنفیان و [[شافعی\|شافعیان]] اختصاص داد و خواست که پیروان هر دو مذهب به طور مساوی در مدرسه باشند، هنگام نوشتن کتیبه سر در مدرسه خواستند که نام ابوحنیفه را مقدم بر نام امام [[شافعی]] بنویسند (زیرا ملکشاه مذهب حنفی داشت)؛ خواجه نظام‌الملک نگذاشت. سلطان گفت که هر طور خواجه صلاح بداند و راضی باشد، همان گونه عمل شود. پس از مدتی که نوشتن کتیبه به تأخیر افتاد سرانجام قرار بر این شد که بنویسند:<blockquote>«وقف علی اصحاب الامامین».</blockquote>کم‌کم در چنین فضایی، آزادی عقیده و مذهب از بین رفت و گروه‌های اقلیت مانند [[اسماعیلیه\|اسماعیلیان]] پنهانی به تبلیغ پرداختند. [[اسماعیلیه\|اسماعیلیان]] برای از بین بردن دشمنان و مخالفان خود از هیچ کوششی روی گردان نبودند. آنها علاوه بر تبلیغات قلمی خود به مبارزه مسلحانه، تطمیع، تهدید و ترور شخصیت‌ها نیز می‌پرداختند.

	فاطمیان مصر در نیمه دوم قرن چهارم هجری جامع الازهر را بنا نهادند. پس از مدت کوتاهی به فرمان خلیفه فاطمی (۳۸۵-۳۶۵ ق) این مرکز به یک مؤسسه آموزشی تبدیل شد<ref>فیلیپ، حتی، '''''تاریخ عرب'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تبریز: شفق تبریز، جلد2، ص ۷۸۸.</ref>. در آنجا هر گروه از طلاب رواق خاصی داشتند؛ مانند رواق شامیان، رواق ایرانیان و رواق مغربیان. آنها پس از تعلیمات لازم، برای تبلیغ روانه شهرهای خود می‌شدند. در ایران قبل از قرن چهارم هجری بزرگان و علما برای ترویج مذهب خود و مقابله با مخالفان اقدام به تأسیس مدرسه می‌کردند. این گونه اقدامات در این دوره به شدت رواج یافت. سیاست زیرکانه خواجه نظام‌الملک چنین بود: <blockquote>«اگر در شهری کسی را می‌یافت که در دانش سر آمد شده بود، برای او مدرسه بنا می‌کرد و موقوفاتی قرار می‌داد و کتابخانه تأسیس می‌کرد. اگر استعداد تدریس و تعلیم در دانشمندی می‌دید، او را در کارهایش بی‌نیاز می‌کرد. گاهی چنین دانشمندی را به شهری که از زیور فضل برهنه بود روانه می‌کرد تا حق را پایدار و باطل را نابود کند»<ref>بنداری اصفهانی، زبده‌النصر، ص ۶۶.</ref><ref>سلطان زاده، محمد( 1364)، '''''تاریخ مدارس در ایران ( از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون)،''''' تهران: نشر آگاه، سپهر خرد، ص ۱۱۵.</ref>.</blockquote>همواره معروفترین علمای عصر را برای تدریس در نظامیه بغداد که از مشهورترین نظامیه‌ها بود بر می‌گزیدند. ساخت بنای این مدرسه در ۴۵۷ ق آغاز شد و در ۴۵۹ ق پایان یافت. ابواسحق شیرازی به عنوان نخستین مدرس مدرسه نظامیه بغداد برگزیده شد. او در روز افتتاح مدرسه به دلیل دریافت خبری مبنی بر غصبی بودن زمین مدرسه نظامیه حاضر نشد در مراسم افتتاحیه شرکت کند. به ناچار مسئولیت تدریس در مدرسه را به ابی نصر صباغ، صاحب کتاب شامل، سپردند. پس از آنکه خواجه نظام‌الملک از ماجرا مطلع شد، با تلاش زیاد رضایت ابواسحق شیرازی را جلب کرد و او پس از بیست روز در نظامیه بغداد مشغول به تدریس شد. با آنکه نظامیه [[نیشابور]] پیش از نظامیه بغداد بنا شده بود و نیز نظامیه بصره از نظامیه بغداد «نیکوتر و بزرگ‌تر بوده است»<ref>هندوشاه نخجوانی، تجارب السلف، ص ۲۷۱؛ </ref><ref~~>نورالله کسایی، همان.<~~/~~ref~~>، اما هیج یک به منزلت نظامیه بغداد نرسیدند. در این باب گفته‌اند که حتی برخی از علمای غیر[[شافعی]] برای احراز مقام تدریس در آنجا تغییر مذهب می‌دادند. زیرا نظامیه‌ها تنها به شافعیان اختصاص داشتند. احمدبن علی بن برهان (م ۵۱۸ ق)، که حنفی مذهب بود، برای کسب امتیاز تدریس [[شافعی\|مذهب شافعی]] را پذیرفت.		فاطمیان مصر در نیمه دوم قرن چهارم هجری جامع الازهر را بنا نهادند. پس از مدت کوتاهی به فرمان خلیفه فاطمی (۳۸۵-۳۶۵ ق) این مرکز به یک مؤسسه آموزشی تبدیل شد<ref>فیلیپ، حتی، '''''تاریخ عرب'''''، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تبریز: شفق تبریز، جلد2، ص ۷۸۸.</ref>. در آنجا هر گروه از طلاب رواق خاصی داشتند؛ مانند رواق شامیان، رواق ایرانیان و رواق مغربیان. آنها پس از تعلیمات لازم، برای تبلیغ روانه شهرهای خود می‌شدند. در ایران قبل از قرن چهارم هجری بزرگان و علما برای ترویج مذهب خود و مقابله با مخالفان اقدام به تأسیس مدرسه می‌کردند. این گونه اقدامات در این دوره به شدت رواج یافت. سیاست زیرکانه خواجه نظام‌الملک چنین بود: <blockquote>«اگر در شهری کسی را می‌یافت که در دانش سر آمد شده بود، برای او مدرسه بنا می‌کرد و موقوفاتی قرار می‌داد و کتابخانه تأسیس می‌کرد. اگر استعداد تدریس و تعلیم در دانشمندی می‌دید، او را در کارهایش بی‌نیاز می‌کرد. گاهی چنین دانشمندی را به شهری که از زیور فضل برهنه بود روانه می‌کرد تا حق را پایدار و باطل را نابود کند»<ref>بنداری اصفهانی، زبده‌النصر، ص ۶۶.</ref><ref>سلطان زاده، محمد( 1364)، '''''تاریخ مدارس در ایران ( از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون)،''''' تهران: نشر آگاه، سپهر خرد، ص ۱۱۵.</ref>.</blockquote>همواره معروفترین علمای عصر را برای تدریس در نظامیه بغداد که از مشهورترین نظامیه‌ها بود بر می‌گزیدند. ساخت بنای این مدرسه در ۴۵۷ ق آغاز شد و در ۴۵۹ ق پایان یافت. ابواسحق شیرازی به عنوان نخستین مدرس مدرسه نظامیه بغداد برگزیده شد. او در روز افتتاح مدرسه به دلیل دریافت خبری مبنی بر غصبی بودن زمین مدرسه نظامیه حاضر نشد در مراسم افتتاحیه شرکت کند. به ناچار مسئولیت تدریس در مدرسه را به ابی نصر صباغ، صاحب کتاب شامل، سپردند. پس از آنکه خواجه نظام‌الملک از ماجرا مطلع شد، با تلاش زیاد رضایت ابواسحق شیرازی را جلب کرد و او پس از بیست روز در نظامیه بغداد مشغول به تدریس شد. با آنکه نظامیه [[نیشابور]] پیش از نظامیه بغداد بنا شده بود و نیز نظامیه بصره از نظامیه بغداد «نیکوتر و بزرگ‌تر بوده است»<ref>هندوشاه نخجوانی، تجارب السلف، ص ۲۷۱؛ </ref><ref name=":1" />، اما هیج یک به منزلت نظامیه بغداد نرسیدند. در این باب گفته‌اند که حتی برخی از علمای غیر[[شافعی]] برای احراز مقام تدریس در آنجا تغییر مذهب می‌دادند. زیرا نظامیه‌ها تنها به شافعیان اختصاص داشتند. احمدبن علی بن برهان (م ۵۱۸ ق)، که حنفی مذهب بود، برای کسب امتیاز تدریس [[شافعی\|مذهب شافعی]] را پذیرفت.

	نظامیه بغداد تا سال ۶۳۰ قمری، یعنی سال تأسیس مدرسه مستنصریه، موقعیت ممتاز خود را حفظ کرد. در آن سال مدرسه مستنصریه افتتاح شد. مهمترین امتیاز مستنصریه نسبت به مدارس نظامیه این بود که این مدرسه فقط مخصوص یک مذهب نبود؛ بلکه پیروان چهار مذهب [[اهل سنت و جماعت\|اهل سنت]] هر یک ایوان خاصی در مسجد و مدرسه داشتند. در این مدرسه علاوه بر آشپزخانه، وضو خانه، داروخانه و دیگر تأسیسات لازم، گرمابه‌ای هم برای طلاب ساخته بودند و همراه با تأمین تمامی نیازهای طلاب به آنها شهریه‌ای هم پرداخت می‌شد. به غیر از بغداد و [[نیشابور]]، شهرهای [[اصفهان]]، بلخ، هرات، مرو، آمل و موصل نیز دارای نظامیه بودند. در برخی منابع به تعداد زیاد این گونه مدارس اشاره شده است. نظامیه‌ها تنها مدارسی نیستند که نظام‌الملک بنا کرد؛ بلکه او در بسیاری از شهرها مدرسه ساخت. برخی از این مدرسه‌ها به نام مدرس یا محل بنای آنها خوانده می‌شد؛ مثلاً مدارس [[اصفهان]] به خاطر مدرسان آنها (صدرالدین) به صدریه مشهور بودند<ref>نفیسی، سعید، «مدرسه نظامیه بغداد»، '''''مجله مهر'''''، 2(2)، ص ۱۸.</ref>. ابوشامه در این باره چنین گفته است: <blockquote>«مدرسه‌هایی که نظام‌الملک ساخت در سراسر جهان زبانزد اند: هیچ شهر و روستایی از این مدرسه‌ها تهی نیست. حتی در جزیره ابن عمر که در گوشه دوردستی از جهان قرار گرفته است و چندان سرنشینی ندارد، مدرسه‌ای بزرگ ساخته شده است که اکنون آن را مدرسه «رضی الدین» می‌خوانند»<ref>حمد شلبی، '''''تاریخ آموزش در اسلام'''''، ص ۱۰۱.</ref>.</blockquote>خواجه نظام‌الملک علاوه بر مدارس علمیه در برخی از شهرها مسجد و خانقاه هم بنا کرد. بسیاری از وزیران و امیران و حکام از نظام‌الملک در ساختن مدارس تقلید کردند؛ مثلاً تاج الملک (مقتول ۴۵۸ ق) که از رقیبان نظام‌الملک بود مدرسه تاجیه را در بغداد ساخت<ref>ابن الأثير (1385)، '''''الكامل فی التاريخ،''''' بیروت: دار صادر، دار بیروت ج ۱۷، ص ۱۹۳.</ref><ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص 308.</ref><ref>مصاحب، غلامحسین، '''''دائرةالمعارف فارسی،''''' تهران: انتشارات فرانکلین، ج 1، ص ۹۵۱.</ref><ref>سلطان زاده، محمد( 1364)، '''''تاریخ مدارس در ایران ( از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون)،''''' تهران: نشر آگاه، سپهر خرد، ص ۱۲۳.</ref>. مدارسی که به دستور نظام‌الملک ساخته شدند ظاهراً بر دو گونه بودند: مدارسی در حکم مدارس ابتدایی و متوسطه که در شهرهای کوچگ و قرای پرجمعیت بنا می‌شدند و دیگر مدارس بزرگی که مرکز تعلیمات عالیه بود و در شهرهای بزرگ تأسیس می‌شدند.		نظامیه بغداد تا سال ۶۳۰ قمری، یعنی سال تأسیس مدرسه مستنصریه، موقعیت ممتاز خود را حفظ کرد. در آن سال مدرسه مستنصریه افتتاح شد. مهمترین امتیاز مستنصریه نسبت به مدارس نظامیه این بود که این مدرسه فقط مخصوص یک مذهب نبود؛ بلکه پیروان چهار مذهب [[اهل سنت و جماعت\|اهل سنت]] هر یک ایوان خاصی در مسجد و مدرسه داشتند. در این مدرسه علاوه بر آشپزخانه، وضو خانه، داروخانه و دیگر تأسیسات لازم، گرمابه‌ای هم برای طلاب ساخته بودند و همراه با تأمین تمامی نیازهای طلاب به آنها شهریه‌ای هم پرداخت می‌شد. به غیر از بغداد و [[نیشابور]]، شهرهای [[اصفهان]]، بلخ، هرات، مرو، آمل و موصل نیز دارای نظامیه بودند. در برخی منابع به تعداد زیاد این گونه مدارس اشاره شده است. نظامیه‌ها تنها مدارسی نیستند که نظام‌الملک بنا کرد؛ بلکه او در بسیاری از شهرها مدرسه ساخت. برخی از این مدرسه‌ها به نام مدرس یا محل بنای آنها خوانده می‌شد؛ مثلاً مدارس [[اصفهان]] به خاطر مدرسان آنها (صدرالدین) به صدریه مشهور بودند<ref>نفیسی، سعید، «مدرسه نظامیه بغداد»، '''''مجله مهر'''''، 2(2)، ص ۱۸.</ref>. ابوشامه در این باره چنین گفته است: <blockquote>«مدرسه‌هایی که نظام‌الملک ساخت در سراسر جهان زبانزد اند: هیچ شهر و روستایی از این مدرسه‌ها تهی نیست. حتی در جزیره ابن عمر که در گوشه دوردستی از جهان قرار گرفته است و چندان سرنشینی ندارد، مدرسه‌ای بزرگ ساخته شده است که اکنون آن را مدرسه «رضی الدین» می‌خوانند»<ref>حمد شلبی، '''''تاریخ آموزش در اسلام'''''، ص ۱۰۱.</ref>.</blockquote>خواجه نظام‌الملک علاوه بر مدارس علمیه در برخی از شهرها مسجد و خانقاه هم بنا کرد. بسیاری از وزیران و امیران و حکام از نظام‌الملک در ساختن مدارس تقلید کردند؛ مثلاً تاج الملک (مقتول ۴۵۸ ق) که از رقیبان نظام‌الملک بود مدرسه تاجیه را در بغداد ساخت<ref>ابن الأثير (1385)، '''''الكامل فی التاريخ،''''' بیروت: دار صادر، دار بیروت ج ۱۷، ص ۱۹۳.</ref><ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص 308.</ref><ref>مصاحب، غلامحسین، '''''دائرةالمعارف فارسی،''''' تهران: انتشارات فرانکلین، ج 1، ص ۹۵۱.</ref><ref>سلطان زاده، محمد( 1364)، '''''تاریخ مدارس در ایران ( از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون)،''''' تهران: نشر آگاه، سپهر خرد، ص ۱۲۳.</ref>. مدارسی که به دستور نظام‌الملک ساخته شدند ظاهراً بر دو گونه بودند: مدارسی در حکم مدارس ابتدایی و متوسطه که در شهرهای کوچگ و قرای پرجمعیت بنا می‌شدند و دیگر مدارس بزرگی که مرکز تعلیمات عالیه بود و در شهرهای بزرگ تأسیس می‌شدند.
خط ۱۰۲:		خط ۱۰۲:
	== نویسنده مقاله ==		== نویسنده مقاله ==
	حسن ملک		حسن ملک
			[[رده:تعلیم و تربیت]]

Samei: /* مآخذ */

2026-02-20T09:14:06Z

مآخذ

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۱۴
خط ۸۵:		خط ۸۵:
	درباره دختران، [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد\|غزالی]] محرومیت آنان را در جامعه آن روز متذکر می‌شود و توصیه می‌کند که به آنان با احساس و مدارا رفتار شود و همین که به سن بلوغ رسیدند، شوهرشان دهند. [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد\|غزالی]] محل تربیت را خانه و سپس مکتب می‌داند. از نظر او، شاگرد باید معلم را گرامی دارد و از پدر عزیزتر. زیرا پدر سبب زندگی فانی و استاد موجب زندگی باقی است. معلم باید با تقوا و نیکوکار باشد<ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص 347-349.</ref><ref>صدیق، عیسی (1319)، '''''تاریخ مختصر آموزش و پرورش'''''، تهران: شرکت طبع تهران، ص ۳۳۰.</ref>.		درباره دختران، [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد\|غزالی]] محرومیت آنان را در جامعه آن روز متذکر می‌شود و توصیه می‌کند که به آنان با احساس و مدارا رفتار شود و همین که به سن بلوغ رسیدند، شوهرشان دهند. [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد\|غزالی]] محل تربیت را خانه و سپس مکتب می‌داند. از نظر او، شاگرد باید معلم را گرامی دارد و از پدر عزیزتر. زیرا پدر سبب زندگی فانی و استاد موجب زندگی باقی است. معلم باید با تقوا و نیکوکار باشد<ref>الماسی، علی محمد(1374)، '''''تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران'''''، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ص 347-349.</ref><ref>صدیق، عیسی (1319)، '''''تاریخ مختصر آموزش و پرورش'''''، تهران: شرکت طبع تهران، ص ۳۳۰.</ref>.

	نیز نگاه کنید به		== نیز نگاه کنید به ==

			* [[تعلیم و تربیت در نخستین حکومت‌های مستقل ایرانی]]
			* [[حمله مغول به ایران]]
			* [[آموزش و پرورش در دوره ایلخانان]]
			* [[سلسله‌های حاکم بر ایران از دوره ایلخانان تا حمله تیمور]]
			* [[آموزش و پرورش در دوره تیموریان]]
			* [[آموزش و پرورش در دوره صفویان]]

	== مآخذ ==		== مآخذ ==
			<references />

			== منبع اصلی ==
			ملک، حسن (1387). کتاب ایران: تاریخ آموزش و پرورش در ایران. ویراستاری مرضیه مرآت نیا. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی].

			== نویسنده مقاله ==
			حسن ملک

Samei: /* نهضت احداث مدارس */

2026-02-20T09:05:46Z

نهضت احداث مدارس

نمایش تغییرات

Samei در ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۴

2026-02-20T08:34:14Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۳۴
خط ۳:		خط ۳:
	طغرل بیک که از نوادگان [[سلجوقیان\|سلجوق]] بود بعد از پیروزی بر امرای [[سامانیان\|سامانی]] و [[غزنویان\|غزنوی]]، در سال ۴۴۷ ق وارد بغداد شد و حکومت [[آل بویه]] را در بغداد برانداخت. خلیفه عباسی خطبه به نام او خواند و لقب سلطان به او عطا کرد. وزیر طغرل بیک، ابونصر منصور بن محمد کندری مردی کاردان و مسلط به دو زبان [[فارسی]] و [[عربی]] بود که مذهب ابوحنیفه داشت و به شیعیان و شافعیان سخت می‌گرفت. بعد از طغرل بیک، الب ارسلان و ملکشاه به قدرت رسیدند. این دوران زمان اوج قدرت [[سلجوقیان]] بود. بعد از این دو پادشاه، [[سلجوقیان]] رو به ضعف نهادند.		طغرل بیک که از نوادگان [[سلجوقیان\|سلجوق]] بود بعد از پیروزی بر امرای [[سامانیان\|سامانی]] و [[غزنویان\|غزنوی]]، در سال ۴۴۷ ق وارد بغداد شد و حکومت [[آل بویه]] را در بغداد برانداخت. خلیفه عباسی خطبه به نام او خواند و لقب سلطان به او عطا کرد. وزیر طغرل بیک، ابونصر منصور بن محمد کندری مردی کاردان و مسلط به دو زبان [[فارسی]] و [[عربی]] بود که مذهب ابوحنیفه داشت و به شیعیان و شافعیان سخت می‌گرفت. بعد از طغرل بیک، الب ارسلان و ملکشاه به قدرت رسیدند. این دوران زمان اوج قدرت [[سلجوقیان]] بود. بعد از این دو پادشاه، [[سلجوقیان]] رو به ضعف نهادند.

	در دوره [[سلجوقیان]] ادبیات و هنر ایران رو به کمال رفت. گویندگانی مانند [[فخرالدین اسعد گرگانی\|فخر الدین گرگانی]]، [[خیام نیشابوری\|عمرخیام]]، [[ناصر خسرو\|ناصرخسرو]]، [[انوری]] و [[هجویری\|جلالی هجویری]] از مشاهیر این دوره‌اند<ref>معین، محمد (1362)، '''''فرهنگ فارسی'''''، تهران: امیر کبیر، ج ۵، ص ۷۸۰.</ref>. «از نظر سیاسی این دوران مقارن بود با پیشرفت دولت سلجوقی و تشکیل یک دولت واحد متمرکز، که نتیجه‌اش از بین رفتن حکومت‌های محلی ایرانی بود. از نظر دینی مقارن با تقویت یک مذهب خاص و رسمی و حمایت بی‌دریغ از آن، و از نظر فکری مقارن با مبارزه بسیار شدید امام محمد غزالی با فلسفه و تشکیک او در قدرت عقل و اندیشه دریافتن راه صواب ~~بود~~<ref name=":0">محمد ~~محمدی،~~ «سیر اندیشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابوریحان و پس از او»، نشریه دانشکده ~~الهیات،~~ شماره ۱۶-۱۳، ~~۱۳۵۲،~~ ص ~~22؛~~ نورالله کسایی، همان، ص 22</ref>.^{۲}» در زمینه ریاضی و نجوم، حکیم عمرخیام نیشابوری (۵۱۷ ق) از دوستان نزدیک نظام‌الملک بود که با رباعیات و تحقیقات در جبر و مقابله شهرت یافت. در حکمت، یحیی بن حبش معروف به شهاب الدین سهروردی مقتول به سال ۵۸۷ ق مبدع حکمت الاشراق و امام فخررازی که علاوه بر حکمت و فلسفه، در طب، نجوم، فقه، کلام و تفسیر نیز دستی قوی داشت، از پیشتازان علوم عقلی بودند.		در دوره [[سلجوقیان]] ادبیات و هنر ایران رو به کمال رفت. گویندگانی مانند [[فخرالدین اسعد گرگانی\|فخر الدین گرگانی]]، [[خیام نیشابوری\|عمرخیام]]، [[ناصر خسرو\|ناصرخسرو]]، [[انوری]] و [[هجویری\|جلالی هجویری]] از مشاهیر این دوره‌اند<ref>معین، محمد (1362)، '''''فرهنگ فارسی'''''، تهران: امیر کبیر، ج ۵، ص ۷۸۰.</ref>. «از نظر سیاسی این دوران مقارن بود با پیشرفت دولت [[سلجوقیان\|سلجوقی]] و تشکیل یک دولت واحد متمرکز، که نتیجه‌اش از بین رفتن حکومت‌های محلی ایرانی بود. از نظر دینی مقارن با تقویت یک مذهب خاص و رسمی و حمایت بی‌دریغ از آن، و از نظر فکری مقارن با مبارزه بسیار شدید [[غزالی، امام ابوحامد محمد بن محمد\|امام محمد غزالی]] با فلسفه و تشکیک او در قدرت عقل و اندیشه دریافتن راه صواب بود»<ref name=":0">محمدی، محمد (1352)، «سیر اندیشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابوریحان و پس از او»، '''''نشریه دانشکده الهیات'''''، شماره ۱۶-۱۳، ص 22.</ref><ref>نورالله کسایی، همان، ص 22</ref>.

	دوره استیلای سلجوقی از اعصار مهم در تاریخ ادبیات فارسی به شمار می‌رود. زبان ~~فارسی،~~ زبان رسمی قلمرو وسیع سلجوقی گردید. شعر و نثر فارسی به موازات نظم و نثر ربی رواج یافت. ناصر خسرو قبادیانی (۴۸۱ ق) شاعر و جهانگرد معروف که به هیچ درباری انتساب نداشت، از شعرا و نویسندگان این دوره بود<ref name=":0" />.~~^{۳}~~		در زمینه ریاضی و نجوم، [[خیام نیشابوری\|حکیم عمرخیام نیشابوری]] (۵۱۷ ق) از دوستان نزدیک نظام‌الملک بود که با رباعیات و تحقیقات در جبر و مقابله شهرت یافت. در حکمت، یحیی بن حبش معروف به [[شهاب الدین سهروردی]] مقتول به سال ۵۸۷ ق مبدع حکمت الاشراق و امام فخررازی که علاوه بر حکمت و فلسفه، در طب، نجوم، فقه، کلام و تفسیر نیز دستی قوی داشت، از پیشتازان علوم عقلی بودند.

			دوره استیلای [[سلجوقیان\|سلجوقی]] از اعصار مهم در تاریخ ادبیات فارسی به شمار می‌رود. [[فارسی\|زبان فارسی]]، زبان رسمی قلمرو وسیع [[سلجوقیان\|سلجوقی]] گردید. [[شعر فارسی\|شعر]] و [[نثر فارسی]] به موازات نظم و نثر ربی رواج یافت. [[ناصر خسرو\|ناصر خسرو قبادیانی]] (۴۸۱ ق) شاعر و جهانگرد معروف که به هیچ درباری انتساب نداشت، از شعرا و نویسندگان این دوره بود<ref name=":0" />.

	=== نظام‌الملک و تأسیس مدارس نظامیه ===		=== نظام‌الملک و تأسیس مدارس نظامیه ===
	بغداد، پایتخت عباسیان در دوران هارون الرشید و مأمون، از نظر علمی و اجتماعی به اوج اعتلای خود رسید و دیگر مراکز علمی را تحت الشعاع قرار داد. تأسیس مراکز تحقیقاتی و بیت الحکمه بغداد و ترجمه و تدوین کتاب‌های متفاوت در این مراکز بیشتر بر اهمیت این شهر افزود. با انتقال مرکز خلافت از بغداد به سامره، در دوران معتصم، کم‌کم از اهمیت بغداد کاسته شد و شهرهای خراسان و ماوراءالنهر، که پایگاه قدرت سلجوقیان بود، از این لحاظ برِ بغداد پیشی گرفتند. در دوران ~~سلجوقیان،~~ دوباره به بغداد توجه شد. تأسیس مدارس نظامیه در بغداد، دوباره آن شهر را به مرکز تجمع دانشمندان و علما تبدیل کرد.		بغداد، پایتخت عباسیان در دوران هارون الرشید و مأمون، از نظر علمی و اجتماعی به اوج اعتلای خود رسید و دیگر مراکز علمی را تحت الشعاع قرار داد. تأسیس مراکز تحقیقاتی و بیت الحکمه بغداد و ترجمه و تدوین کتاب‌های متفاوت در این مراکز بیشتر بر اهمیت این شهر افزود. با انتقال مرکز خلافت از بغداد به سامره، در دوران معتصم، کم‌کم از اهمیت بغداد کاسته شد و شهرهای خراسان و ماوراءالنهر، که پایگاه قدرت [[سلجوقیان]] بود، از این لحاظ برِ بغداد پیشی گرفتند. در [[سلجوقیان\|دوران سلجوقیان]]، دوباره به بغداد توجه شد. تأسیس مدارس نظامیه در بغداد، دوباره آن شهر را به مرکز تجمع دانشمندان و علما تبدیل کرد.

	نظام‌الملک دوران کودکی را در طوس و نیشابور سپری کرد. او که از طبقه دهقانان بیهق بود، بیشتر ایام کودکی را به کسب علم و معرفت گذراند. آنگاه به منظور تحصیل دانش سفری به مرو کرد و توفیق زیارت عارف بزرگ، شیخ ابوسعید ابی الخیر، در میهنه نیشابور نصیبش شد که تحت تأثیر شیخ قرار گرفت. خواجه نظام‌الملک در آغاز جوانی مدتی در خدمت سلطان محمود غزنوی بود و در آنجا تحت تأثیر سیاست‌ها و تعصب دینی او قرار گرفت و بعد از اینکه به خدمت دولت سلجوقی در آمد همچنان تحت تأثیر سیاست‌های محمود قرار داشت<ref>همان، ص ۱۴؛ محمد سلطانزاده، همان، ص ۱۰۷</ref>.^{۴}

	~~خواجه~~ نظام‌الملک ~~یک شافعی مذهب متعصب هوادار خلافت عباسی بود~~ که ~~تمام نفوذ خود~~ را ~~برای ریشه کن کردن دیگر فرقه‌ها به ویژه اسماعیلیه~~ به ~~کار برد~~ و ~~در این راه از هیچ کوششی دریغ نکرد~~. ~~وی مدارس نظامیه را بدین~~ منظور ~~تأسیس~~ کرد که ~~بتواند دربرابر تبلیغات جامع الازهر مقاومت کند~~. ~~فاطمیان مصر، این مرکز را~~ در ~~اواسط قرن چهارم هجری تأسیس کرده بودند. خواجه با تمام قدرت نظامی~~ و ~~تبلیغی~~ و ~~صرف مال~~ و ~~اعمال زور، بر اسماعیلیه سخت گرفت. او حتی بخشی~~ از ~~کتاب سیاست نامه خود را~~ به ~~بدگویی از باطنه اختصاص داد. حسن صباح، که خواجه نظام‌الملک او را از~~ سلجوقیان ~~دور کرده بود، با دعوت اسماعیلیان به مصر رفت~~ و پس از ~~بازگشت به ایران رئیس این فرقه شد~~. قبل از او این سمت بر عهده ناصر خسرو قبادیانی بود. اولین هدف حسن صباح و فدائیانش کشتن خواجه نظام‌الملک بود که اجرا شد<ref>~~محمدی، همان،~~ ص ~~۱۶.~~</ref>.~~^{۵}~~		نظام‌الملک دوران کودکی را در طوس و [[نیشابور]] سپری کرد. او که از طبقه دهقانان بیهق بود، بیشتر ایام کودکی را به کسب علم و معرفت گذراند. آنگاه به منظور تحصیل دانش سفری به مرو کرد و توفیق زیارت عارف بزرگ، [[ابوسعید ابوالخیر\|شیخ ابوسعید ابی الخیر]]، در میهنه [[نیشابور]] نصیبش شد که تحت تأثیر شیخ قرار گرفت. خواجه نظام‌الملک در آغاز جوانی مدتی در خدمت سلطان محمود غزنوی بود و در آنجا تحت تأثیر سیاست‌ها و تعصب دینی او قرار گرفت و بعد از اینکه به خدمت دولت [[سلجوقیان\|سلجوقی]] در آمد همچنان تحت تأثیر سیاست‌های محمود قرار داشت<ref>محمدی، محمد (1352)، «سیر اندیشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابوریحان و پس از او»، '''''نشریه دانشکده الهیات'''''، شماره ۱۶-۱۳، ص ۱۴.</ref><ref>سلطان زاده، محمد( 1364)، '''''تاریخ مدارس در ایران ( از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون)،''''' تهران: نشر آگاه، سپهر خرد، ص ۱۰۷</ref>.

	~~اختلافات عمیق فرقه‌های شیعه با اهل سنت و اشعریه و معتزله و نیز برخوردهای داخلی مذاهب اربعه~~ به ویژه ~~پیروان شافعی~~ و ~~حنفی~~ در ~~تمام بلاد اسلامی به خصوص در خراسان، اصفهان و بغداد (مرکز خلافت)~~ از ~~مسائل رایج آن روزگار بود~~. ~~دیوان شاعرانی مانند سنایی و ناصرخسرو بازگو کننده~~ این ~~اختلافات دینی است~~. ~~پادشاهان تازه مسلمان سلجوقی~~ و ~~غالب خلفای بغداد، حنفی مذهب بودند~~ و ~~نظام‌الملک، بزرگترین رجل سیاسی این دوران، یک شافعی متعصب بود~~ و ~~عقیده داشت: «مسلمانان پاکیزه همه شافعی یا حنفی مذهب می‌باشند~~.~~»<ref>همان، ص ۱۸؛~~ سیاست ~~نامه، ص ۱۹۳~~.~~</ref>^{۶}~~ خواجه ~~قصد داشت که~~ با ~~حمایت~~ از مذهب شافعی و تأسیس پایگاه‌هایی برای پرورش مبلغان زبر دست، این مذهب را اشاعه دهد و دامنه فعالیت سایر مذاهب را محدود کند و به این ~~طریق وحدتی مذهبی در سراسر قلمرو سلجوقی و خلافت عباسی به وجود آورد~~. از ~~مختصات علمی~~ این ~~دوره، به ویژه نیمه دوم سده پنجم~~ و ~~سرتاسر قرن ششم، گسترش روزافزون مدارس دینی~~ در ~~نواحی اسلامی~~ و ~~تدریس و تتبع علوم مذهبی ا~~.		[[نظام الملک طوسی\|خواجه نظام‌الملک]] یک [[شافعی]] مذهب متعصب هوادار خلافت عباسی بود که تمام نفوذ خود را برای ریشه کن کردن دیگر فرقه‌ها به ویژه [[اسماعیلیه]] به کار برد و در این راه از هیچ کوششی دریغ نکرد. وی مدارس نظامیه را بدین منظور تأسیس کرد که بتواند دربرابر تبلیغات جامع الازهر مقاومت کند. فاطمیان مصر، این مرکز را در اواسط قرن چهارم هجری تأسیس کرده بودند. خواجه با تمام قدرت نظامی و تبلیغی و صرف مال و اعمال زور، بر [[اسماعیلیه]] سخت گرفت. او حتی بخشی از کتاب [[سیاست نامه]] خود را به بدگویی از باطنه اختصاص داد. حسن صباح، که [[نظام الملک طوسی\|خواجه نظام‌الملک]] او را از [[سلجوقیان]] دور کرده بود، با دعوت اسماعیلیان به مصر رفت و پس از بازگشت به ایران رئیس این فرقه شد. قبل از او این سمت بر عهده [[ناصر خسرو\|ناصر خسرو قبادیانی]] بود. اولین هدف حسن صباح و فدائیانش کشتن [[نظام الملک طوسی\|خواجه نظام‌الملک]] بود که اجرا شد<ref>محمدی، محمد (1352)، «سیر اندیشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابوریحان و پس از او»، '''''نشریه دانشکده الهیات'''''، شماره ۱۶-۱۳، ص ۱۶.</ref>.

	در اواخر حکومت ملکشاه، بین او و نظام‌الملک کدورت ~~ر حصومت~~ پیش آمد. ملکشاه علی رغم اختلاف خواجه تا آخرین روزها از عزل او خودداری کرد. تا آنکه نظام‌الملک در سال ۴۸۵ قمری بعد از حدود سی سال وزارت به دست یکی از فدائیان اسماعیلی کشته شد. ~~لکشاه~~ نیز پس از مدتی قریب یک ماه بر اثر مسمومیت فوت کرد<ref>ابن ~~فندق، همان،~~ ص ۷۶: ~~محمد سلطانزاده، همان،~~ ص ۱۱۲.</ref>.~~^{۷}~~		اختلافات عمیق فرقه‌های شیعه با اهل سنت و اشعریه و معتزله و نیز برخوردهای داخلی مذاهب اربعه به ویژه پیروان [[شافعی]] و حنفی در تمام بلاد اسلامی به خصوص در خراسان، [[اصفهان]] و بغداد (مرکز خلافت) از مسائل رایج آن روزگار بود. دیوان شاعرانی مانند [[سنایی غزنوی\|سنایی]] و [[ناصر خسرو\|ناصرخسرو]] بازگو کننده این اختلافات دینی است. پادشاهان تازه مسلمان [[سلجوقیان\|سلجوقی]] و غالب خلفای بغداد، حنفی مذهب بودند و [[نظام الملک طوسی\|نظام‌الملک]]، بزرگترین رجل سیاسی این دوران، یک [[شافعی]] متعصب بود و عقیده داشت: <blockquote>«مسلمانان پاکیزه همه [[شافعی]] یا حنفی مذهب می‌باشند»<ref>محمدی، محمد (1352)، «سیر اندیشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابوریحان و پس از او»، '''''نشریه دانشکده الهیات'''''، شماره ۱۶-۱۳، ص ۱۸.</ref><ref>سیاست نامه، ص ۱۹۳.</ref>.</blockquote>خواجه قصد داشت که با حمایت از مذهب شافعی و تأسیس پایگاه‌هایی برای پرورش مبلغان زبر دست، این مذهب را اشاعه دهد و دامنه فعالیت سایر مذاهب را محدود کند و به این طریق وحدتی مذهبی در سراسر قلمرو [[سلجوقیان\|سلجوقی]] و خلافت عباسی به وجود آورد. از مختصات علمی این دوره، به ویژه نیمه دوم سده پنجم و سرتاسر قرن ششم، گسترش روزافزون مدارس دینی در نواحی اسلامی و تدریس و تتبع علوم مذهبی است. در اواخر حکومت ملکشاه، بین او و [[نظام الملک طوسی\|نظام‌الملک]] کدورت و خصومت پیش آمد. ملکشاه علی رغم اختلاف خواجه تا آخرین روزها از عزل او خودداری کرد. تا آنکه [[نظام الملک طوسی\|نظام‌الملک]] در سال ۴۸۵ قمری بعد از حدود سی سال وزارت به دست یکی از فدائیان [[اسماعیلیه\|اسماعیلی]] کشته شد. ملکشاه نیز پس از مدتی قریب یک ماه بر اثر مسمومیت فوت کرد<ref>ابوالحسن، على بن زيد بيهقى، ابن فندق (1361)، '''''تاریخ بیهق'''''، تهران: فروغی، ص ۷۶.</ref><ref>سلطان زاده، محمد( 1364)، '''''تاریخ مدارس در ایران ( از عهد باستان تا تاسیس دارالفنون)،''''' تهران: نشر آگاه، سپهر خرد، ص ۱۱۲.</ref>.

	=== نهضت احداث مدارس ===		=== نهضت احداث مدارس ===

Samei در ‏۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۳۰

2026-02-18T19:30:50Z

نمایش تغییرات

Samei: صفحه‌ای تازه حاوی «ق'''سمت هجدهم سلجوقیان''' تاریخچه سیاسی ظهور سلجوقیان در تاریخ اسلام از وقایع مهم و به منزله شروع دوره جدیدی از حکومت خلفای عباسی است. در آغاز استیلای این قوم، خلافت عباسی دچار ضعف شده بود و کشورهای اسلامی تحت حکومت واحدی نبودند. وقتی سلجوقیان،...» ایجاد کرد

2025-09-04T21:44:13Z

صفحه‌ای تازه حاوی «ق'''سمت هجدهم سلجوقیان''' تاریخچه سیاسی ظهور سلجوقیان در تاریخ اسلام از وقایع مهم و به منزله شروع دوره جدیدی از حکومت خلفای عباسی است. در آغاز استیلای این قوم، خلافت عباسی دچار ضعف شده بود و کشورهای اسلامی تحت حکومت واحدی نبودند. وقتی سلجوقیان،...» ایجاد کرد

نمایش تغییرات